Katherine Johnson

Katherine Johnson, NASA'nın ilk insanlı uzay uçuşlarında yörünge ve fırlatma penceresi hesaplarını yapan Amerikalı matematikçidir. Irk ayrımının hâlâ yasal olduğu bir dönemde, hem kadın hem siyahi olarak Langley Araştırma Merkezi'nin mühendis ekiplerine girdi. Hesapları Alan Shepard'ın, John Glenn'in ve Apollo mürettebatının uçuşlarında güvenlik açısından belirleyiciydi. 2016'da "Gizli Sayılar" (Hidden Figures) filmiyle dünya çapında tanındı.

Hayatı

Doğumdaki adı Creola Katherine Coleman olan Johnson, 26 Ağustos 1918'de Batı Virginia'nın White Sulphur Springs kasabasında doğdu. Matematikteki yeteneği küçük yaşta ortaya çıktı: on yaşında West Virginia State College'in lise bölümüne başladı ve on dört yaşında liseyi bitirdi. 1937'de, on sekiz yaşında, aynı üniversiteden matematik ve Fransızca dallarında en yüksek onur derecesiyle (summa cum laude) lisans diploması aldı. 1939'da Batı Virginia Üniversitesi'nde lisansüstü eğitime kabul edilen ilk Afro-Amerikalı kadın oldu.

Öğretmenlik yaptıktan sonra Haziran 1953'te Virginia'nın Hampton kentindeki NACA Langley Memorial Aeronautical Laboratory'de işe başladı. İlk görevi, Dorothy Vaughan'ın yönettiği Batı Alanı Hesaplama Bölümü'nde "insan bilgisayar" olarak çalışmaktı; bu bölümdeki siyahi kadınlar, uçuş verilerini elle hesaplıyordu. Kısa süre sonra yalnızca erkeklerden oluşan Rehberlik ve Kontrol Bölümü'ne geçti. NACA 1958'de NASA'ya dönüştüğünde de çalışmaya devam etti. Toplam 33 yıl süren kariyerinin ardından 1986'da emekli oldu. 24 Şubat 2020'de Virginia'nın Newport News kentinde 101 yaşında öldü.

Çalışmaları

Johnson'ın uzmanlığı, yörünge mekaniği ve uçuş yolu hesaplarıydı. 5 Mayıs 1961'de Alan Shepard'ın, Amerikalıların uzaya çıkan ilk astronotu olduğu Mercury uçuşunun yörüngesini ve fırlatma penceresini hesapladı. John Glenn'in 1962'de Dünya çevresinde dolanan ilk Amerikalı olacağı uçuşta, NASA elektronik bilgisayarları ilk kez yörünge hesabında kullandı. Glenn, makinenin sonuçlarını Katherine'in elle doğrulamasını özellikle istedi; hatta bu doğrulamadan önce uçmayacağını söylediği aktarılır.

Apollo programında da emeği vardı. 1969'daki Apollo 11 Ay inişinin yörünge hesaplarına katkıda bulundu. Apollo 13 görevi aksayıp yarıda kesildiğinde, yedek prosedürlerin ve gökyüzü gözlem haritalarının hazırlanmasına yardım etti; mürettebatın acil dönüş sırasında konumunu yıldızlara bakarak belirleyebilmesini sağlayan bir tek yıldız gözlem sistemini kurdu. Uzay Mekiği programının başlangıç hesaplarında ve insanlı Mars seferi planlarında da çalıştı. Yirmi altı bilimsel makalenin ortak yazarıdır.

Langley'deki çalışma ortamı o yıllarda ırk ayrımının izlerini taşıyordu. Virginia'daki yasalar uyarınca siyahi çalışanlar ayrı bir bölümde çalışıyor, ortak alanlardan ayrı tutuluyordu. Johnson bu engellere sakin ve kararlı biçimde karşılık verdi; toplantılara katılmak, kendi hesaplarının yer aldığı raporlarda adının geçmesini istemek gibi, tek tek küçük adımlarla yer açtı. Sputnik 1'in 1957'de fırlatılmasının ardından NASA'nın kurulmasıyla birlikte ekibin çalışma temposu değişti; yörünge mekaniğine dair sorular ön plana çıktı ve Johnson'ın analitik geometri bilgisi ekibe büyük avantaj sağladı. 1960'ta bir meslektaşıyla birlikte, bir uydunun seçilen bir yer üzerine yerleştirilmesi için gerekli açıyı hesaplayan bir raporun ortak yazarı oldu; bu, kendi bölümünde bir kadının adının rapor kapağında yer aldığı ilk örneklerden biriydi.

Mirası

Uzun yıllar kendisi ve meslektaşları ilgi görmedi; 2010'larda ise topluma tanıtıldı. 2015'te Başkan Barack Obama, ona ABD'nin en yüksek sivil nişanı olan Başkanlık Özgürlük Madalyası'nı verdi. 2016'da NASA'nın Gümüş Snoopy Ödülü'nü aldı ve hayatı, Taraji P. Henson'ın canlandırdığı karakterle "Gizli Sayılar" filminde anlatıldı. 2017'de Langley'de Katherine G. Johnson Hesaplamalı Araştırma Tesisi açıldı. 2019'da Kongre Altın Madalyası kazandı; aynı yıl Batı Virginia'nın Fairmont kentindeki NASA Bağımsız Doğrulama ve Onaylama Tesisi onun adını aldı. Ölümünden sonra 2021'de Ulusal Kadınlar Onur Listesi'ne, 2024'te Ulusal Havacılık Onur Listesi'ne girdi. 2018'de Mattel onun görünümünde bir Barbie bebek üretti.

Katherine Johnson, ömrünün son yıllarını fen ve matematik eğitimini teşvik etmeye adadı. Pek çok okul ona atfen adlandırıldı. Onun hikâyesi, uzay çağının erkek ve beyaz mühendislerden ibaret olmadığını, yörüngelerin hesapları arkasında adı geçmeyen birçok kişinin durduğunu göstermesi bakımından örnek bir hikâyedir.

Johnson'ın hikâyesi, ancak ömrünün son on yılında geniş kitlelere ulaştı. Margot Lee Shetterly'nin kitabı ve filmin ardından yüz yaşını geçmiş olmasına rağmen ödül törenlerine katıldı, öğrencilerle buluştu. Gençlere sık sık, merak etmenin, soru sormanın ve zor görünen işlerin üstüne gitmenin önemini anlattı. Hayatını matematiğe ve doğru hesaba adayan biri olarak, uzay yarışının yalnızca roketlerle değil, hata yapmayan hesaplarla da kazanıldığını gösterdi. Bugün Langley'deki tesisler, okullar ve ödüller onun adını taşıyor; pek çok genç kadın, onun yolundan giderek mühendislik ve matematik alanlarına yöneliyor.

Kısaca

• 26 Ağustos 1918'de White Sulphur Springs'te doğdu; 24 Şubat 2020'de 101 yaşında öldü.
• 14 yaşında liseyi, 18 yaşında matematik ve Fransızca lisansını bitirdi.
• 1953'ten 1986'ya kadar NACA/NASA Langley'de çalıştı.
• Shepard'ın 1961'deki uçuşunun yörüngesini hesapladı; Glenn'in 1962 uçuşu için bilgisayar sonuçlarını doğruladı.
• Apollo 13'ün acil dönüşü için yedek gökyüzü gözlem yöntemleri hazırladı.
• 2015'te Başkanlık Özgürlük Madalyası aldı.

Fotoğraf: NASA