Jim Al-Khalili
Irak doğumlu İngiliz kuramsal fizikçi Jim Al-Khalili, kuantum fiziğini ve dünya dışı yaşam sorusunu BBC belgeselleri, kitaplar ve Sunfall romanıyla geniş okura anlatıyor.
- Doğum tarihi
- 20 Eylül 1962
- Ülke
- Birleşik Krallık
- Görevi
- Kuramsal fizikçi ve bilim yazarı
- Rolü
- Yazar
Jim Al-Khalili kimdir?
Jim Al-Khalili (doğum adı Jameel Sadik Al-Khalili, d. 20 Eylül 1962, Bağdat), Irak doğumlu İngiliz kuramsal fizikçi, yazar ve bilim iletişimcisidir. Surrey Üniversitesi'nde kuramsal fizik profesörüdür ve aynı üniversitede bilimin toplumla paylaşılması kürsüsünü taşır. Atom çekirdeği fiziği ve kuantum mekaniği alanında çalışmış, kuantum biyolojisine de eğilmiştir. Geniş kitlelerin onu tanıdığı yer BBC'nin belgesel serileri, BBC Radio 4'teki söyleşi programı ve popüler bilim kitaplarıdır. Uzay ve bilimkurgu okuruna da iki yoldan ulaşır: dünya dışı yaşam sorusunu ele alan Aliens: Science Asks kitabıyla ve bilimkurgu romanı Sunfall ile.
Hayatı
Babası Iraklı bir hava kuvvetleri mühendisi, annesi İngiliz bir kütüphanecidir. Al-Khalili 1979'da kalıcı olarak Birleşik Krallık'a yerleşti. Portsmouth'taki Priory School'da okudu, 1986'da Surrey Üniversitesi'nden fizik lisans derecesini aldı. Doktorasını da aynı üniversitede, 1989'da nükleer reaksiyon kuramı alanında tamamladı. Tezi, orta enerjili deuteronların (ağır hidrojen çekirdeklerinin) atom çekirdeklerinden esnek saçılmasını üç cisimli bir modelle inceliyordu.
1989-1991 arasında Londra'daki University College'da doktora sonrası araştırmacı olarak çalıştı, 1991'de Surrey'e döndü. Araştırma görevliliğinden öğretim görevliliğine, oradan profesörlüğe yükseldi; 1994-1999 arasında EPSRC'nin ileri araştırma bursundan yararlandı. Eşi Julie Frampton'la Portsmouth'un Southsea semtinde yaşar, bir oğlu ve bir kızı vardır.
Kendisini ateist ve hümanist olarak tanımlar. 2013-2016 arasında Humanists UK'nin başkanlığını yaptı, bugün başkan yardımcısıdır. Babası Şii Müslüman, annesi Protestan Hıristiyan olan Al-Khalili, bu karma kökene rağmen kendisinde "dinî bir kemik" kalmadığını söylemiştir. 2006-2011 arasında British Science Association'da mütevelli ve başkan yardımcılığı yaptı; Royal Society'nin eşitlik ve çeşitlilik panelinde de yer aldı.
Bilime katkısı ve bilimle ilişkisi
Al-Khalili'nin akademik uzmanlığı nükleer fizik, kuantum mekaniği ve "egzotik" atom çekirdekleridir. Egzotik çekirdek, proton ve nötron dengesi kararlı çekirdeklerden çok uzak olan, çoğu laboratuvarda kısa süreliğine üretilebilen çekirdek demektir. Bu alandaki çalışmaları hakemli dergilerde yayımlanmıştır; Euroschool'un egzotik ışınlarla fizik üzerine ders derlemelerinin üç cildini (2004, 2006, 2008) de editör olarak hazırlamıştır. İlk kitaplarından biri, Nucleus: A Trip into the Heart of Matter (2001, ortak yazarlı), çekirdek fiziğini genel okura anlatır.
Daha sonra ilgi alanını kuantum biyolojisine genişletti. Bu genç alan, tünelleme ve dolanıklık gibi kuantum olaylarının canlı sistemlerde bir rol oynayıp oynamadığını sorar. Fotosentez ve kuşların yön bulması gibi süreçler bu bağlamda sıkça tartışılır. 2014'te ortak yazarla yayımladığı Life on the Edge: The Coming of Age of Quantum Biology bu soruyu geniş okura taşıdı. Hangi canlı süreçte kuantum etkisinin gerçekten belirleyici olduğu hâlâ araştırılan, tartışmalı bir konudur. Temel kavramlar için sitedeki kuantum mekaniği ve kuantum dolanıklık sayfaları iyi bir başlangıçtır.
Bilim iletişimi de başlı başına bir katkıdır. 2011'den beri sunduğu BBC Radio 4 programı The Life Scientific, tanınmış çağdaş bilim insanlarıyla yapılan söyleşilerden oluşur. Surrey'de düzenlediği "Jim meets…" söyleşilerinde David Attenborough, Brian Cox ve Richard Dawkins gibi konukları ağırlamıştır. Şubat 2010'da BBC Radio 4'ün Desert Island Discs programına konuk olmuştur.
Uzay ve bilimkurgu eserleri
İlk popüler kitabı Black Holes, Wormholes and Time Machines (1999), adından anlaşılacağı gibi uzay-zaman fiziğine girer. Kara delikler, solucan delikleri ve zaman yolculuğu bilimkurgunun sevdiği temalardır; kitap bunları fiziğin penceresinden ele alır. Okur aynı konulara sitedeki zaman yolculuğu fiziği ve kara delik bilgi paradoksu sayfalarından da ulaşabilir. Paradox: The Nine Greatest Enigmas in Science (2012) ise bilimin dokuz büyük bilmecesini tek kitapta toplar.
Aliens: Science Asks (2016, Profile Books) dünya dışı yaşamın olasılığını farklı bilim dallarının gözünden sorgulayan bir kitaptır. Konusu ve okuma rehberi sitedeki Aliens: Science Asks sayfasında anlatılır. Bu alanın iki klasik sorusu, evrende kaç uygar dünya bulunabileceğini kestirmeye çalışan Drake denklemi ile "herkes nerede?" diye soran Fermi paradoksudur; kitabın çevresini anlamak isteyen için iyi bir ön okumadır.
Sunfall (Bantam Press, 18 Nisan 2019) Al-Khalili'nin bilimkurgu romanıdır. Bir fizik profesörünün roman yazması, bilimkurgunun bir tür düşünce deneyi alanı olduğu fikrine de uyar: fizikçi, kuramın sınırında "ya şöyle olsaydı?" sorusunu hikâyeyle sınar.
Genel fizik kitapları arasında Quantum: A Guide for the Perplexed (2004), The House of Wisdom (2010; Pathfinders adıyla da yayımlandı), The World According to Physics (2020) ve The Joy of Science (2022) sayılabilir; ikisi de Princeton University Press'ten çıkmıştır. Ladybird Expert serisi için kısa Quantum Mechanics (2017) ve Gravity (2019) kitaplarını yazdı. Zamanın fiziğini anlatan On Time: The Physics That Makes the Universe Tick 2026'da Princeton University Press'ten çıktı.
Televizyon ve radyo çalışmaları
Al-Khalili 2004'ten itibaren belgesellerde yer aldı. The Riddle of Einstein's Brain (Channel 4, 2004), Atom (BBC Four, üç bölüm, 2007; atom ve atom fiziği anlayışımızın tarihi), Science and Islam (BBC Four, 2009), Chemistry: A Volatile History (2010), Everything and Nothing (2011), Shock and Awe: The Story of Electricity (BBC Four, üç bölüm, 2011) ve The Secrets of Quantum Physics (2014) başlıca yapımlarıdır. Science and Islam belgeseli ile The House of Wisdom kitabı, ortaçağ İslam dünyasının bilime katkısını geniş izleyiciye anlatma çabasının iki ayağıdır.
Ödülleri ve onurları
- 2007: Royal Society Michael Faraday Bilim İletişimi Ödülü
- 2008: Britanya İmparatorluğu Nişanı subaylık derecesi (OBE)
- 2011: Institute of Physics Kelvin Madalyası ve Ödülü
- 2013: Royal Holloway'den fahrî bilim doktorası
- 2014: RISE liderlik ödülü
- 2016: İlk Stephen Hawking Bilim İletişimi Madalyası
- 2018: Royal Society üyeliği (FRS)
- 2021: Britanya İmparatorluğu Nişanı komutanlık derecesi (CBE), bilime ve bilimin toplumla paylaşılmasına hizmetlerinden dolayı
- 2023: Royal Academy of Engineering onursal üyeliği
- 2025: Humanists UK Darwin Günü Madalyası
Ayrıca York (2017), St Andrews (2019) ve Birmingham (2022) üniversitelerinden fahrî doktora unvanları almıştır. Stephen Hawking adına verilen bilim iletişimi madalyasının ilk sahibi olması, kozmoloji ve uzay-zaman konularını halka anlatma geleneğinde yerini gösterir.
Kitapları
Etkisi
Al-Khalili'nin etkisi üç noktada toplanır. Birincisi, kuantum mekaniği gibi soyut konuları matematiğe boğmadan ama aşırı basitleştirmeden anlatmasıdır. İkincisi, kuantum biyolojisi gibi gelişen alanları geniş okura açarken hangi sorunun açık olduğunu belirtmesidir. Üçüncüsü, bir fizikçinin romanla da konuşabileceğini göstermesidir; Sunfall bunun örneğidir. Uzay meraklısı okur için onun yazdıkları, bilimkurgudaki parlak fikirlerin gerçek fizikte nerede durduğunu görmeye yarayan güvenilir bir rehberdir.
