Spock kimdir? Uzay Yolu'nun yarı Vulkan bilim subayı

Spock kimdir? Spock, Gene Roddenberry'nin yarattığı Uzay Yolu (Star Trek) evreninin en tanınmış karakterlerinden biridir: USS Enterprise'ın birinci subayı ve bilim subayı olan, babası Vulkan, annesi insan olan yarı Vulkan bir Yıldız Filosu subayıdır. Babası Vulkanlı diplomat Sarek, annesi Dünyalı Amanda Grayson'dır. Duygularını mantıkla bastırmayı ilke edinmiş bir halkın çocuğu olarak büyür, ama insan yanı ona hep bir iç çatışma yaşatır. Bu ikilik, karakteri altmış yıla yakın bir süredir ilgi çekici kılan şeydir.

Hangi eserlerde geçer?

Spock'un kökü dizinin ilk pilot bölümüne uzanır. "The Cage" adlı bu pilot Ocak 1965'te tamamlandı; NBC ise onu Şubat 1965'te fazla entelektüel ve yavaş bulup reddetti. Kanal alışılmadık bir kararla ikinci bir pilot istedi: "Where No Man Has Gone Before". Roddenberry'nin ısrarıyla ilk pilottan ikinci pilota taşınan tek karakter Spock oldu. Dizi Eylül 1966'da yayına girdi ve Haziran 1969'a kadar üç sezon, 79 bölüm sürdü.

Spock'un başlıca göründüğü yapımlar:

• Dizi: Uzay Yolu: Orijinal Seri (1966-1969) ve Uzay Yolu: Animasyon Seri
• Orijinal kadro filmleri: Uzay Macerası (1979), Khan'ın Gazabı (1982), Spock'un Peşinde (1984), Eve Yolculuk (1986), Son Sınır (1989) ve Keşfedilmemiş Ülke (1991)
• Yeni Nesil: 1991'de Uzay Yolu: Yeni Nesil'in iki bölümlük "Unification" hikâyesi
• Alternatif zaman çizgisi filmleri: Uzay Yolu (2009), Bilinmeze Doğru (2013) ve Sonsuzluk (2016)
• Yeni diziler: Star Trek: Discovery'nin ikinci sezonu (2019) ve 2022'de başlayan Star Trek: Strange New Worlds

Hangi yapımın hangi sırayla izleneceğini merak edenler için Star Trek izleme sırası sayfamız bütün dizileri ve filmleri bir arada veriyor.

Hikâyedeki yeri

İlk pilotta Spock bugün tanıdığımız karakterden epey farklıdır: hevesli, genç ve duygularını daha rahat gösteren bir subaydır. Soğukkanlı, mantıklı ikinci komutan rolünü o bölümde Majel Barrett'ın oynadığı Number One üstlenmişti. Spock'un mantığa dayanan kişiliği dizi yayına girdikten sonra oturdu.

Orijinal seride Spock, Kaptan James T. Kirk'ün en yakın dostu ve danışmanıdır. Gemi doktoru McCoy ile süren tartışmaları, mantık ile duygu arasındaki gerilimi seyirciye taşıyan başlıca araçtır. Vulkan biyolojisi ve kültürü de büyük ölçüde onun üzerinden anlatılır: dokunarak zihin birleştirme (mind meld), karşısındakini bir hamlede bayıltan sinir tutuşu ve Vulkanların yedi yılda bir yaşadığı, pon farr adı verilen hormon krizi bunların başında gelir. Vulkan gezegeni ilk kez ikinci sezonun "Amok Time" bölümünde görünür.

Filmlerde Spock'un yolculuğu kişisel bir arayışa dönüşür. 1979 filminde duygularından tamamen arınmayı amaçlayan Kolinahr arınmasını yarıda bırakıp Yıldız Filosu'na geri döner. 1991 filminde ise Klingonlarla barış görüşmelerinde özel elçi olarak görev alır. Yeni Nesil'deki konuk rolünde artık yaşlı bir büyükelçidir ve Romulanlarla Vulkanları yakınlaştırmaya çalışır.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Khan'ın Gazabı'nın sonunda Spock, gemiyi ve mürettebatı kurtarmak için kendini feda eder; ölmeden önce ruhunun özü sayılan katra'sını bir arkadaşına emanet eder. Bir sonraki film, adından da anlaşılacağı gibi, onu geri getirme çabasını anlatır. 2009 filminde ise yaşlı Spock, Romulus'u bir süpernovadan kurtarma girişimi ters gidince geçmişe savrulur; bu olay yeni, alternatif bir zaman çizgisinin doğmasına yol açar ve bu çizgide Vulkan gezegeni yok edilir.

Spock'u kimler canlandırdı?

Spock denince akla ilk gelen ad Leonard Nimoy'dur. Nimoy karakteri 1966'dan 2013'e kadar orijinal dizide, animasyon dizide ve sekiz filmde oynadı. Rol ona üç kez Emmy en iyi yardımcı erkek oyuncu adaylığı getirdi; Nimoy bu ödüle aday gösterilen tek Uzay Yolu oyuncusudur. Spock'un Peşinde (1984) ve Eve Yolculuk (1986) filmlerini de kendisi yönetti. Karakterle yaşadığı karmaşık ilişkiyi iki kitapta anlattı: 1975'te I Am Not Spock (Ben Spock Değilim), 1995'te I Am Spock (Ben Spock'um).

Karakterin yolu baştan pürüzsüz değildi. NBC yöneticileri sivri kulakların karaktere şeytani bir hava verdiğinden kaygılanmıştı. Dizi başladıktan kısa süre sonra ise Spock o kadar sevildi ki kanal ondan daha fazla sahne istedi.

2009'daki yeniden başlangıç filminde Spock'u Zachary Quinto oynadı; Quinto bu film için seçilen ilk oyuncuydu. Nimoy aynı filmde ve devamında yaşlı Spock olarak göründü. Ağustos 2018'de Ethan Peck'in Discovery'nin ikinci sezonunda genç Spock'u oynayacağı açıklandı; Peck rolü 2022'de başlayan Strange New Worlds'te sürdürüyor. Nimoy 27 Şubat 2015'te, 83 yaşında, kronik obstrüktif akciğer hastalığına bağlı sorunlar nedeniyle Los Angeles'ta öldü.

Karakterin arkasındaki bilim: Vulkan ve 40 Eridani

Vulkan uydurma bir gezegendir, ama dizinin evreninde dolandığı yıldız gerçektir. Uzay Yolu kanonuna göre Vulkan, 40 Eridani A yıldızının çevresinde döner; resmî Star Trek: Star Charts kitabı ve Roddenberry'nin kendisi bu konumu verir. Dizide Vulkan, Dünya'dan daha ince bir atmosfere sahip, kurak, çöl bir dünya olarak gösterilir.

40 Eridani, Güneş'e yaklaşık 16,3 ışık yılı uzaklıkta, Irmak (Eridanus) takımyıldızındaki üçlü bir yıldız sistemidir. Sistemin bileşenleri birbirinden çok farklıdır:

• 40 Eridani A: K0.5V tayf türünde turuncu bir cüce yıldız. Kütlesi Güneş'in yaklaşık 0,78 katı, ışıtması yaklaşık 0,4 katıdır. 4,43 kadirlik parlaklığıyla çıplak gözle rahatça görülür.
• 40 Eridani B: Bir beyaz cüce, yani yakıtını tüketmiş bir yıldızın geride kalan sıcak, yoğun çekirdeği. William Herschel onu 31 Ocak 1783'te keşfetti. 1910'da sönük olmasına rağmen beyaz renkli olduğunun anlaşılması, onu tanımlanan ilk beyaz cüce yaptı. Kütlesi Güneş'in yaklaşık 0,56 katıdır.
• 40 Eridani C: M4.5 tayf türünde bir kırmızı cüce. Ani parlamalar yapan bir "parlama yıldızı"dır; kütlesi Güneş'in yaklaşık 0,2 katıdır.

B ile C birbirinin çevresinde yaklaşık 233 yılda bir dolanır; aralarındaki ortalama uzaklık 35 astronomik birimdir (bir astronomik birim Dünya ile Güneş arasındaki ortalama uzaklıktır). Bu çift, A yıldızından yaklaşık 400 astronomik birim uzaktadır. Yani Vulkan gerçek olsaydı, gökyüzünde parlak bir beyaz cüce ile kırmızı bir cüce, çok uzakta duran iki parlak nokta olarak görünürdü.

Sistem gerçek gezegen avında da gündeme geldi. Bo Ma ve ekibinin 2018'de yayımladığı çalışma, 40 Eridani A'nın çevresinde en az 8,47 Dünya kütlesinde, 42 günde bir dolanan bir gezegen adayı bildirdi. Aday, Vulkan'a benzetildiği için ilgi gördü; ama bu cisim, yıldızından Dünya'nın aldığının dokuz katı enerji alacak, yani yaşanabilir bölgenin oldukça içinde kalacaktı. Üstelik sinyalin periyodu yıldızın kendi dönme süresine yakındı. 2021'deki bir çalışma sinyali yanlış alarm olarak nitelendirdi; 2024'teki bir analiz de sinyalin büyük olasılıkla bir gezegenden değil, yıldızın yüzeyindeki etkinlikten kaynaklandığı sonucuna vardı. Bu tür ölçümlerin nasıl yapıldığını ötegezegenler nasıl bulunur sayfamızda anlattık.

Spock'un yeşil kanı da bir bilimsel fikre dayanır: Vulkan kanının yeşil görünmesi, oksijeni demir yerine bakır temelli hemosiyanin molekülüyle taşımasına bağlanır. Gerçek dünyada hemosiyanin, ahtapot gibi yumuşakçalarda ve bazı eklembacaklılarda bulunur; oksijenle birleştiğinde kan yeşil değil, mavimsi görünür.

Kültürdeki etkisi

Spock'un en kalıcı mirası belki de bir el hareketidir. Avuç öne dönük, orta parmak ile yüzük parmağı arası açık Vulkan selamını Nimoy, "Amok Time" bölümünün çekimleri sırasında kendisi önerdi. Hareketi, çocukken sinagogda gördüğü, Yahudi din adamlarının (Kohanim) kutsama sırasında yaptığı el işaretinden aldı. Selam ve ona eşlik eden "uzun ve bereketli bir ömür" dileği, bugün hayran kültürünün evrensel işaretlerinden biri.

Karakter, kendini farklı ve dışarıda hisseden pek çok izleyici için bir simge oldu; televizyon tarihinin en iyi karakterleri listelerinde düzenli olarak yer aldı. Uzay dünyası da Spock'u ve Nimoy'u unutmadı: 16 Ağustos 1971'de keşfedilen bir asteroide "Mr. Spock" adı verildi (ad, kâşifinin Spock'tan esinle adlandırdığı kedisinden geliyor), 4864 Nimoy adlı asteroit de oyuncunun onuruna adlandırıldı. Nimoy'un ölümünün ertesi günü, 28 Şubat 2015'te, NASA astronotu Terry Virts Uluslararası Uzay İstasyonu'ndan Nimoy'un memleketi Boston'un üstünde Vulkan selamı veren elini fotoğrafladı.

Spock, mantık ile duygu, bilim ile insanlık arasında denge arayan bir karakter olarak Uzay Yolu'nun temel sorusunu taşır: farklı olanla nasıl bir arada yaşanır? Dizinin bilime dayalı fikirleri merak edenler warp sürücüsü ve ışınlayıcı yazılarımıza da göz atabilir.