Edmond Halley

Edmond Halley, adını taşıyan kuyruklu yıldızın yörüngesini hesaplayarak geri dönüşünü önceden bildiren İngiliz gökbilimcidir. Aynı zamanda güney gökyüzündeki yıldızları ilk kez sistemli biçimde kataloglayan kişi, Isaac Newton'u "Principia"yı yazmaya ikna eden ve basımını finanse eden bilim insanı, ve ikinci Kraliyet Gökbilimcisi olarak tanınır. Jeofizikten sigorta matematiğine uzanan geniş ilgi alanı, onu zamanının en çok yönlü bilginlerinden biri yaptı.

Hayatı

Halley, 1656'da Londra'nın Haggerston semtinde, varlıklı bir sabun üreticisi ailesinde doğdu. St Paul's School'da okudu ve burada astronomiye ilgi duymaya başladı. 1673'te Oxford Üniversitesi'nin Queen's College'ına girdi. Babası ona pahalı gözlem aletleri almıştı ve genç Halley daha öğrenciyken gözlem yapıyordu. Bu dönemde Kraliyet Gökbilimcisi John Flamsteed ile tanıştı ve onun desteğini kazandı.

Halley, diploma almadan Oxford'dan ayrıldı ve 1676'da Atlas Okyanusu'ndaki Saint Helena Adası'na gitti. Amacı, kuzey yarımküreden görülemeyen güney gökyüzünün yıldızlarını kataloglamaktı. 1677'de İngiltere'ye döndüğünde yaklaşık 340 güney yıldızının konumunu belirlemişti. Çalışması 1679'da "Catalogus Stellarum Australium" adıyla yayımlandı. Kral II. Charles'ın isteğiyle Oxford'dan yüksek lisans unvanı aldı ve henüz yirmi iki yaşında Kraliyet Cemiyeti üyeliğine seçildi. 1682'de Mary Tooke ile evlendi; çiftin üç çocuğu oldu.

1684'te Cambridge'e Newton'u ziyaret etti. Halley, yörünge hareketini açıklayan bir çekim yasasının uzaklığın karesiyle ters orantılı olması durumunda gezegenlerin nasıl hareket edeceğini sordu. Newton, yanıtın elips olduğunu söyleyerek bunu ispatlayan hesaplarını yazıya dökmeyi vaat etti. Halley'in teşvik ve yardımıyla Newton büyük eserini yazdı. Kraliyet Cemiyeti'nin basım parası bulamadığı o günlerde, "Principia"nın 1687'de basılmasını Halley kendi parasıyla karşıladı ve düzeltme işleriyle de kendisi ilgilendi.

Sonraki yıllarda deniz yolculukları da yaptı. 1698-1700 arasında "Paramore" adlı gemiyle Atlantik'te pusula sapmasını ölçen bir bilimsel sefere komuta etti. 1704'te Oxford'da geometri profesörlüğüne atandı. 1720'de John Flamsteed'in ardından ikinci Kraliyet Gökbilimcisi oldu ve Greenwich Gözlemevi'nin başına geçti. 25 Ocak 1742'de Greenwich'te, seksen beş yaşında öldü.

Çalışmaları

Halley'in en ünlü katkısı, kuyruklu yıldızlar üzerine çalışmasıdır. 1705'te yayımladığı "Astronomiae Cometicae Synopsis"te, Newton'un çekim yasasını kullanarak yirmi dört kuyruklu yıldızın yörüngesini hesapladı. 1531, 1607 ve 1682'de gözlenen üç kuyruklu yıldızın yörüngelerinin birbirine çok benzediğini fark etti ve bunların aslında tek bir cismin tekrarlayan görünümü olduğunu ileri sürdü. Bu cismin 1758'in sonunda ya da 1759'un başında yeniden görüneceğini tahmin etti. Halley bunu görecek kadar yaşamadı; ancak kuyruklu yıldız 25 Aralık 1758'de, tahmin edilen zamanda yeniden gözlendi ve bu keşif Newton mekaniğinin gökyüzünde elde ettiği en etkileyici başarılardan biri sayıldı. Kuyruklu yıldız bundan böyle onun adıyla anıldı. Halley kuyruklu yıldızı yaklaşık 75-76 yılda bir Güneş'e yaklaşır; en son 1986'da görüldü ve bir sonraki geçişi 2061 dolaylarında beklenir. Avrupa Uzay Ajansı'nın Giotto aracı 1986'da kuyruklu yıldızın çekirdeğine yaklaşarak onu yakından görüntüledi.

Halley astronomiyi başka alanlara da taşıdı. 1718'de, Sirius, Arcturus ve Aldebaran gibi parlak yıldızların konumlarını eski katalogların kayıtlarıyla karşılaştırarak yıldızların "sabit" olmadığını, kendi hareketleri olduğunu keşfetti. Bu bulgu, yıldızların özhareketinin ilk tespitiydi. Ayrıca Merkür geçişini Saint Helena'dan gözlemledi ve Venüs geçişlerinin, Güneş'e olan uzaklığı belirlemek için kullanılabileceğini önerdi; bu yöntem, ondan sonra yüzyıllarca uygulandı.

Dünya bilimlerine de katkı yaptı. 1686'da ticaret rüzgârlarının ve muson rüzgârlarının dağılımını gösteren ilk meteorolojik haritalardan birini hazırladı. 1701'de pusula sapmasının eşit olduğu noktaları birleştiren eğrileri gösteren manyetik harita yayımladı. 1693'te Breslau (bugünkü Wrocław) kentinin doğum ve ölüm kayıtlarına dayanarak hazırladığı yaşam tablosu, sigorta matematiğinin temel kaynaklarından biri sayılır.

Halley, Ay'ın hareketlerini yaklaşık on sekiz yıllık bir tutulma çevrimi (Saros) boyunca gözlemeyi planladı; amacı, denizcilerin boylamı bulmasına yardım edecek kesin Ay tabloları oluşturmaktı. Bu proje, ömrünün son yıllarında Greenwich'te yürüttüğü başlıca gözlem çalışmasıydı. Ayrıca Apollonios'un "Konikler" adlı eserinin Oxford'da hazırlanan yayımına katkıda bulundu. Bu çok yönlülük, onu zamanının en geniş ufuklu bilginlerinden biri yaptı. Halley, merakını hiçbir zaman tek bir alanla sınırlamadı ve sonuçlarını her zaman ölçülebilir veriye dayandırmaya özen gösterdi.

Mirası

Halley, bilimin yalnızca keşif yapmakla değil, başkalarının keşiflerini mümkün kılmakla da ilerlediğini gösteren bir örnektir. Newton'un büyük eserinin yazılıp basılmasındaki rolü olmasa, modern fiziğin tarihi farklı akabilirdi. Halley'in çalışma tarzı da örnek alınacak niteliktedir: gözlemi, hesabı ve tarihsel kayıtları birleştirerek kuramı sınamaya hazır bir tahmine dönüştürmüştür. Kuyruklu yıldız tahmini ise, bilimsel kuramların öngörü gücünü halka gösteren en çarpıcı örneklerden biridir. Ay'da ve Mars'ta birer krater onun adını taşır.

Kısaca

• 1656'da Londra'da doğdu, 25 Ocak 1742'de Greenwich'te öldü.
• Saint Helena'da güney yarımkürenin yıldızlarını kataloglayarak 1679'da yayımladı.
• Newton'a "Principia"yı yazdırdı ve basımını finanse etti.
• 1705'te kuyruklu yıldızların tekrarlayan yörüngelerini hesapladı; 1758'de Halley Kuyruklu Yıldızı'nın dönüşü doğrulandı.
• 1720'den ölümüne kadar Kraliyet Gökbilimcisi olarak çalıştı.

Fotoğraf: Thomas Murray · Public domain · Wikimedia Commons