Dalekler kimdir? Doctor Who'nun zırhlı baş düşmanları

Dalekler kimdir? Dalekler, BBC'nin bilimkurgu dizisi Doctor Who'da yer alan kurgusal bir uzaylı ırkıdır ve dizinin kahramanı Doktor'un baş düşmanı sayılır. Radyasyonla kirlenmiş Skaro gezegeninden gelirler. Her Dalek, tek gözlü, jöle kıvamında, kalamara benzeyen bir mutant yaratığın neredeyse yok edilemez bir zırh kabuğun içine yerleştirilmesiyle oluşur; yani canlı bir organizma ile makinenin birleşimi olan birer siborgturlar. Nefret dışında bir duyguları yoktur, kendileri dışındaki bütün yaşamı yok etmeyi amaçlarlar ve kendi aralarında bile "saf" saymadıkları Daleklere tahammül etmezler. Kabuğun önünde bir göz sapı, bir yanında nesneleri tutmaya yarayan vantuzlu bir kol, öbür yanında ise bir silah bulunur. Bacakları yoktur; yerde kayar gibi hareket ederler.

Hangi eserlerde geçer?

Dalekler ilk kez dizinin ikinci hikâyesi olan The Daleks'te göründü. Terry Nation'ın yazdığı, Christopher Barry ve Richard Martin'in yönettiği bu yedi bölümlük hikâye 21 Aralık 1963 ile 1 Şubat 1964 arasında yayımlandı. Ardından 1964'te The Dalek Invasion of Earth geldi; o günden bu yana Dalekler dizinin hemen her döneminde geri döndü. 1975'teki Genesis of the Daleks, Daleklerin nasıl yaratıldığını anlatan en önemli hikâyelerden biri oldu. Dizi 2005'te yeniden başlayınca ilk sezonun Dalek adlı bölümü, ırkı yeni bir kuşağa tanıttı. Bütün sezonların sırası için Doctor Who izleme sırası sayfamıza bakabilirsiniz.

Dalekler sinemaya da taşındı: Amicus Productions'ın ilk iki Dalek hikâyesinden uyarladığı Dr. Who and the Daleks (1965) ve Daleks' Invasion Earth 2150 A.D. (1966) filmlerinde Doktor'u Peter Cushing oynadı. Romanlar, çizgi romanlar, tiyatro oyunları, Big Finish'in 1999'dan beri ürettiği sesli dramalar ve video oyunları Dalek evrenini genişletti. Dalekler Looney Tunes: Back in Action (2003) ve The Lego Batman Movie gibi başka yapımlarda da kısa konuk görünümler yaptı.

Hikâyedeki yeri

İlk hikâyede Doktor ve yol arkadaşları Skaro'ya iner. Burada Dalekler, gezegenin diğer halkı Thallerle yaptıkları nükleer savaşın ardından bir şehre kapanmış durumdadır; yaşamlarını sürdürmek için statik elektriğe muhtaçtırlar ve şehirden çıkamazlar. Doktor'un torunu Susan iki halk arasında barış kurmaya çalışır, ama Dalekler Thalleri yok etmenin peşindedir. Bu ilk karşılaşma, sonraki altmış yılı belirleyecek düşmanlığın başlangıcı olur.

1975'teki Genesis of the Daleks, kökeni daha karanlık bir yere taşıdı. Kaled adlı halkın bilim insanı Davros, Thallerle süren savaşta türünün hayatta kalması için "yolculuk makineleri" tasarlar; bu makinelerin içine yerleştirdiği yaratıkları da genetik olarak nefret etmeye programlar. Zaman Lordları, Doktor'u Daleklerin yaratıldığı ana göndererek onları daha ortaya çıkmadan durdurmasını ister. Davros o günden sonra Daleklerin hikâyesinde tekrar tekrar ortaya çıkan bir karakter oldu.

2005'te geri dönen dizide Dalekler, Zaman Lordlarıyla bütün zamana ve uzaya yayılan bir Zaman Savaşı'nın öbür tarafı olarak anlatıldı. Sonraki yıllarda dizi, Daleklere insani duygular kazanan tek bir Dalek ya da "iyi" olmaya başlayan bozuk bir Dalek gibi beklenmedik açılardan da baktı; bu hikâyeler Doktor ile Dalekler arasındaki çizginin sanıldığı kadar kesin olup olmadığını sorguladı.

Nasıl yaratıldılar, kimler canlandırdı?

Terry Nation, The Daleks'i iki iş arasında yazdı. Dizinin yaratıcısı Sydney Newman ilk başta "böcek gözlü canavar" istemediği için fikre karşıydı; ama yapım ekibinin elinde çekilmeye hazır başka bir senaryo yoktu. Nation, yaratığın "kostüm giymiş bir adam" gibi görünmemesini istiyordu; uzun etekleri sayesinde sahnede kayıyormuş gibi görünen bir dans topluluğundan esinlenerek senaryoya Daleklerin bacağı olmadığını yazdı. Daleklerin aşırı yabancı düşmanlığı, kesik kesik konuşması ve "genetik saflık" takıntısı, İngiltere'deki Nazi Almanyası ve İkinci Dünya Savaşı hafızasından beslendi.

Görünümü BBC tasarımcısı Raymond Cusick yarattı. Başlangıçta işi Ridley Scott'ın yapması planlanmıştı, ama Scott yapım başlamadan başka bir şirkete geçti. Cusick, Daleklerin nasıl hareket ettiğinin hiç görülmemesini istedi; kabuğun içinde oturan bir oyuncu tekerlekli gövdeyi elle yönetiyordu. Vantuzlu kol için bir lavabo pompası kullanıldı. Cusick'in bir model yapımcısına hareketi anlatmak için masadaki biber kabını kaydırması, tasarımın biber kabından esinlendiği söylentisini doğurdu; Cusick bunu sonradan yalanladı. Hangi Dalek'in konuştuğu anlaşılsın diye başlarına konuşurken yanıp sönen ışıklar eklendi.

Daleklerin metalik sesi BBC Radiophonic Workshop'tan ses tasarımcısı Brian Hodgson'ın kullandığı halka modülatörüyle elde edildi. Klasik dönemde Peter Hawkins, David Graham, Roy Skelton ve Royce Mills Daleklere ses verdi. 2005'ten bu yana Daleklerin sesi, daha önce Big Finish'in sesli dramalarında da bu işi yapan Nicholas Briggs'tir; kabukların içinde ise Barnaby Edwards ve Nicholas Pegg gibi oyuncular yer alır. Haklar da ilginç biçimde bölünmüştür: Cusick'in tasarımı BBC'ye, Dalek fikri ise Terry Nation'ın mirasçılarına aittir.

Karakterin arkasındaki bilim

Daleklerin bilimle en güçlü bağı "siborg" kavramıdır. Bu sözcük, sibernetik ve organizma kelimelerinin birleşimi olarak 1960'ta Manfred Clynes ve Nathan Kline tarafından türetildi. İki araştırmacının amacı, insanı uzay gibi düşmanca bir ortamda yaşatabilmek için bedenini teknolojiyle destekleme fikrini tanımlamaktı; yani terim doğrudan uzay araştırmalarından doğdu. Dalekler bu fikrin karanlık bir yorumudur: zırh, yaratığı hayatta tutar, ama bedeli bütün duyguların ve bireyselliğin silinmesidir.

İlk Dalek hikâyesinin dayanağı da dönemin gerçek bir korkusuydu. Dizi o zamanlar eğitici bir program olarak tasarlandığı için, hikâyenin çocuklara nükleer savaşın sonuçlarını anlatacağı gerekçesiyle yayımlanmasına izin verildi. Skaro'nun radyasyonla kirlenmiş toprakları ve savaşın ardından değişime uğramış canlılar, dönemin nükleer savaş kaygısını uzak bir gezegene taşıyordu.

Dalekler, bilimkurgudaki uzaylıların çoğu gibi insana benzemez; Nation bilerek insan biçiminden kaçmıştı. Gerçek dünya dışı yaşamın nasıl bir şey olabileceği sorusu bugün bilim insanlarının ciddi bir araştırma konusu; bu arayışın nasıl yürüdüğünü dünya dışı yaşam arayışı sayfamızda, ekrandaki uzaylıların neden çoğunlukla insansı olduğunu da filmlerdeki uzaylılar neden hep insana benziyor yazımızda okuyabilirsiniz. Daleklerin bilime dolaylı bir katkısı da oldu: 2023'te yeni keşfedilen on dört yaban arısı türü, dizinin hayranı olan araştırmacı John Noyes tarafından Dalek cinsine yerleştirildi; türlerden biri yaratıcının onuruna Dalek nationi adını aldı.

Kültürdeki etkisi

Daleklerin ilk hikâyesi, zorlanan diziyi kurtardı. BBC'ye gelen mektup yağmuru üzerine hemen bir devam hikâyesi sipariş edildi ve 1964'te "Dalekmania" denen bir çılgınlık başladı: oyuncaklar, giysiler, duvar kâğıtları, şekerler... Dalekler BBC'nin ilk büyük ürün patlamasını başlattı. Rakip kanal ITV aynı saatte The Beatles'ı yayımladığında bile Dalek bölümleri daha çok izlendi. Bu başarı Nation'ı zengin etti; tasarımcı Cusick ise kazançtan pay alamadı ve 1966'da diziden ayrıldı.

Dalekler bugün İngiliz popüler kültürünün simgelerinden biri. 2008'de National Trust'ın yaptığı bir ankette her on çocuktan dokuzu bir Dalek'i tanıyabildi; SFX dergisinin okurları onları kurgunun en korkunç canavarı seçti. "Dalek" sözcüğü Oxford İngilizce Sözlüğü'ne girdi, "Exterminate!" (yok et) haykırışı ise diziyi hiç izlememiş insanların bile bildiği bir slogana dönüştü. Eleştirmenler Daleklerin Doktor'la ilişkisini, faşizme karşı koyarken insanın ne kadar ileri gidebileceği sorusunu tartışmak için de sık sık örnek gösteriyor.