Charles Fishman

Charles Fishman kimdir?

Charles Fishman, iş dünyası, doğal kaynaklar ve uzay keşfi üzerine yazan Amerikalı gazeteci ve kurgu dışı kitap yazarıdır. Uzay okurları onu en çok, Apollo programını astronotların değil, programı mümkün kılan yüz binlerce mühendis, bilim insanı ve işçinin gözünden anlatan One Giant Leap: The Impossible Mission That Flew Us to the Moon (Dev bir adım: Bizi Ay'a uçuran imkânsız görev) kitabıyla tanır. Simon & Schuster'ın 11 Haziran 2019'da, Apollo 11'in 50. yıldönümünde yayımladığı kitap, Ay yarışını bir kahramanlık destanından çok bir mühendislik ve örgütlenme hikâyesi olarak ele alır.

Fishman bilimkurgu yazarı değildir; romanları da yoktur. Ancak Ay'a inişin perde arkasını, uzay turizmini ve özel roket şirketlerini anlatan yazıları, onu uzay tarihini geniş okur kitlesine aktaran gazeteciler arasına sokar.

Hayatı ve gazetecilik kariyeri

ABD Kongre Kütüphanesi'nin yazar kayıtlarına göre Charles N. Fishman 5 Nisan 1961'de doğdu. İş dünyası dergisi Fast Company'de kıdemli editör olarak çalıştı; Gerald Loeb Ödülü kazanan iki yazısı da bu dergide yayımlandı. Smithsonian dergisindeki yazar tanıtımında, ilgi alanları iş ve finans, doğal kaynaklar ve uzay keşfi olarak özetlenir.

Fishman'ın ilk büyük kitabı 2006'da çıkan The Wal-Mart Effect (Wal-Mart etkisi) oldu. Kitap, dünyanın en büyük perakende zincirinin fiyatlardan ücretlere, yerel çarşılardan tedarikçi şirketlere kadar ekonomiyi nasıl biçimlendirdiğini inceler. "Wal-Mart etkisi" deyimini ilk kullanan Fishman değildir; deyim 1990'da USA Today'de bir haberde geçmişti. Ama deyimi geniş kitlelere tanıtan kitap onunki oldu.

12 Nisan 2011'de Free Press'ten çıkan The Big Thirst: The Secret Life and Turbulent Future of Water (Büyük susuzluk: Suyun gizli hayatı ve çalkantılı geleceği) ise suyu konu alır. Fishman bu kitapta Hindistan gibi ülkelerde suya erişim sorununu, ABD'nin su kullanımını nasıl azalttığını, Mead Gölü ve Colorado Nehri'nin geleceğini tartışır. 7 Nisan 2015'te ise Hollywood yapımcısı Brian Grazer ile birlikte, merakın yaratıcılıktaki rolünü anlatan A Curious Mind (Meraklı bir zihin) kitabını yazdı.

One Giant Leap: Apollo'yu yapan insanlar

Fishman, Ay'a iniş üzerine yazılmış sayısız kitaptan farklı bir yol seçti. Neil Armstrong, Buzz Aldrin ve Michael Collins'in kişisel hikâyelerini yeniden anlatmak yerine, programın arka planındaki isimsiz kahramanlara odaklandı. Hesabına göre Apollo'ya 20 bin kadar farklı şirkette çalışan 410 bin kişi katkıda bulundu. Kirkus Reviews'un özetine göre bu insanlar sekiz yıl boyunca toplam 2,8 milyar iş saati harcadı.

Kitabın ana fikri basittir: Başkan John F. Kennedy 25 Mayıs 1961'de Kongre'den Amerikalıları on yılın sonuna kadar Ay'a göndermesini istediğinde, ülkenin bu işi yapacak hiçbir aracı yoktu. Ne astronotları Ay'a götürecek roket, ne bir uzay aracını yönlendirecek kadar küçük bir bilgisayar, ne Ay yüzeyine inecek bir araç, ne de yol boyunca astronotlarla konuşacak bir izleme ağı vardı. Fishman'a göre ABD'nin o gün biriktirdiği insanlı uzay uçuşu deneyimi yalnızca 15 dakikaydı ve NASA başarı şansını yarı yarıya görüyordu. Ay'a nasıl gidileceği, oraya varınca ne bulunacağı bile belli değildi.

Kitapta öne çıkan isimler arasında Apollo Yönlendirme Bilgisayarı'nı (Apollo Guidance Computer) tasarlayan MIT Enstrümantasyon Laboratuvarı'nın başı Charles Stark Draper, yörünge mekaniği uzmanı Bill Tindall ve "Ay yörüngesinde buluşma" yöntemini savunan NASA mühendisi John Houbolt vardır. Ay yörüngesinde buluşma, ana aracın Ay çevresinde beklediği, küçük bir iniş aracının yüzeye inip geri döndüğü yöntemdir; Apollo sonunda bu yolu izledi. Ay'a yolculukların genel tarihçesi için Ay'a yolculuklar sayfasına bakılabilir.

Apollo'nun el emeği tarafı

Fishman, 2019'da Smithsonian dergisinde yayımlanan uzun yazısında kitabın bazı bulgularını özetledi. Bu yazıya göre Apollo uzay aracı, döneminin tek parça hâlindeki en küçük, en hızlı ve en çevik bilgisayarını taşıyordu. Buna karşın astronotlar, bilgisayarın hesaplarını denetlemek için yanlarında kâğıt yıldız haritaları ve sekstant da götürdü. Bilgisayarın yazılımı, özel tezgâhlarda ip yerine telle dokunarak "örüldü"; bu işi kadın işçiler yaptı. Isı kalkanı elle, bir tür dolgu tabancasıyla uygulandı; paraşütler elle dikilip katlandı. Ülkede Apollo paraşütlerini katlamaya yetkili yalnızca üç kişi vardı ve NASA, tek bir kazada üçünü birden kaybetmemek için aynı arabaya binmelerini yasakladı.

Yazıda Ay tozunun hikâyesi de anlatılır. Cornell Üniversitesi'nden astrofizikçi Thomas Gold, milyarlarca yıl oksijenden uzak kalmış tozun kabin havasıyla temas edince tutuşabileceği konusunda NASA'yı uyarmıştı. Armstrong ve Aldrin, iniş aracında bir miktar Ay toprağı sererek basit bir deney yaptı; hiçbir şey olmadı. Tozun yine de kabinde barut kokusuna benzeyen bir koku bıraktığını bütün Ay yürüyüşçüleri fark etti. Altı inişte Dünya'ya getirilen toplam 842 librelik (yaklaşık 382 kilogram) örnekte bu koku sonradan kayboldu.

Fishman, Ay'a gitmeye halkın sanıldığı kadar destek vermediğini de hatırlatır. 1964'te Amerikalıların yalnızca yüzde 26'sı Ruslarla Ay yarışına "her şeyi ortaya koymaktan" yanaydı; Apollo 8'in Noel yayınından dört hafta sonra yapılan Harris anketinde bile Ay'a insan indirmeyi destekleyenlerin oranı yüzde 39'da kaldı. Yazara göre Apollo'da Manhattan Projesi'nin üç katı insan çalıştı; NASA 1961'de program için bir yılda 1 milyon dolar harcarken, beş yıl sonra her üç saatte yaklaşık 1 milyon dolar harcıyordu.

Bilimle ilişkisi: Apollo ve dijital çağ

Fishman'ın kitabındaki en dikkat çekici tez, Apollo'nun uzay çağını değil, dijital çağı başlattığıdır. Ona göre Ay programı, bilgisayarı oda büyüklüğünde, saatlerce çalışınca arızalanan bir makineden güvenilir, taşınabilir bir araca dönüştürme baskısı yarattı. Bu çaba, sonradan dijital devrimi doğuracak teknolojinin temelini atmaya yardım etti ve Amerikalılara teknolojiyi gündelik hayatın bir aracı olarak görme alışkanlığını kazandırdı. Bu bakış açısı, NASA'nın "insan bilgisayarlarını" anlatan Gizli Sayılar gibi kitaplarla ve uçuş kontrol ekibini konu alan Mission Control: The Unsung Heroes of Apollo belgeseliyle aynı damarı paylaşır.

Fishman, Apollo'nun ötesinde günümüz uzay girişimlerini de yakından izledi. Smithsonian için 2016'da Nevadalı emlak iş insanı Robert Bigelow'un genişletilebilir uzay yaşam modüllerine 290 milyon dolar yatırdığı projeyi, aynı yıl Jeff Bezos'un roket şirketi Blue Origin'i yazdı. Blue Origin'in New Shepard roketini uzayın eşiğine gönderip dikey olarak geri indirmesi ve aynı roketi yeniden uçurması, yeniden kullanılabilir roketler tartışmasında önemli bir adımdı. 2017'de ise Zero Gravity Corporation'ın G-Force One adlı Boeing 727 uçağıyla parabolik uçuşa katıldı ve ağırlıksızlığı bizzat deneyimleyerek "sıfır yerçekimi çağı" üzerine bir yazı kaleme aldı. Bu uçuşlarda uçak, her biri yarım dakikadan kısa süren serbest düşüş yayları çizer; yolcular bu sürede ağırlıksız kalır, ardından gelen toparlanmada iki katına yakın ağırlık hisseder.

Ödülleri

Fishman, ekonomi gazeteciliğinin en saygın ödüllerinden Gerald Loeb Ödülü'nü dergi kategorisinde iki kez kazandı: 2005'te Fast Company'deki "The Toll of a New Machine" yazısıyla, 2007'de yine aynı dergide yayımlanan ve enerji tasarrufunu ampuller üzerinden anlatan "How Many Lightbulbs Does It Take to Change the World? One." yazısıyla. İkinci yazı, açıklayıcı gazeteciliğin güzel bir örneği olarak değerlendirildi.

Kitapları

• One Giant Leap (Charles Fishman): konusu, Apollo'nun mühendisliği ve rehberi (2019)

Etkisi

One Giant Leap yayımlandığında olumlu eleştiriler aldı. Washington Post'ta kitabı değerlendiren Mark Whitaker, titiz araştırmasını ve sürükleyici anlatımını övdü. Kirkus Reviews kitabı Ay görevinin taze ve coşkulu bir tarihi olarak niteledi ve Douglas Brinkley'nin American Moonshot kitabıyla birlikte okunmasını önerdi. Ulusal Uzay Topluluğu (National Space Society) ise NASA'nın astronotları yeniden Ay'a göndermeye hazırlandığı bir dönemde kitabın, büyük işler başarmanın neler gerektirdiğini hatırlattığını yazdı. MIT Haystack Gözlemevi'nden araştırma mühendisi Robert Schaefer de kitabı beğenmekle birlikte, Mercury ve Gemini görevlerine, Saturn V roketine ve astronotların keşiflerine daha çok yer ayrılabileceğini belirtti.

Apollo 11'in yarım asırlık yıldönümünde yayımlanan pek çok çalışma arasında Fishman'ın kitabı, Ay'a inişi bir avuç kahramanın değil, sıradan insanların ortak başarısı olarak anlatmasıyla ayrılır. Aynı dönemi farklı bir açıdan izlemek isteyenler Apollo 11 belgeseline ve Ay'da İlk İnsan filmine, Mercury dönemini anlatan The Right Stuff kitabına da göz atabilir.