Edwin Hubble

Edwin Powell Hubble, evrenin yalnızca Samanyolu'ndan ibaret olmadığını kanıtlayan Amerikalı gökbilimcidir. Bir zamanlar gökyüzündeki "bulutsular" diye adlandırılan pek çok soluk lekenin aslında bizimkinden bağımsız, dev yıldız adaları, yani galaksiler olduğunu gösterdi; ardından bu galaksilerin birbirinden uzaklaştığını ortaya koyarak genişleyen evren fikrinin gözlemsel temelini attı. Adı bugün hem bir yasada hem de insanlığın en ünlü uzay teleskobunda yaşıyor.

Hayatı

Edwin Hubble, 20 Kasım 1889'da ABD'nin Missouri eyaletindeki Marshfield kasabasında doğdu. Çocukluğunun büyük bölümü Illinois eyaletinin Wheaton kentinde geçti. Spora ve okumaya düşkün, iri yarı bir gençti; lise yıllarında atletizmde ve boksta başarılıydı. Chicago Üniversitesi'nde matematik ve astronomi okudu, 1910'da lisans derecesini aldı. Başarısı sayesinde Rhodes bursuyla Oxford Üniversitesi'ne gitti. Babasının isteğiyle orada hukuk okudu, sonra İspanyolca ve edebiyata da yöneldi. Amerika'ya döndüğünde kısa bir süre öğretmenlik yaptı ve hukukla uğraştı, ama gökyüzüne duyduğu ilgiden vazgeçemedi.

Yeniden Chicago Üniversitesi'nin Yerkes Gözlemevi'ne döndü ve 1917'de doktorasını tamamladı. Tezi, soluk bulutsuların fotoğrafları üzerineydi. Doktorasının hemen ardından Birinci Dünya Savaşı'na katılmak için orduya yazıldı, Avrupa'ya gitti ve binbaşı rütbesine ulaştı. Savaş sonrasında, 1919'da Kaliforniya'daki Mount Wilson Gözlemevi'ne katıldı. Gözlemevi, o sırada dünyanın en büyük teleskobu olan 100 inçlik (2,5 metre) Hooker Teleskobu'na sahipti. Hubble ömrünün geri kalanını bu çevrede, Kaliforniya'da geçirdi. 1924'te Grace Burke ile evlendi.

İkinci Dünya Savaşı sırasında yeniden orduya hizmet etti; Aberdeen Deneme Sahası'nda balistik araştırmalarını yönetti. Savaştan sonra Palomar Dağı'ndaki 200 inçlik Hale Teleskobu'nun planlanmasına ve ilk gözlemlerine katıldı. 28 Eylül 1953'te Kaliforniya'nın San Marino kentinde beyin damarı tıkanıklığı nedeniyle hayatını kaybetti.

Çalışmaları

Yirminci yüzyılın başında gökbilimciler arasında büyük bir tartışma sürüyordu: Samanyolu tüm evren miydi, yoksa sarmal bulutsular kendi başlarına birer galaksi miydi? Cevap, mesafeyi ölçebilmekten geçiyordu. Henrietta Leavitt'in keşfettiği Sefeid değişen yıldızlarının parlaklık-periyot ilişkisi, bunun için kusursuz bir ölçüm cetveli sağlıyordu. Hubble, Mount Wilson'daki dev teleskopla Andromeda Bulutsusu'nun fotoğraflarını çekerken 1923 sonbaharında onun içinde böyle bir Sefeid yıldızı tanıdı. Yıldızın periyodundan hesaplanan uzaklık, Andromeda'nın Samanyolu'nun çok ötesinde olduğunu gösteriyordu. Hubble bulgusunu 1925'in ilk günü Amerikan Astronomi Derneği'nin toplantısında duyurdu. Bu, "Büyük Tartışma"yı kesin biçimde kapatan gözlemdi. Günümüzün ölçümleri Andromeda'nın yaklaşık 2,5 milyon ışık yılı uzakta olduğunu veriyor; Hubble'ın ilk tahmini bunun çok altındaydı, ama fikir olarak sonuç aynıydı.

Hubble, galaksilerin biçimlerini de düzenledi. 1920'lerin ortasında onları eliptik, sarmal ve çubuklu sarmal gibi sınıflara ayırdı. "Hubble çatalı" ya da "diyapazon diyagramı" diye bilinen bu şema bugün de ders kitaplarında kullanılır. Daha sonra gökbilimciler bu sınıflandırmanın biçimden öte, galaksilerin evrimiyle de ilgili ipuçları taşıdığını gördü.

En büyük keşfi 1929'da geldi. Hubble, kendisi ve yardımcısı Milton Humason'un ölçtüğü galaksi uzaklıklarını, Vesto Slipher gibi gökbilimcilerin daha önce topladığı tayf kaymalarıyla karşılaştırdı. Galaksiler ne kadar uzaktaysa, ışıkları o kadar fazla kırmızıya kayıyordu; yani bizden o kadar hızlı uzaklaşıyorlardı. Aradaki oran, bugün Hubble sabiti diye anılan bir sayıyla ifade edilir. Bu bulgu, genel göreliliğin genişleyen evren çözümlerini destekliyordu. Belçikalı Georges Lemaître 1927'de benzer bir ilişkiyi kuramsal olarak önermişti; bu yüzden Uluslararası Astronomi Birliği 2018'de yasanın "Hubble-Lemaître yasası" olarak anılmasını önerdi.

Hubble'ın hesapladığı ilk değer gerçekte olması gerekenden çok daha büyüktü; uzaklık ölçümlerindeki hatalar sonraki on yıllarda düzeltildi. Bugün genişleme hızı kabaca megaparsek başına saniyede yetmiş kilometre dolayında bulunuyor. Ancak farklı yöntemlerin birbiriyle tam uyuşmaması, "Hubble gerilimi" denen güncel ve açık bir bilimsel bilmeceye yol açıyor.

Hubble ayrıca galaksilerin gökyüzündeki dağılımının büyük ölçekte kabaca düzgün olduğunu gösterdi. Bu da evrenin geneline dair kuramlara önemli bir gözlemsel dayanak oldu. Yaşamının sonuna doğru gökbilimin Nobel Fizik Ödülü kapsamında sayılması için çabalayanlar arasındaydı; ancak o hayattayken astronomi bu ödül dalına dahil değildi ve Hubble ödül alamadı.

Mirası

Hubble'ın adı, 24 Nisan 1990'da Discovery mekik görevi STS-31 ile yörüngeye yerleştirilen Hubble Uzay Teleskobu'na verildi. Üç dekadı aşkın süredir görev yapan bu teleskop evrenin yaşını, karanlık enerjiyi, ötegezegen atmosferlerini ve en uzak galaksileri anlamamızda çığır açtı; ünlü "Hubble Derin Alan" görüntüleri on binlerce galaksiyi tek bir karede gösterdi. Ay'daki bir krater, bir asteroit ve çok sayıda kurum ya da ödül de onun adını taşır.

Daha önemlisi, Hubble evrene bakışımızı kalıcı olarak değiştirdi. Samanyolu'nun, sayısız galaksiden yalnızca biri olduğunu; evrenin durağan değil, genişleyen bir yapı olduğunu bir araya getirdiği gözlemlerle gösterdi. Büyük Patlama kuramının bugün üzerinde yükseldiği gözlemsel zemin, büyük ölçüde onun fotoğraf plakalarından ve ölçümlerinden doğdu.

Kısaca

• 20 Kasım 1889'da Marshfield, Missouri'de doğdu; 28 Eylül 1953'te San Marino, Kaliforniya'da öldü.
• Mount Wilson'daki 100 inçlik teleskopla Andromeda'daki bir Sefeid'i bulup galaksilerin Samanyolu dışında olduğunu gösterdi (1923-1925).
• 1929'da galaksilerin uzaklığı ile uzaklaşma hızı arasındaki ilişkiyi ortaya koydu; evrenin genişlediğini gösteren bu yasa Hubble-Lemaître yasası olarak anılıyor.
• Galaksileri eliptik, sarmal ve çubuklu sarmal olarak sınıflayan "Hubble çatalı"nı geliştirdi.
• 1990'da fırlatılan Hubble Uzay Teleskobu onun adını taşıyor.

Fotoğraf: Johan Hagemeyer · Public domain · Wikimedia Commons