Nüzhet Gökdoğan

Hatice Nüzhet Gökdoğan, Türkiye'nin ilk kadın gökbilimcisi ve ilk kadın dekanı olarak anılır. Fransa'da matematik ve fizik eğitimi aldıktan sonra İstanbul Üniversitesi'nde astronomi alanında doktora yaptı. Uzun akademik hayatı boyunca hem astronomi bölümünü büyüttü hem de Türkiye'de bilimsel derneklerin ve kadınların akademideki yerinin güçlenmesine öncülük etti.

Erken yaşamı ve eğitimi

Gökdoğan, 14 Ağustos 1910'da İstanbul'da doğdu. Babası, Atatürk'ün silah arkadaşlarından Tümgeneral Mehmet Zihni Toydemir, annesi Nebihe Hanım'dı. 1928'de Erenköy Kız Lisesi'ni bitirdi ve devlet bursuyla Fransa'ya gönderildi.

Lyon'daki liselerde eğitim gördükten sonra 1932'de Lyon Üniversitesi'nde matematik lisansını tamamladı. 1933'te Paris Üniversitesi'nde fizik eğitimine başladı ve Paris Gözlemevi'nde staj yaptı. Türkiye'ye döndükten sonra İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi'nde çalışmaya başladı ve 1937'de doktorasını tamamladı. Tezi, fakülte kayıtlarına bir numarayla geçti.

Bilime katkıları

Doktora tezinin konusu doğrudan gökbilimle ilgiliydi: Güneş'in çevresinde homojen, karanlık bir yıldızlararası maddenin bulunup bulunmadığını araştırıyordu.

1936'da Yüksek Mühendis Mektebi'nde (bugünkü İstanbul Teknik Üniversitesi) müderris muavini olarak göreve başladı ve okulun ilk kadın çalışanı oldu; 1946'ya kadar burada matematik dersleri verdi. 1940'ta doçentliği onaylandı, 1948'de profesörlüğe yükseldi.

1951-1952 yıllarında ABD'de Michigan'daki McMath-Hulbert Gözlemevi ile Kaliforniya'daki Mount Wilson ve Palomar gözlemevlerinde çalıştı. Fransa'daki Meudon ve Nice, İsviçre'deki Basel ve İtalya'daki Asiago gözlemevleriyle ortak araştırma programları geliştirdi.

Uzay ve astronomiye etkisi

Gökdoğan, 1958'den 1980'e kadar 22 yıl boyunca İstanbul Üniversitesi'nde astronomi kürsüsünü yönetti. Bu dönemde bölümün kadrosu 5 kişiden 18 kişiye çıktı. 1961'de Türkiye'nin Uluslararası Astronomi Birliği'ndeki ilk ulusal temsilcisi oldu ve aynı yıl Ağustos ayında Berkeley'deki toplantısına Türkiye delegesi olarak katıldı. Birliğin yıldız atmosferleri kuramı ile Güneş ışınımı ve yapısı komisyonlarında yer aldı.

Türkiye'de astronomi toplantılarının düzenlenmesine öncülük etti. Aralık 1971'de bir Kepler Sempozyumu düzenledi; Eylül 1978'de Silivri'de II. Ulusal Astronomi Kongresi'ni topladı. TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi'nin kuruluş sürecinin ilk aşamalarında da rol oynadı.

W. M. Smart'ın küresel astronomi kitabını 1940'ta "Kürevî Astronomi" adıyla Türkçeye çevirdi. Toplam altı ders kitabı çevirdi, üç kitap yazdı ve 13 bilimsel makale yayımladı.

Kurumsal öncülüğü

23 Haziran 1954'te İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi'nin dekanlığına seçildi ve 1956'ya kadar bu görevi sürdürdü; Türkiye'nin ilk kadın dekanı oldu. 1978-1980 arasında ikinci kez dekanlık yaptı.

1948'de Türk Matematik Derneği'nin, 1949'da Türk Üniversiteli Kadınlar Derneği'nin kurucuları arasında yer aldı; bu derneğin başkanlığını da birden fazla kez üstlendi. 1954'te Türk Astronomi Derneği'ni kuranlardan biri oldu ve derneğe 20 yıl başkanlık etti.

Mirası

1980'de, hem dekanlık hem de bölüm başkanlığı görevleri sürerken emekliye ayrıldı. 24 Nisan 2003'te kalp yetmezliğinden öldü ve İstanbul'daki Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedildi. Google, 14 Ağustos 2023'te doğumunun 113. yılında onu bir Google Doodle ile andı.

Bilmeye değer

• 1938'de daha sonra Bayındırlık Bakanı olacak Ali Mukbil Gökdoğan'la evlendi; çiftin iki çocuğu oldu.
• Yüksek Mühendis Mektebi'nin ilk kadın çalışanıydı.
• Lise öğrencileri için astronomi ve spektroskopi kitapları da yazdı.
• Paris Pişmiş'le aynı yıl, 1937'de İstanbul Üniversitesi'nde doktorasını tamamladı.

Kaynak: Vikipedi (Türkçe): Nüzhet Gökdoğan, Wikipedia (İngilizce): Nüzhet Gökdoğan

Fotoğraf: Türk Dünyası Ansiklopedisi (AKM)