Michel Mayor

Michel Gustave Édouard Mayor, ötegezegen araştırmalarının çağını başlatan gökbilimcidir. 6 Ekim 1995'te öğrencisi Didier Queloz'la birlikte, Güneş'e benzeyen bir yıldızın çevresinde dolanan ilk gezegeni duyurdu. Pegasus takımyıldızındaki 51 Pegasi yıldızının çevresindeki bu gezegenin keşfi, Güneş Sistemi'nin evrende tek olmadığını gösterdi ve ötegezegen araştırmalarının ilk sayfasını açtı. Bu başarı 2019'da Nobel Fizik Ödülü'yle ödüllendirildi.

Erken yaşamı ve eğitimi

Mayor, 12 Ocak 1942'de İsviçre'nin Lozan kentinde doğdu. 1966'da Lozan Üniversitesi'nde fizik yüksek lisansını tamamladı. 1971'de Cenevre Gözlemevi'nde astronomi doktorasını aldı ve aynı yıl kısa bir süre Cambridge Üniversitesi Astronomi Enstitüsü'nde araştırmacı olarak çalıştı.

Kariyeri

1971-1984 arasında Cenevre Gözlemevi'nde araştırmacı olarak çalıştı; 1984'te doçent, 1988'de profesör oldu. 1998-2004 arasında Cenevre Gözlemevi'nin müdürlüğünü yaptı ve 2007'de emekliye ayrıldı.

Mayor'un kariyerinin belkemiğini, yıldızların bize yaklaşma ya da uzaklaşma hızını ölçen giderek daha hassas tayfölçerler oluşturdu. Marsilya Gözlemevi'nden André Baranne'la birlikte geliştirdiği CORAVEL, yaklaşık saniyede 1 kilometre hassasiyetle ölçüm yapabiliyordu. Ardından Baranne ve o sırada doktora öğrencisi olan Didier Queloz'la birlikte ELODIE tayfölçerini kurdular; parlak yıldızlarda saniyede yaklaşık 15 metre hassasiyete ulaşan bu cihaz 1994'te çalışır durumdaydı. Daha sonra Şili'deki La Silla'da bulunan ESO'nun 3,6 metrelik teleskobuna yerleştirilen ve saniyede 1 metre hassasiyeti hedefleyen HARPS tayfölçeri 2003'te devreye girdi.

Mayor'un 1971'deki doktora tezi, Güneş yakınındaki yıldızların hareketleriyle galaksinin sarmal yapısı arasındaki ilişkiyi inceliyordu. İkili yıldız istatistikleri, küresel küme dinamiği ve galaktik kinematik de çalıştığı konular arasındaydı. CORAVEL'in temelinde, Roger Griffin'in 1967'de radyal hızların fotoelektrik yöntemlerle ölçülebileceğini göstermesi yatıyordu; cihaz ikili yıldızların yörünge dönemlerini ve yıldızların dönme hızlarını ölçebiliyordu.

1991'de Antoine Duquennoy'la birlikte ikili olduğu düşünülen sistemlerin radyal hızlarını yeniden inceledi. Bazı yıldızların, aslında yıldızdan küçük bir eşlikçiye sahip tek yıldızlar olabileceği anlaşıldı. ELODIE, bu eşlikçilerin kahverengi cüce mi yoksa dev gezegen mi olduğunu anlamak için tasarlanmıştı; Mayor ve Queloz, bu cihazla Güneş benzeri yıldızları taramaya başladılar.

Uzay ve astronomiye etkisi

Mayor ve Queloz'un kullandığı yöntem radyal hız ya da Doppler tayfölçümü olarak bilinir. Bir gezegen yıldızının çevresinde dolanırken yıldızı da hafifçe kendine doğru çeker; yıldız bu yüzden küçük bir yörüngede salınır. Bu salınım, yıldızın ışığındaki tayf çizgilerinin dönemli olarak maviye ve kırmızıya kaymasından anlaşılır.

Fransa'daki Haute-Provence Gözlemevi'nde ELODIE tayfölçeriyle yaptıkları gözlemler, 51 Pegasi'nin yaklaşık 4,23 günde bir salındığını gösterdi. Gezegenin kütlesi Jüpiter'inkinin yaklaşık yarısıydı; 51 Pegasi b, bugün "sıcak Jüpiter" denen gezegen sınıfının ilk örneği sayılır. Sonuçlar Kasım 1995'te Nature dergisinde yayımlandı. Gezegen, 2015'te Uluslararası Astronomi Birliği'nin düzenlediği yarışmayla Latincede "yarım" anlamına gelen Dimidium adını aldı.

Mayor'un ekibi sonraki yıllarda da önemli keşiflere imza attı. 2007'de yıldızının yaşanabilir bölgesinde bulunan ilk ötegezegen olarak duyurulan Gliese 581c'yi, 2009'da ise o güne dek ana kol yıldızları çevresinde bulunan en hafif ötegezegen olan Gliese 581e'yi keşfeden ekiplerde yer aldı.

Mirası

2019 Nobel Fizik Ödülü'nün yarısı, "Güneş tipi bir yıldızın çevresinde dolanan bir ötegezegeni keşfettikleri için" Mayor ile Queloz'a verildi; diğer yarısı kozmolog James Peebles'a gitti. Mayor bundan önce 2005'te Geoffrey Marcy'yle Shaw Astronomi Ödülü'nü paylaşmış, 2015'te Kyoto Ödülü'nü ve Kraliyet Astronomi Derneği'nin Altın Madalyası'nı, 2017'de Queloz'la birlikte Wolf Fizik Ödülü'nü almıştı.

Mayor, keşfettiği gezegenlere insanların göç edebileceği fikrine karşı çıkar; bu dünyaların "çok, çok uzak" olduğunu ve bugünkü olanaklarla oraya gitmenin yüz milyonlarca gün süreceğini söylemiştir.

Mayor'un keşiflerinin, ötegezegenlerden gelebilecek yapay sinyallerin aranmasını da önceden düşünüldüğünden daha pratik bir uğraş hâline getirebileceği belirtilir. Kariyeri boyunca aldığı ödüller arasında 1998'de Marcel Benoist Ödülü ve Fransa'nın Jules Janssen Ödülü, 2000'de Balzan Ödülü, 2004'te Albert Einstein Madalyası ve 2011'de Queloz'la paylaştığı BBVA Vakfı Bilginin Sınırları Ödülü de bulunur.

Bilmeye değer

• 51 Pegasi, Dünya'dan yaklaşık 50 ışık yılı uzaklıktadır.
• 2001'de keşfedilen 125076 Michelmayor asteroidi onun adını taşır.
• 2004'te Fransa'nın Legion d'honneur nişanıyla şövalye unvanı aldı.
• 2001-2014 arasında sekiz üniversiteden fahri doktora aldı.

Kaynak: Wikipedia (İngilizce): Michel Mayor, Wikipedia (İngilizce): 51 Pegasi b

Fotoğraf: Franck Schneider · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons