Didier Queloz

Didier Patrick Queloz, henüz doktora öğrencisiyken bilim tarihine geçen bir keşfin ortağı oldu. 1995'te danışmanı Michel Mayor'la birlikte, Güneş benzeri bir yıldızın çevresinde dolanan ilk gezegeni, 51 Pegasi b'yi buldu. Bu keşif, gökbilimin en hızlı büyüyen alanlarından biri olan ötegezegen araştırmalarını başlattı ve 2019'da Nobel Fizik Ödülü'yle ödüllendirildi. Queloz bugün yaşamın evrendeki kökeni ve yaygınlığı sorusunu, gezegen araştırmalarıyla birleştiren çalışmalar yürütüyor.

Erken yaşamı ve eğitimi

Queloz, 23 Şubat 1966'da İsviçre'de doğdu. 1990'da Cenevre Üniversitesi'nde fizik yüksek lisansını tamamladı; 1992'de aynı üniversitede astronomi ve astrofizik alanında ileri çalışmalar diploması aldı. Doktorasını Michel Mayor'un danışmanlığında yaptı ve 1995'te tamamladı.

51 Pegasi b'nin keşfi

Queloz'un doktora çalışması, Mayor ve André Baranne'la birlikte geliştirilen ELODIE tayfölçeri üzerineydi. Bu cihaz, yıldızların bize göre hızındaki çok küçük değişimleri, parlak yıldızlarda saniyede yaklaşık 15 metre hassasiyetle ölçebiliyordu. Fransa'daki Haute-Provence Gözlemevi'nde yapılan gözlemlerde 51 Pegasi yıldızının yaklaşık 4,23 günlük bir dönemle ileri geri salındığı görüldü. Bunun nedeni, kütlesi Jüpiter'inkinin yaklaşık yarısı olan ve yıldızına çok yakın dolanan bir gezegendi.

Keşif 6 Ekim 1995'te duyuruldu ve Nature dergisinde yayımlandı. Yıldızına bu kadar yakın dolanan dev bir gaz gezegeninin varlığı beklenmedikti; 51 Pegasi b, bugün "sıcak Jüpiter" adı verilen gezegen sınıfının ilk örneği oldu. Gezegen 2015'te Latincede "yarım" anlamına gelen Dimidium adını aldı.

Queloz'un doktora tezi, sayısal çapraz korelasyon tayfölçümü üzerineydi. Kariyerinin başında yıldızın kendi etkinliğinden kaynaklanan değişimlerin gezegen sinyallerini taklit edebileceğine dikkat çekti; bu iki sinyali ayırmaya yönelik yayımladığı algoritmalar bugün hassas Doppler ölçümlerinde standart hâle geldi.

Kariyeri

Queloz, 2003 civarında Cenevre Üniversitesi'nde öğretim üyesi oldu, 2007'de doçentliğe yükseldi. 2000'den itibaren, Şili'deki La Silla Gözlemevi'nde 2003'te devreye alınan yüksek hassasiyetli HARPS tayfölçerinin proje bilim insanıydı. 2010'lu yıllarda geçiş yöntemiyle gezegen arayan WASP projesinde tayfsal izleme çalışmalarına öncülük etti.

2013'ten itibaren Cambridge Üniversitesi'nde çalışmaya başladı ve Trinity Koleji'nin üyesi oldu; 2021'den beri buradaki Jacksonian Doğa Felsefesi Profesörlüğü kürsüsünü yürütüyor. Aynı dönemde ETH Zürih'te de profesör olarak görev aldı ve Yaşamın Kökeni ve Yaygınlığı Merkezi'nin kurucu yöneticisi oldu.

İsviçre'nin La Silla'daki 1,2 metrelik Leonhard Euler Teleskobu'na CORALIE tayfölçerinin kurulmasına önderlik etti. 2000'de bir ötegezegenin yıldızının önünden geçişini ilk kez tayfsal olarak, Rossiter-McLaughlin etkisini kullanarak saptadı. CoRoT görevinin bulduğu gezegenlerin tayfsal takibini de yönetti; bu programda bulunan CoRoT-7b, yoğunluğu kayalık bir gezegene benzeyen ilk ötegezegen oldu.

Cambridge'de Astronomi Enstitüsü ve Uygulamalı Matematik ve Kuramsal Fizik Bölümü'ndeki meslektaşlarıyla birlikte Cambridge Ötegezegen Araştırma Merkezi'ni kurdu.

Uzay ve astronomiye etkisi

Queloz'un katkısı ilk keşifle sınırlı kalmadı. CHEOPS uzay teleskobu görevinin yer bölümüne liderlik ediyor ve bilim ekibine başkanlık ediyor. Queloz ayrıca Güneş benzeri yıldızları HARPS-3 tayfölçeriyle izleyen Terra Hunting Experiment projesinde yer alıyor.

Radyal hız yöntemi ile geçiş yöntemini birlikte kullanmak, bir gezegenin hem kütlesini hem de boyutunu, dolayısıyla yoğunluğunu ve kayalık mı gazlı mı olduğunu anlamayı sağlar. Queloz'un HARPS, WASP ve CHEOPS çalışmaları bu iki yaklaşımı bir araya getiren bir çizgide ilerledi.

Şili'deki Paranal Gözlemevi'nde kurulan Yeni Nesil Geçiş Taraması (NGTS) tesisinin oluşturulmasında belirleyici rol oynadı. Yakındaki çok soğuk cüce yıldızların çevresinde Dünya boyutlu gezegenler arayan SPECULOOS taramasında da yer alıyor; Liège Üniversitesi'nden Michaël Gillon'la birlikte TRAPPIST-1 sisteminin keşfine giden aramada çalıştı. Yaşamın kökeni üzerine çalışmalarında, ötegezegenlerde RNA'nın öncül moleküllerinin oluşabileceği asgari kimyasal ve astrofiziksel koşulları tanımlayan "abiyogenez bölgesi" kavramının geliştirilmesine katkı verdi.

Mirası

2019 Nobel Fizik Ödülü'nün yarısını, "Güneş tipi bir yıldızın çevresinde dolanan bir ötegezegeni keşfettikleri için" Michel Mayor'la paylaştı; ödülün diğer yarısı James Peebles'a verildi. Bundan önce 2011'de Mayor'la birlikte BBVA Vakfı Bilginin Sınırları Ödülü'nü, 2017'de Wolf Fizik Ödülü'nü almıştı. 2020'de Royal Society üyesi seçildi; 2022'de Fransa'nın Legion d'honneur nişanına layık görüldü.

Bilmeye değer

• İlk ötegezegeni bulduğunda doktora öğrencisiydi ve tezini aynı yıl, 1995'te tamamladı.
• 177415 Queloz asteroidi onun adını taşır.
• 2020'de CHEOPS ekibiyle birlikte AeroSuisse Ödülü'nü paylaştı.
• Cambridge'deki kürsüsü, üniversitenin tarihî Jacksonian Doğa Felsefesi Profesörlüğü'dür.

Kaynak: Wikipedia (İngilizce): Didier Queloz, Wikipedia (İngilizce): 51 Pegasi b

Fotoğraf: Astrofisch66 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons