Tevfik Okyay Kabakçıoğlu

Tevfik Okyay Kabakçıoğlu (1910-1971), Türk astronom ve matematikçidir. Astronomi alanında doktora yapan ilk Türk bilim insanı olarak bilinir. 1934'te Münih'te asteroitlerin Jüpiter ve Satürn'le kütleçekimsel ilişkileri üzerine doktorasını tamamladı. Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi'nde Astronomi Enstitüsü'nü kurdu; Türkiye'de astrofiziğin öncülerinden Dilhan Eryurt ilk adımlarını onun yanında attı. Kariyerinin son yirmi yılını İstanbul Teknik Üniversitesi'nde matematik alanında geçirdi.

Erken yaşamı ve eğitimi

Kabakçıoğlu 1910'da Uşak'ta doğdu. İlköğrenimini Uşak'ta tamamladıktan sonra ortaöğrenimini, o yıllarda ülkenin en iyi matematik öğretmenlerine sahip okullarından sayılan İzmir Atatürk Lisesi'nde yaptı. 1929'da liseden mezun oldu ve Millî Eğitim Bakanlığı'nın açtığı sınavı kazanarak matematik okumak üzere Almanya'ya gönderildi.

Münih'teki Ludwig Maximilian Üniversitesi'nde öğrenim gördü ve 1934'te aynı üniversiteden astronomi doktorası aldı. Ardından Berlin Üniversitesi'nde ve Potsdam Gözlemevi'nde astronomi stajı yaptı.

Doktora çalışması: asteroitler ve dev gezegenler

Doktora tezinin başlığı Almanca “Über die mehrfachen Kommensurabilitäten im System Planetoid-Jupiter-Saturn”dur; Türkçesiyle “Gezegenimsi-Jüpiter-Satürn sisteminde çoklu eşölçülebilirlik üzerine”. Konu, gök mekaniğinin klasik sorularından birine dayanır.

İki gök cisminin yörünge dönemleri basit bir tam sayı oranındaysa, örneğin biri ötekinin tam yarısı kadar sürede bir tur atıyorsa, bu dönemlere “eşölçülebilir” denir. Böyle durumlarda cisimler belirli noktalarda tekrar tekrar aynı dizilişe gelir ve küçük kütleçekim etkileri birikerek büyür; bugün bu olay daha çok yörünge rezonansı adıyla bilinir. Asteroit kuşağındaki küçük cisimlerin yörüngeleri, başta Jüpiter olmak üzere dev gezegenlerin bu tür etkileriyle şekillenir. Kabakçıoğlu'nun tezi, bir asteroidin aynı anda hem Jüpiter hem de Satürn ile eşölçülebilir olduğu durumları ele alıyordu.

Kariyeri

1935'te Türkiye'ye dönerek İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi Kürsüsü'nde çalışmaya başladı. O yıllarda bağımsız bir astronomi lisans programı henüz yoktu; dersler astronomiyi yan dal olarak seçen matematik öğrencilerine veriliyordu. İstanbul Üniversitesi Astronomi Enstitüsü'nün ve gözlemevinin kurucusu Erwin Finlay Freundlich'in, yardımcısıyla birlikte 1937'de ders kitabı olarak yayımladığı kapsamlı “Astronomi” eserinin çevirisine yardım etti. 1939'da ek görev olarak Yıldız Teknik Üniversitesi'nde matematik öğretmenliği yaptı.

1941'de astronomi doçenti oldu ve 1942-1944 yıllarında İstanbul Üniversitesi'nde Gök Mekaniği dersini verdi. 1944'te Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi'ne matematik profesörü olarak atandı. Burada Astronomi Enstitüsü'nü kurdu ve 1944-1952 arasında enstitünün müdürlüğünü yaptı. 1946'da astronomi profesörü unvanını aldı; 1949-1951 yıllarında Fen Fakültesi dekanı olarak görev yaptı.

1952'de İstanbul Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi'nde yeni kurulan Yüksek Matematik Kürsüsü'ne atandı ve İTÜ'de on dokuz yıl boyunca bilimsel ve idari görevler üstlendi. 1954'te Türk Astronomi Derneği'nin kurucuları arasında yer aldı. 1971'de İTÜ Temel Bilimler Fakültesi Nümerik ve Fonksiyonel Analiz Kürsüsü profesörlüğüne seçildi; üç ay sonra, 14 Kasım 1971'de İstanbul'da hayatını kaybetti.

Dilhan Eryurt ile yolu kesişen bir enstitü

Kabakçıoğlu'nun Ankara'da kurduğu Astronomi Enstitüsü, Türk astronomi tarihinin önemli isimlerinden birinin başlangıç noktası oldu. Sonradan Güneş'in evrimi üzerine çalışmalarıyla uluslararası tanınırlık kazanacak Dilhan Eryurt, bu enstitüde onun gönüllü asistanı olarak çalıştı. Bu bağ, Cumhuriyet'in ilk kuşak bilim insanlarının yeni kuşakları nasıl yetiştirdiğinin somut bir örneğidir.

Eserleri

• Aritmetik ve Cebir (1944)
• Uzun Periyodlu Pertürbasyonların Hesabı (1948)
• H. Rosenberg, Astrofizik Dersleri (çeviri, 1946)
• Mangold-Knopp, Yüksek Matematiğe Giriş (A. Nazmi İlker ve Berki Yurtsever ile birlikte çeviri, 1962-1973)

Pertürbasyon, bir gök cisminin yörüngesinin başka cisimlerin kütleçekimiyle uğradığı küçük sapmalardır; 1948 tarihli eseri, doktora konusundaki gök mekaniği ilgisinin devamıdır.

Mirası

Kabakçıoğlu, Türkiye'de astronomi eğitiminin kurumsallaştığı yıllarda hem İstanbul'da hem Ankara'da görev alan bir köprü isim oldu. Ankara Üniversitesi'ndeki astronomi geleneğinin ilk kurumsal adımını o attı. Türk Astronomi Derneği'nin kuruluşunda yer alması, bilim insanlarını bir araya getirme çabasının parçasıydı. Ölümünün ardından İTÜ Temel Bilimler Fakültesi 1982'de anısına bir yayın hazırladı.

Bilmeye değer

• Doktorasını Almanya'da, Münih'teki Ludwig Maximilian Üniversitesi'nde yaptı.
• Potsdam Gözlemevi'nde astronomi stajı yaptı.
• Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi'nde hem enstitü müdürlüğü hem dekanlık yaptı.
• Kariyerinin son döneminde gök mekaniğinden sayısal analize, yani hesaplama yöntemlerine yöneldi.

Ayrıca bakınız: Türk astronomlar kimlerdir? İlk Türk gökbilimcilerden bugüne