Erwin Finlay-Freundlich

Erwin Finlay-Freundlich (29 Mayıs 1885 – 24 Temmuz 1964), Albert Einstein'ın genel görelilik kuramını gözlemle sınamaya ilk girişen gökbilimcilerden biridir. Potsdam'daki ünlü Einstein Kulesi onun Güneş gözlemleri için kuruldu. Nazi rejimi yüzünden Almanya'dan ayrılmak zorunda kalınca 1933'te İstanbul'a geldi ve İstanbul Üniversitesi'nde bugünkü Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü'nün temelini oluşturan Astronomi Enstitüsü'nü kurdu. Bu yüzden adı, Türkiye'de modern astronomi eğitiminin başlangıcıyla birlikte anılır.

Biebrich'ten Göttingen'e

Freundlich, Almanya'nın Biebrich kentinde Alman bir iş insanı olan babası ile İngiliz annesi Ellen Elizabeth Finlayson'ın yedi çocuğundan biri olarak doğdu. Okulu Biebrich ve Wiesbaden'de okudu. 1903'te Charlottenburg Teknik Yüksekokulu'nda gemi inşaatı okumaya başladı, ancak kalp rahatsızlığı yüzünden bıraktı. Ardından Göttingen Üniversitesi'nde matematik, fizik ve astronomi okudu; hocaları arasında matematikçi Felix Klein ve gökbilimci Karl Schwarzschild vardı. 1910'da analitik fonksiyonlar kuramı üzerine yazdığı tezle doktorasını aldı.

Uzun yıllar yalnızca "Erwin Freundlich" olarak tanındı. Annesinin ailesinden gelen İskoç "Finlay" adını ancak hayatının son döneminde, İskoçya'ya yerleştikten sonra kullanmaya başladı.

Einstein'ın kuramını sınamak

Klein'ın tavsiyesiyle 1 Temmuz 1910'da Berlin Kraliyet Gözlemevi'ne asistan olarak girdi. 1911'den itibaren Einstein ondan, yeni kütleçekim kuramının öngörülerini sınamak için Merkür'ün yörüngesine ilişkin hassas ölçümler istedi. Freundlich 1913'te bu yönde bir makale yayımladı. Bunu, gözlemevi müdürünün karşı çıkmasına rağmen yaptı; o dönemde Newton'un kütleçekim kuramını sorgulayan bir çalışmanın arkasında durmak bir gökbilimci için cesaret isteyen bir adımdı. Einstein da onu, kuramı sınama zahmetine giren ilk bilim insanı olarak andı.

Genel göreliliğin en çarpıcı öngörülerinden biri, Güneş'in yakınından geçen yıldız ışığının bükülmesiydi. Bu etkiyi ölçmenin yolu, Güneş'in parlaklığının Ay tarafından örtüldüğü bir tam Güneş tutulması sırasında Güneş'in çevresindeki yıldızların konumlarını fotoğraflamaktı. Freundlich, sanayici Gustav Krupp von Bohlen und Halbach'ın desteğiyle 21 Ağustos 1914 tutulması için Kırım'daki Feodosiya'ya bir sefer düzenledi. Ancak sefer sırasında Birinci Dünya Savaşı patladı; Freundlich Rusya'da kısa bir süre gözaltında tutuldu, ölçüm yapılamadı.

1916'da Einstein'ın kütleçekim kuramının temellerini ve gökbilimsel sınamalarını anlatan bir kitap yayımladı. 1918'de Berlin Gözlemevi'ndeki görevinden ayrılıp tamamen Einstein'la çalışmaya yöneldi. 1922 ve 1923'teki tutulma seferleri kötü hava yüzünden sonuç vermedi. 1929'da Sumatra'ya düzenlediği sefer ise başarılı oldu, fakat Freundlich'in bulduğu ışık sapması değeri Einstein'ın öngördüğünden büyük çıktı. Işığın kütleçekimle bükülmesi, bugün kütleçekimsel merceklenme adıyla bilinen olgunun da temelidir.

Einstein Kulesi

Freundlich'in asıl hedeflerinden biri, kütleçekimsel kırmızıya kaymayı ölçmekti. Kurama göre güçlü bir kütleçekim alanından çıkan ışığın dalga boyu uzamalı, yani Güneş tayfındaki çizgiler laboratuvardakilere göre bir miktar kırmızıya kaymalıydı. Bunun için Potsdam'daki Telegrafenberg tepesine, mimar Erich Mendelsohn'un tasarladığı Einstein Kulesi yapıldı. 1919-1921 arasında inşa edilen kulenin içindeki Güneş teleskobunu Freundlich tasarladı. 60 santimetre çaplı ve 14 metre odak uzaklığına sahip mercekten gelen ışık, kulenin gövdesinden aşağıya, bodrumdaki laboratuvara indiriliyordu.

Freundlich 1921'de Einstein Enstitüsü'ne gözlemci olarak atandı, sonra baş gözlemci ve astrofizik profesörü oldu. Ne var ki Güneş atmosferindeki çalkantılar, beklenen küçük kaymayı ayırt etmeyi çok zorlaştırdı ve Freundlich'in kırmızıya kayma sınamaları kesin bir sonuç vermedi. Etkinin Güneş'te güvenle doğrulanması, Güneş atmosferindeki karmaşık hareketlerin ayrıntılı çözümlenebildiği 1950'leri buldu. Kule bugün de Potsdam Leibniz Astrofizik Enstitüsü'ne bağlı olarak Güneş'in manyetik alanı üzerine araştırmalarda kullanılıyor.

İstanbul: Astronomi Enstitüsü'nün kuruluşu

30 Ocak 1933'te Hitler'in iktidara gelmesinin ardından çıkarılan 7 Nisan 1933 tarihli memurluk yasası, "Ari olmayan" memurların görevden uzaklaştırılmasını öngörüyordu. Büyükannelerinden biri Yahudi olan ve Yahudi bir kadınla, Käte Hirschberg'le evli olan Freundlich, Potsdam'daki görevinden istifa ederek Türkiye'ye geçti.

İstanbul Üniversitesi'nin kendi tarihçesine göre bugün Beyazıt'taki üniversite bahçesinde bulunan Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü, 1933'te İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi bünyesinde Astronomi Enstitüsü olarak Ord. Prof. Dr. Erwin Finlay Freundlich tarafından kuruldu. Enstitü 1933-34 ve 1934-35 ders yıllarında Zeynep Hanım Konağı'nda çalıştı. 1936-1937 ders yılından itibaren ise üniversitenin merkez bahçesinde, planını Prof. Dr. Arif Hikmet Holtan'ın çizdiği ve Yüksek Mühendis Ekrem Hakkı Ayverdi'nin yaptırdığı binalara taşındı.

Freundlich'in kurduğu kadro, Türkiye'de astronominin ilk kuşağını yetiştirdi. Alman gökbilimci Wolfgang Gleissberg 1 Ocak 1934'te göreve başladı; o yıllarda gök mekaniği, küresel astronomi ve astrofizik dersleri okutuluyordu. 24 Eylül 1934'te Nüzhet Toydemir (Gökdoğan), 1935'te ise Tevfik Okyay Kabakçıoğlu ve Paris Pişmiş enstitünün çalışmalarına katıldı. Bu isimler, sonraki on yıllarda Türk astronomisinin önde gelen bilim insanları oldu.

Enstitünün ilk büyük gözlem aracı da bu dönemde sağlandı. 11 Aralık 1934'te Almanya'daki Zeiss firmasına ısmarlanan bir astrograf, yani gökyüzünü fotoğraflamak için tasarlanmış bir teleskop, 25 Eylül 1936'da Trieste üzerinden gemiyle İstanbul'a getirildi ve aynı yılın sonbaharında yeni binanın kubbesine yerleştirildi. St Andrews Üniversitesi'nin MacTutor biyografisi de Freundlich'in İstanbul'da modern bir gözlemevinin kurulmasına yardım ettiğini belirtir.

Prag ve St Andrews

Freundlich 1937'de Prag'daki Charles Üniversitesi'ne astronomi profesörü olarak atanarak İstanbul'dan ayrıldı. Ancak Hitler'in politikaları onu 1939'da yeniden yerinden etti ve Hollanda'ya kaçtı. Orada iken İskoçya'daki St Andrews Üniversitesi'nden bir astronomi bölümü kurma teklifi aldı; ünlü İngiliz gökbilimci Arthur Eddington de üniversiteye Freundlich'in bu iş için en uygun kişi olduğunu bildirmişti.

St Andrews'te 1939'dan itibaren astronomi dersleri verdi, 1941'de Edinburgh Kraliyet Cemiyeti üyeliğine seçildi. 1 Ocak 1951'de üniversitenin Napier Astronomi Profesörü oldu ve bu kürsüde 1955'e kadar kaldı; üniversite yönetmelikleri gereği emekliye ayrıldıktan sonra da iki yıl daha gözlemevinin yöneticiliğini sürdürdü. Bu yıllarda 37 inçlik bir Schmidt-Cassegrain teleskobunun yapımını yönetti ve 1958'de yayımlanan "Celestial Mechanics" (Gök Mekaniği) adlı kitabını yazdı. 1953'te Max Born'la birlikte, galaksilerin tayfındaki kırmızıya kaymayı genişleyen evren yerine yol boyunca enerji kaybeden ışıkla açıklamayı öneren bir makale yayımladı. Bu öneri "yorgun ışık" modeli olarak bilinir.

1957'de Wiesbaden'e döndü ve Mainz Üniversitesi'nde onursal profesör oldu. 24 Temmuz 1964'te Wiesbaden'de hayatını kaybetti. Ay'daki Freundlich krateri onun adını taşır.

Verileri göster

1910	Berlin Gözlemevi'nde asistan
1914	Kırım seferi savaşa takıldı
1921	Einstein Kulesi tamamlandı
1929	Sumatra tutulma seferi
1933	İstanbul'da enstitüyü kurdu
1936	Zeiss astrografı geldi
1937	Prag'a geçti
1951	St Andrews'te profesör

Neden önemli?

Freundlich, genel göreliliğin yalnızca kâğıt üzerinde kalmaması için çalışan ilk gökbilimcilerdendi. Tutulma seferleri ve Einstein Kulesi'ndeki Güneş gözlemleri, her zaman beklediği sonucu vermese de kuramın sınanma yöntemlerini biçimlendirdi. Türkiye açısından ise etkisi kalıcı oldu: İstanbul'da kurduğu enstitü ve yetiştirdiği kadro, bugün İstanbul Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü'nün kökeni olarak anılıyor. Enstitü 1982'de bugünkü adı olan Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü'ne dönüştü.

Kısaca

• 1885'te Almanya'nın Biebrich kentinde doğdu, 1910'da Göttingen'de doktora yaptı.
• Einstein'ın genel görelilik kuramını gözlemle sınamaya girişen ilk gökbilimcilerden biriydi.
• Potsdam'daki Einstein Kulesi'nin Güneş teleskobunu tasarladı.
• 1933'te İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi'nde Astronomi Enstitüsü'nü kurdu.
• Nüzhet Gökdoğan, Paris Pişmiş ve Tevfik Okyay Kabakçıoğlu enstitünün ilk kadrosuna katıldı.
• 1937'de Prag'a, 1939'da St Andrews'e geçti; 1964'te Wiesbaden'de öldü.