Viking Orbiter Views of Mars (Michael H. Carr): yörüngeden Mars atlası ve özeti

Viking Orbiter Views of Mars (Viking Yörünge Araçlarının Gözünden Mars), NASA'nın 1980'de "SP-441" numarasıyla yayımladığı resimli bir bilim kitabıdır. Kitap, 1976'da Mars yörüngesine giren iki Viking yörünge aracının çektiği on binlerce görüntüden bir seçki sunar ve bu görüntülerle Mars'ın jeolojisini ve atmosferini konu konu anlatır. Kapakta "Viking Yörünge Aracı Görüntüleme Ekibi" adıyla on üç bilim insanı yer alır; listenin başında ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'ndan (USGS) gezegen bilimci Michael H. Carr vardır. Kitabın editörü Cary R. Spitzer'dir. ABD hükümeti yayını olduğu için NASA'nın teknik rapor sunucusundan PDF olarak ücretsiz indirilebilir.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın girişi, Mars'ın insanlar için neden hep özel bir yeri olduğunu hatırlatır: 17. yüzyılda kutup başlıklarının ve 24 saate yakın dönüşünün fark edilmesi, 19. yüzyılın sonunda "kanallar" söylentisiyle alevlenen yaşam umudu. Kanalların bir yanılsama olduğu anlaşılmıştır, ama yazarlara göre gerçek Mars da kurgudan geri kalmaz: dev kanyonlar, kurumuş sel yatakları, Everest'in neredeyse üç katı yüksekliğe ulaşan volkanlar ve kutupları çevreleyen kum denizleri. Yazarlar, Mars'ı bir jeoloğun cenneti olarak tanımlar.

Bu tanıtımdan sonra kitap on dört bölüme ayrılır. İlk iki bölüm Viking görevini ve Dünya ile Mars'ın karşılaştırmasını anlatır. Ardından ekvator kanyonları, kanallar, volkanik yapılar, kabuktaki kırılma ve çökmeler, kraterler, zamanla değişen yüzey işaretleri, Mars'ın uyduları, rüzgârın ve buzun yüzeyi biçimlendirmesi, kutup bölgeleri, atmosfer, iniş yerleri ve küresel renk haritaları gelir. Her bölüm birkaç sayfalık bir giriş yazısıyla açılır, ardından tam ya da yarım sayfalık görüntüler gelir. Her görüntünün alt yazısında kare numarası ve Mars üzerindeki koordinatlar verilir; bu sayede kitap hem albüm hem de başvuru kaynağı olarak kullanılabilir.

Kitabın sonunda bir terimler sözlüğü, yörünge kameralarının teknik tanıtımı, Viking verilerine ulaşma yolları ve proje yöneticilerinin listesi yer alır. Basılı kitabın arka kapağının içine, stereo (üç boyutlu) görüntüler için katlanır bir gözlük de eklenmişti. Önsözü, Viking iniş kameralarının ekip lideri ve o sırada NASA'nın uzay bilimlerinden sorumlu yöneticisi olan Thomas A. Mutch 9 Mayıs 1980'de yazdı. Mutch'a göre yörünge araçları o güne kadar 46.000'den fazla görüntü göndermişti ve Viking'in Mars bilmecesini çözmeye büyük katkısına rağmen gezegenin çalkantılı geçmişi henüz tam anlaşılmış değildi.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir bilim kitabı olduğu için özeti bölüm bölüm ana fikirlerle veriyoruz.

• Viking görevi: Proje 15 Kasım 1968'de başlar ve ilk Mars inişinin yaşam arama deneylerine öncelik vermesi kararlaştırılır. Yörünge kameralarının görevi güvenli iniş yeri bulmak, iniş araçlarının jeolojik ortamını belirlemek ve gezegenin geçmişini anlamaktır. Bölüm önceki adımları da hatırlatır: Mariner 4'ün yalnızca 21 fotoğrafı ve 1971'de başka bir gezegenin yörüngesine giren ilk araç olan Mariner 9'un 7.300'den fazla görüntüsü.
• Dünya ve Mars: Mars Dünya'nın yarısından biraz büyüktür, atmosferi Dünya'nınkinin yüzde birinden incedir ve çoğunlukla karbondioksittir. Ekvatorda yıllık ortalama sıcaklık yaklaşık -50, kutuplarda -130 derecedir. Dünya'nın jeolojisini levha hareketleri belirlerken Mars'ta böyle bir hareket görülmez.
• Kanyonlar ve kanallar: Valles Marineris kanyonları yaklaşık 4.000 kilometre uzunluğa, 250 kilometre genişliğe ve 9 kilometre derinliğe ulaşır. Doğuda yüzeyin çöküp birbirine girmiş bloklara dönüştüğü "kaotik arazi" başlar ve büyük kuru yataklar buradan çıkar. Kitap, kanalların akan suyla mı oluştuğu tartışmasını açık bırakır.
• Volkanlar ve kabuk hareketleri: Olympus Mons 600 kilometreden geniştir. Tharsis şişkinliği yaklaşık 6.000 kilometre çapında ve 7 kilometre yüksekliktedir; çevresindeki kırıklar bir yarım küreye yayılır.
• Kraterler: Krater yoğunluğu yüzeyin büyük kısmının milyarlarca yıllık olduğunu gösterir. Bazı kraterlerin çevresindeki çamur akıntısı gibi döküntüler, yer altında buz ya da su olabileceğini düşündürür.
• Değişen işaretler ve yüzey süreçleri: Rüzgâr izleri yıllar içinde biçim değiştirir. İnce atmosferde tozun kalkması için saatte yaklaşık 150 kilometrelik rüzgâr gerekir; kum tepeleri ve rüzgârın oyduğu sırtlar yaygındır.
• Uydular: Phobos'un ortalama çapı 22, Deimos'unki 14 kilometredir. İkisi de Mars'a hep aynı yüzünü döner; ayrıntılı gözlemler, uyduların 1877'deki keşfinin yüzüncü yılına denk getirilmiştir.
• Kutuplar ve atmosfer: Kuzeyde yazın kalan kalıcı başlık su buzudur; kutupları kalın ve katmanlı tortular örter. Mars göğü sürekli puslu, gri ile sarı arasında bir renktedir.
• İniş yerleri ve küresel renk: Kitap iki iniş yerini yörüngeden gösterir ve gezegenin renk haritalarıyla kapanır. Yüzey neredeyse tek tip pas kahverengisidir; renk farkları ancak bilgisayarla abartılınca seçilir.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Viking Yörünge Aracı Görüntüleme Ekibi kitapta şu adlarla anılır: M. H. Carr, W. A. Baum, K. R. Blasius, G. A. Briggs, J. A. Cutts, T. C. Duxbury, R. Greeley, J. Guest, H. Masursky, B. A. Smith, L. A. Soderblom, J. Veverka ve J. B. Wellman. Michael H. Carr, USGS'nin California'daki Menlo Park merkezinde çalışan bir gezegen bilimciydi. Daha sonra Cambridge Üniversitesi Yayınları'nın gezegen bilimi dizisinde çıkan The Surface of Mars kitabını yazdı. Galileo görevinin Jüpiter'in uydusu Europa'yı görüntülemesinin ardından başlayan yüzey yaşı tartışmasında Carr, çoğunluğun aksine yüzeyin bir milyar yıla yakın yaşta olabileceğini savundu.

Kitap, Viking'in sonuna yaklaşıldığı bir dönemde hazırlandı. Viking 2'nin yörünge aracı Temmuz 1978'de kapatılmıştı. Önsözün yazıldığı Mayıs 1980'de yörünge araçlarından birinin hâlâ yönelim gazı vardı ve iniş araçlarından biri hâlâ sinyal gönderiyordu. Viking 1'in yörünge aracı da gazı tükenmek üzereyken Ağustos 1980'de kapatıldı. Yani kitap, görevin en verimli yıllarının hemen ardından, verinin büyük kısmı henüz incelenmemişken yazılmış bir ara rapor niteliğindedir.

Kitaptaki bilim

Yörüngeden nasıl çekildi? Her yörünge aracında, Mariner kameralarından geliştirilmiş iki televizyon tipi (vidikon) kamera vardı. Kameraların önünde 475 milimetre odak uzaklığında birer teleobjektif bulunuyordu. 1.500 kilometre yükseklikten tek bir kare yaklaşık 40'a 44 kilometrelik bir alanı kaplıyordu. İki kamera dönüşümlü çekerek araç ilerledikçe yüzeyde kesintisiz bir şerit oluşturuyordu. Altı filtre renkli görüntü elde etmeyi sağlıyordu.

Akıllıca seçilen yörüngeler. Viking 1'in yörünge aracı Mars'ın dönüşüne eş, 24,66 saatlik ve çok basık bir yörüngeye yerleştirildi. Gezegene yaklaştığı noktada ayrıntılı, uzaklaştığında geniş bölgeleri gösteren görüntüler alabiliyordu. Mart 1977'de alçak noktası 300 kilometreye indirilince 20 metre kadar küçük ayrıntılar seçilebildi. Viking 2'nin yörünge aracı ise kutupları yakından görebilmek için yüksek eğimli bir yörüngeye kondu ve Deimos'un yalnızca 22 kilometre yakınından geçti. Kitaba göre bu yakın geçişte küçük bir otomobil boyutundaki ayrıntılar bile görüntülendi.

Verileri göster

Toplam görüntü (Mayıs 1980)	46.000'den fazla
Viking 1 yörünge aracı	30.000'den fazla görüntü
Viking 2 yörünge aracı	yaklaşık 16.000 görüntü
Phobos'a en yakın geçiş	90 km
Deimos'a en yakın geçiş	22 km
300 km'den seçilen ayrıntı	20 m
1.500 km'den tek kare	40 x 44 km

Kitaptan bu yana ne değişti? Viking görüntüleri, kendinden önceki Mariner 9'un 1-3 kilometrelik çözünürlüğünü onlarca metreye indirmişti. Bugün Mars Reconnaissance Orbiter'daki HiRISE kamerası piksel başına 30 santimetrelik çözünürlüğe ulaşıyor ve bir metreden küçük cisimleri ayırt edebiliyor. Bu fark, kitabın açık bıraktığı bazı soruların neden ancak sonraki görevlerle yanıtlanabildiğini açıklar. Kitabın en çok tartıştığı konu olan kanalların kökeni ve Mars'taki suyun öyküsünün bugünkü durumunu Mars'ta su sayfamızda anlattık.

Viking yörünge görüntülerinin popüler kültüre geçen en ünlü örneği ise Viking 1'in 25 Temmuz 1976'da Cydonia bölgesinde çektiği, iki kilometre uzunluğundaki bir tepenin düşük çözünürlükte insan yüzüne benzediği kare. Yirmi yılı aşkın süre sonra Mars Global Surveyor, Mars Reconnaissance Orbiter ve Avrupa'nın Mars Express aracı aynı bölgeyi çok daha keskin görüntüledi. Bilim insanları "Mars'taki yüz" görüntüsünü ışık ve gölgenin yarattığı bir göz yanılması olarak kabul ediyor. Kitabın Cydonia bölgesinden gösterdiği kare ise bambaşka bir şeyi, sürülmüş tarlayı andıran alçak sırtları anlatır. Kitabın kuru ve nesnel alt yazıları, düşük çözünürlüklü bir karenin nasıl yanlış okunabileceğini anlamak için iyi bir panzehirdir.

Kitaptaki bazı rakamlar ölçüm yöntemine göre farklılık gösterir. Örneğin kitap Olympus Mons'un ortalama yüzey seviyesinden yaklaşık 27 kilometre yükseldiğini yazar; NASA'nın aynı volkanın Viking mozaiğine eklediği açıklama ise zirvedeki kalderanın çevredeki ovalardan 24 kilometre yüksekte olduğunu söyler. İki sayı farklı referans düzeylerine göre verilmiştir. Volkanların, kanyonların ve kutup başlıklarının bugünkü ölçümleri için Mars'ın yüzeyi sayfamıza bakabilirsiniz.

Etkisi ve mirası

Kitap, Viking'in yörünge görüntülerini konu konu düzenleyerek geniş bir okur kitlesine sunan bir başvuru albümüdür. Bölüm yapısı (kanyonlar, kanallar, volkanlar, kraterler, rüzgâr, kutuplar, atmosfer), Mars jeolojisinin bugün de genellikle anlatıldığı başlıklara benzer. Viking yörünge görüntüleri kitaptan sonra da kullanılmaya devam etti: Örneğin NASA, 1980'de çekilmiş yaklaşık yüz Viking karesinden Syrtis Major yarım küresinin renkli mozaiğini 1998'de kamuoyuyla paylaştı. Kitabın bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yok.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Viking Orbiter Views of Mars İngilizcedir; giriş yazıları kısa ve sade, sözlük de terimleri açıklar. Jeolojiye ve gezegen bilimine meraklı lise ve üniversite öğrencileri, Mars haritalarıyla ilgilenen amatör gökbilimciler ve bilimkurgu yazarları için değerli bir kaynaktır. Kitabı baştan sona okumak yerine önce "Dünya ve Mars" bölümünü, sonra ilginizi çeken konunun bölümünü açabilirsiniz. Mars'a yeni başlayanlar için önce Mars sayfamıza göz atmanızı öneririz.

Viking'in yüzeyden gördüklerini merak edenler, NASA'nın 1978'de yayımladığı The Martian Landscape ile devam edebilir; iki kitap aynı görevin iki farklı bakış açısını tamamlar. Görevin planlanması ve siyasi hikâyesi için On Mars, Viking'den bugüne uzanan keşifler için de Mars'ın keşfi sayfamız uygun bir sonraki adımdır. Mars'ın küçük uyduları hakkında daha fazlası Phobos ve Deimos sayfamızda.