Hermann Noordung

Hermann Noordung kimdir?

Hermann Noordung, gerçek adıyla Herman Potočnik (22 Aralık 1892, Pola - 27 Ağustos 1929, Viyana), Avusturya-Macaristan ordusunda subay olarak görev yapmış, Sloven kökenli bir mühendistir. Uzay tarihinde adı, 1928 sonunda basılan (kitap 1929 tarihini taşır) Das Problem der Befahrung des Weltraums – der Raketen-Motor ("Uzay Yolculuğu Sorunu: Roket Motoru") kitabından dolayı anılır. Kitap, dönen bir tekerlek biçiminde yaşam birimi olan bir uzay istasyonunun ilk ayrıntılı mühendislik tasarımlarından birini içerir. Potočnik bu kitabı "Hermann Noordung" takma adıyla yayımladı; bu nedenle İngilizce kaynaklarda da çoğunlukla bu adla geçer. Kitabın ayrıntılı tanıtımı The Problem of Space Travel sayfamızdadır.

Potočnik bilimkurgu yazarı değildi; yazdığı bir roman ya da öykü yoktur. Bu sayfada "yazar" olarak yer almasının nedeni, uzay istasyonu fikrini roman diliyle değil, hesap ve çizimlerle anlatan ve sonradan bilimkurgu dergilerine, sinemaya ve gerçek uzay mühendisliğine ilham veren bir kitabın yazarı olmasıdır.

Hayatı

Potočnik, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun ana deniz üssü olan Pola'da (bugün Hırvatistan'daki Pula) doğdu. Babası Jožef donanmada hekim ve subaydı, annesi Minka'ydı. Baba 1894'te ölünce aile Maribor'a taşındı. Potočnik askerî okullarda, Bad Fischau'da ve Hranice'de okuduktan sonra 1910-1913 arasında Mödling'deki İmparatorluk ve Kraliyet Teknik Askerî Akademisi'nde eğitim gördü; demiryolu ve köprü yapımı alanında mühendis teğmen olarak mezun oldu.

Birinci Dünya Savaşı'nda Galiçya, Sırbistan ve Bosna'daki cephelerde görev yaptı ve 1915'te üsteğmenliğe terfi etti. Savaş sırasında yakalandığı verem yüzünden 1919'da yüzbaşı rütbesiyle emekli edildi. Sonra Viyana Teknik Üniversitesi'nde elektrik mühendisliği öğrenimi gördü. İngilizce Vikipedi, 1925'ten sonra tamamen roket bilimi ve uzay teknolojisi sorunlarına yöneldiğini yazar. Kronik hastalığı yüzünden düzenli bir iş bulamadı, evlenmedi ve Viyana'da kardeşi Adolf'la birlikte yaşadı.

Bu dönemde Almanca konuşulan dünyada uzay yolculuğu üzerine ilk topluluklar kuruluyordu. Hermann Oberth gibi isimler roket kuramı üzerinde çalışıyor, Almanya'daki Uzay Yolculuğu Derneği (VfR) bu fikirleri tartışıyordu. Oberth, Potočnik'in fikirlerini ciddiye alanlardan biriydi (bkz. Hermann Oberth). Kitabın yayımlanmasından kısa süre sonra, 27 Ağustos 1929'da, 36 yaşında Viyana'da öldü. Vikipedi'nin İngilizce sayfası ölüm nedenini zatürre, Slovence sayfası ise verem olarak verir; ikisi de uzun süredir hasta olduğu gerçeğiyle uyumludur.

"Noordung" takma adının anlamı kesin değildir. İngilizce Vikipedi, adın Almanca "Ordnung" (düzen) sözcüğünün başına bir olumsuzluk harfi eklenmiş hâli olabileceği yorumuna yer verir; yani bu bir tahmindir, doğrulanmış bir açıklama değildir.

Uzay eserleri ve önemi

Potočnik'in tek kitabı, 1928'in sonunda Berlin'de basılan Das Problem der Befahrung des Weltraums'tur. Kitap 188 sayfa ve 100 elle çizilmiş resim içerir. Yazar, uzayda kalıcı yaşamın nasıl mümkün olabileceğini çizimler ve hesaplarla anlatır. Tasarımın merkezindeki "Wohnrad" (Yaşam Tekerleği), kendi ekseni etrafında dönerek merkezkaç etkisiyle yapay bir yer çekimi yaratacak şekilde kurgulanmış tekerlek biçimli bir birimdir. Dönen bir halkanın dış kenarında duran biri, halkanın dönüş hızına ve yarıçapına bağlı bir kuvvetle dışarı doğru itilir ve bunu ağırlık olarak hisseder. Bu yolla uzun süre ağırlıksız kalmanın getireceği sorunlar azaltılabilir. Bugünkü Uluslararası Uzay İstasyonu dönmeyen bir yapıdır ve astronotlar ağırlıksızlıkta yaşar; dönen istasyon fikri hâlâ tasarım aşamasındadır.

Dönen istasyonun mantığını anlamak için şunu düşünmek yeterlidir: Bir cisim dairesel yolda dönerken dışarı doğru savrulma eğilimi gösterir, aynı şeyi bir halkanın içinde duran insan da hisseder. Halka ne kadar büyük ve hızlı dönerse bu kuvvet o kadar büyür. Potočnik istasyonunu bu ilkeye göre kurdu ve böylece yaşamı Dünya'ya benzer bir ağırlık altında sürdürmeyi hedefledi.

Kitabın bir başka önemli yönü, yerdurağan uyduları (Dünya'nın dönüş süresiyle aynı sürede dolanıp gökyüzünde sabit görünen uyduları) tanımlaması ve bu uydular ile yer arasındaki iletişimi radyo ile mümkün görmesidir. İngilizce Vikipedi'ye göre yerdurağan uydu fikrini ilk öneren Konstantin Tsiolkovski'ydi; Potočnik bu fikri bir uzay istasyonu tasarımının parçası olarak ayrıntılı biçimde işledi.

Kitap yazarın ölümünden sonra da yaşadı. Birkaç dil çevirisi yapıldı: Rusça (1935), Slovence (1986), İngilizce (1995, NASA) ve Hırvatça (2004). 1929 yazında kitabın bir bölümü, ABD'de çıkan Science Wonder Stories dergisinde İngilizce olarak yayımlandı; dolayısıyla Amerikalı bilimkurgu okurları da tasarımın çizimlerini erken tarihte gördü.

Bilime katkısı ya da bilimle ilişkisi

Potočnik'in katkısı bir keşif değil, bir tasarım katkısıdır. Kuramsal fiziğe yeni bir yasa eklemedi; bunun yerine uzayda kalıcı olarak yaşamanın mühendislik sorunlarını ilk kez sistemli biçimde bir araya getirdi. Havası, suyu, enerjisi, iletişimi ve yönelimi olan, insanın yaşayabileceği bir yapı düşünmek, roketin yalnızca Ay'a ya da gezegenlere gidiş aracı olarak görüldüğü bir dönemde yeni bir bakıştı.

Yerdurağan yörünge konusunda en çok anılan bağlantı Arthur C. Clarke'la kurulur. Clarke 1945'te haberleşme uydularını bağımsız olarak önermişti (bkz. Arthur C. Clarke). İngilizce Vikipedi bu önerinin Potočnik'ten bağımsız olarak geliştiğini kaydeder. Yani Potočnik, bugünkü haberleşme uydularının "mucidi" değil, aynı yörüngeyi ve radyo bağlantısı fikrini kitabına katmış bir öncüdür.

Ödülleri ve anılışı

Potočnik yaşarken ödül almadı; ölümünden sonra ise Slovenya'nın uzay mirasının simgelerinden biri hâline geldi:

• 1999'da Črni Vrh Gözlemevi'nde keşfedilen asteroide 19612 Noordung adı verildi.
• 2006'da Slovenya'nın Vitanje kasabasında Herman Potočnik Noordung Anma Merkezi kuruldu.
• 2012'de aynı kasabada, onun fikirlerinden esinlenen Avrupa Uzay Teknolojileri Kültür Merkezi (KSEVT) inşa edildi.
• Graz ve Ljubljana'da sokaklara adı verildi.
• 1990'ların sonunda Uluslararası Uzay İstasyonu'na onun adının verilmesi önerildi; bu öneri kabul edilmedi.

Kitapları

• The Problem of Space Travel (Hermann Noordung): dönen uzay istasyonunun öncü tasarımı (1929)

Etkisi

Potočnik'in en kalıcı etkisi, dönen tekerlek biçimli istasyon imgesinin popüler kültürde yerleşmesidir. İngilizce Vikipedi, Wernher von Braun'un 1952'deki dönen istasyon tasarımlarına ilham verdiğini yazar (bkz. Wernher von Braun). Aynı kaynağa göre kitap, George Pal ve Byron Haskin'in Conquest of Space filminde de iz bırakmıştır. Stanley Kubrick'in 2001: Bir Uzay Destanı filmindeki dönen istasyon da aynı çizginin devamı olarak okunur. Kitabın Almanya'daki amatör roketçileri, özellikle VfR üyelerini etkilediği de aynı kaynakta yazar.

Potočnik kendi döneminde tanınmış bir bilim insanı değildi; bir askerî okul mezunu, hasta bir mühendisti ve kitabı bu fikirleri bilen küçük bir çevreye ulaştı. Ne var ki yaşam tekerleği imgesi, yerdurağan yörünge fikri ve uzayın ticari ve bilimsel kullanımı üzerine düşünceler, onun adı çoğu zaman anılmasa da uzay çağının dilinde yer buldu. Bugün uzay istasyonları yapay yer çekimi olmadan işliyor; dönen yaşam alanı fikri hâlâ tasarım aşamasında. Bu tasarım geleneğinin tarihsel başlangıç noktalarından biri, 1928'de basılan o 188 sayfalık kitaptır.