Mission Control: The Unsung Heroes of Apollo

Apollo dendiğinde akla önce Ay'a ayak basan astronotlar gelir. Oysa her uçuşun arkasında, Houston'daki bir salonda konsollarının başında oturan, çoğu adını hiç duymadığımız bir mühendis ve kontrolör ordusu vardı. David Fairhead'in 2017 tarihli belgeseli Mission Control: The Unsung Heroes of Apollo (Görev Kontrol: Apollo'nun Adı Anılmayan Kahramanları), kamerayı tam bu insanlara çeviriyor. Film, Ay yarışını roketlerin ve astronotların değil, yer ekibinin gözünden anlatan nadir yapımlardan biri.

Konusu

Belgeselin odağında, NASA'nın insanlı uçuşlarını yöneten uçuş kontrolörleri var. Yıllar sonra kameranın karşısına geçen bu ekip üyeleri, Gemini'den Apollo'ya uzanan dönemi kendi hatıralarıyla anlatıyor. Filmde konuşan isimler arasında Apollo 11'in Ay'a inişini yöneten uçuş direktörü Gene Kranz, Apollo 12'yi kurtaran çağrısıyla tanınan mühendis John Aaron ve Apollo boyunca uçuş direktörlüğü yapan Gerald Griffin bulunuyor.

Yapımın çıkış noktası basit ama güçlü: Ay'a giden yolun her adımı, sorumluluğu devasa bir yer ekibinin anlık kararlarına bağlıydı. NASA'nın film arşivinden yararlanan belgesel, bu ekibin bugünkü anlatımlarını dönemin görüntüleriyle yan yana koyarak o salondaki gerilimi seyirciye geçirmeye çalışıyor.

Yapım ve gösterim

Filmi, İngiliz belgesel sinemasında uzun süre kurgucu olarak çalışmış David Fairhead yönetti. Fairhead, Apollo astronotlarını anlatan In the Shadow of the Moon (2007) belgeselinin de kurgusunu yapmıştı; yani Ay yarışının arşiviyle ilk kez karşılaşmıyordu. Mission Control'de bu kez yönetmen koltuğuna oturarak hikâyenin öteki yüzüne, yer ekibine yöneldi.

Belgesel, ilgi gören bir yapım oldu: Amerikan yaşlılar derneği AARP'nin düzenlediği Movies for Grownups ödüllerinin 17. töreninde En İyi Belgesel dalında aday gösterildi. Film ayrıca Johnson Uzay Merkezi'nin ziyaretçi merkezi Space Center Houston'daki beş katlı, 4K çözünürlüklü Space Center Theater'da gösterilen yapımlar arasına girdi; yani bugün Houston'ı ziyaret eden biri, filmin anlattığı binaya birkaç yüz metre mesafede onu izleyebiliyor.

Filmin anlattığı dünya: Houston, Görev Kontrol

Bugün Christopher C. Kraft Jr. Görev Kontrol Merkezi adını taşıyan yapı, Johnson Uzay Merkezi'ndeki 30 numaralı binada bulunuyor ve ilk kez Haziran 1965'te Gemini 4 uçuşunda kullanıldı. Daha önceki Mercury uçuşları ve ilk Gemini görevleri Cape Canaveral'daki kontrol merkezinden yönetiliyordu. Houston'daki binada iki ana salon vardı: Mission Operations Control Room, kısaca MOCR ("moh-ker" diye okunur). Dört basamaklı bir amfi düzenindeki bu salonlarda her sıra belli bir sistemden sorumlu kontrolörlere ayrılmıştı.

Apollo 11'in yönetildiği MOCR 2, 1985'te ABD'nin Ulusal Tarihî Simgeler listesine alındı. 1992'deki STS-53 mekik uçuşundan sonra kullanımdan çıkan salon, Apollo dönemindeki görünümüne döndürülmek üzere iki yıl süren bir restorasyondan geçti ve 1 Temmuz 2019'da yeniden ziyarete açıldı. Kranz bu restorasyonun başlatılmasında ve yönlendirilmesinde etkin rol oynadı. Filmin çekildiği yıllar, salonun eski hâline kavuşturulması için çalışmaların başladığı döneme denk geliyor.

Belgeselin üç tanığı

• Gene Kranz: NASA'nın ikinci baş uçuş direktörü. Apollo 11'in Ay'a inişini yönetti; Apollo 13'te "Beyaz Ekip" adlı vardiyasıyla astronotların sağ salim dönüşü için yürütülen çalışmanın başındaydı. 1967'deki Apollo 1 yangınının ardından ekibine yaptığı ve "sert ve yetkin" (tough and competent) ilkesini koyduğu konuşma, bugün "Kranz Düsturu" olarak anılıyor.
• John Aaron: Elektrik, çevre ve haberleşme sistemlerinden sorumlu EECOM kontrolörü. 14 Kasım 1969'da Apollo 12 kalkıştan 36 saniye sonra yıldırım çarpınca veriler anlamsızlaştı; Aaron daha önce bir testte gördüğü benzer tabloyu hatırlayıp "SCE'yi AUX'a alın" önerisini yaptı ve telemetri geri geldi. Apollo 13'te ise geri dönüşte sınırlı pil gücünün nasıl paylaştırılacağını planlayan isimdi.
• Gerald Griffin: 1968'de uçuş direktörü oldu ve Apollo'nun bütün insanlı uçuşlarında bu görevi üstlendi. Yönettiği "Altın Ekip", Apollo 14, 15, 16 ve 17'nin Ay'a inişlerini gerçekleştirdi. Daha sonra Johnson Uzay Merkezi'nin direktörlüğünü yaptı; 1995 yapımı Apollo 13 filminde teknik danışman olarak çalıştı.

Bilimsel ve tarihî karne

Bir belgesel olarak Mission Control'ün en güçlü yanı, mühendisliği kahramanlık anlatısının merkezine koyması. Apollo 11'in inişinin son dakikalarında Ay modülünün bilgisayarı art arda program alarmları vermişti. Bu alarmlar bilgisayarın hesap yükünü yetiştiremeyebileceğini gösteriyordu ve inişin iptali gündeme gelebilirdi. Rehberlik kontrolörü Steve Bales birkaç saniye içinde durumu değerlendirip Kranz'a inişin sürebileceğini bildirdi. Bu tür anlar, uzay uçuşunun yalnızca roket gücüyle değil, doğru veriyi doğru anda okuyabilen insanlarla başarıldığını gösteriyor.

Filmin hatıralara dayanması doğal olarak bir sınır da getiriyor: Tanıklar olayları elli yıl sonrasından, kendi bakış açılarıyla anlatıyor. Örneğin popüler kültürde Kranz'a mal edilen "Başarısızlık bir seçenek değil" sözü aslında Kranz'ın değil; 1995 yapımı Apollo 13 filminin senaristlerinin, ekipten uçuş dinamiği kontrolörü Jerry Bostick'in anlattıklarından yola çıkarak yazdığı bir replik. Kranz bu sözü sonradan 2000'de yayımlanan otobiyografisinin adı yaptı. Belgeseli izlerken, efsane ile kaydın birbirinden ayrıldığı bu tür noktaları akılda tutmak işe yarar.

Etkisi

Apollo'nun 50. yılına yaklaşılan dönemde çekilen film, Ay yarışını "üç astronotun macerası" olmaktan çıkarıp binlerce kişilik bir ekip işi olarak gösteren yapımlar dalgasının parçası oldu. Aynı dalgada Todd Douglas Miller'ın yalnızca arşiv görüntülerinden kurduğu Apollo 11 belgeseli de yer alıyor; iki film birlikte izlendiğinde biri olayların kendisini, öbürü o olayları yerden yöneten insanları anlatıyor. Apollo 13 krizini merak edenler için Apollo 13: Survival da iyi bir tamamlayıcı.

Bugün aynı bina, Uluslararası Uzay İstasyonu'nu ve Artemis görevlerini yöneten ekiplerin çalıştığı yer olmaya devam ediyor. Bu yüzden film yalnızca bir nostalji çalışması değil; uzay uçuşunun bugün de yerdeki insanların dikkatine ve sağduyusuna dayandığını hatırlatan bir kayıt.

Kısaca

• 2017 yapımı belgesel; yönetmeni David Fairhead.
• Apollo dönemindeki Houston Görev Kontrol ekibini anlatıyor; Gene Kranz, John Aaron ve Gerald Griffin filmde konuşuyor.
• AARP Movies for Grownups ödüllerinin 17. töreninde En İyi Belgesel adayı oldu.
• Space Center Houston'daki Space Center Theater'da gösterilen yapımlar arasında.
• Apollo 11'in yönetildiği MOCR 2 salonu restore edilerek 1 Temmuz 2019'da yeniden açıldı.