The Difficult Road to Mars (V. G. Perminov): Sovyet Mars sondalarının tarihi ve özeti

The Difficult Road to Mars (Mars'a Zorlu Yol), alt başlığıyla "Sovyetler Birliği'nde Mars keşfinin kısa tarihi", NASA Tarih Bölümü'nün "Monographs in Aerospace History" (Havacılık ve Uzay Tarihi Monografileri) dizisinin 15. kitabı olarak 1999'da yayımlandı. Yazarı V. G. Perminov, Sovyet Mars keşfinin ilk yıllarında Lavochkin tasarım bürosunda Mars ve Venüs araçlarının proje sorumlusu (İngilizce çevirideki unvanıyla "leading designer") olarak çalışan bir mühendisti. Rusça metni, Maryland Üniversitesi'ndeki Doğu-Batı Uzay Bilimleri Merkezi için Katherine A. Nazarova İngilizceye çevirdi; önsözü merkezin müdür yardımcısı Lev M. Mukhin yazdı. Kitap ABD hükümeti yayını olduğu için NASA'nın sitesinde PDF olarak ücretsiz okunabilir.

Kitap ne anlatıyor?

Kitap, 1959'da başlayan ilk Sovyet Mars projesinden 1970'lerin sonunda rafa kalkan Mars toprağını Dünya'ya getirme planına kadar uzanan dönemi, bu işin içinde bulunmuş bir mühendisin gözünden anlatır. NASA'nın kitabın arka kapağına yazdığı tanıtıma göre hedef, ABD'den önce Mars'a bir yörünge aracı, bir iniş aracı ve bir gezgin göndermekti. Kitabın farkı, projeleri yöneten insanların kişisel duygularını ilk kez aktarmasıdır.

Anlatı üç katmanlıdır. Birinci katman tekniktir: her araç neden o biçimde tasarlandı, hangi alet nereye kondu, ağırlık sınırları hangi ödünleri zorladı. İkinci katman kurumsaldır: gezegen programının Sergey Korolyov'un OKB-1 bürosundan Lavochkin bürosuna geçişi, bakanlıklar, fabrikalar ve taşeron enstitüler arasındaki çekişmeler, hükümet kararlarının dayattığı neredeyse imkânsız takvimler. Üçüncü katman insanidir: gece yarısı işe çağrılan mühendisler, roket patlamasıyla camları kırılan Baykonur otelleri, yolun ortasında kaybedilen yöneticiler. Metin yaklaşık 80 sayfadır ve bol fotoğraf ile teknik çizimle desteklenir; ekibin yöneticilerinin portreleri de sayfa kenarlarına yerleştirilmiştir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir tarih anlatısı olduğu için özeti bölümlere göre veriyoruz.

Giriş. Perminov, Mars'ın neden Dünya'ya en çok benzeyen gezegen sayıldığını ve Schiaparelli'nin "kanallar"ından Percival Lowell'ın Marslı mühendislerine uzanan yaşam tartışmasını özetler. Keşfin ilk döneminin bitkiye, kanala ya da akıllı yaşama rastlamadan kapandığını söyler. Girişin sonunda Marslıların Dünya'ya gelmiş olabileceğine dair kişisel spekülasyonlar da vardır; bunları aşağıda ayrıca ele alıyoruz.

Öncüler (1959-1965). İlk Mars aracı 1959'da Korolyov'un bürosunda tasarlanır. Ekim 1960'ta fırlatılan iki araç, roketin üçüncü kademesi yüzünden yola bile çıkamaz. Kasım 1962'de fırlatılan Mars 1, Dünya'dan yaklaşık 106 milyon kilometre uzaktayken susar. Korolyov insanlı Ay programına ve dev N-1 roketine yoğunlaşınca gezegen araçları, Georgiy Babakin yönetimindeki Lavochkin bürosuna devredilir. Bu arada Mariner 4'ün ölçtüğü ince atmosfer, eski iniş aracı tasarımını geçersiz kılar.

M-69. Ağır Proton roketiyle fırlatılacak yeni nesil araçlar, 13 ay içinde tasarlanıp üretilmek zorundadır. Mart ve Nisan 1969'daki iki fırlatma da roket arızasıyla biter.

M-71. Kitabın en uzun bölümü Mars 2 ve Mars 3'ü anlatır: iniş kapsülünün tasarımı, paraşüt ve darbe denemeleri, sterilizasyon sorunu, uçuş sırasındaki radyo arızaları. Araçlar yoldayken, Ağustos 1971'de Babakin kalp krizinden ölür. Gezegeni küresel bir toz fırtınası sarmıştır. Kasım 1971'de Mars 2'nin iniş aracı, yerleşik bilgisayarın hatalı komutu yüzünden fazla dik bir açıyla atmosfere girip yüzeye çakılır. Aralık'ta Mars 3'ün iniş aracı yumuşak iniş yapar, ama gönderdiği görüntü sinyali kitaba göre 14,5 saniye sonra kesilir; elde yalnızca ayrıntısız gri bir arka plan kalır. Yörünge araçları ise aylarca ölçüm yapar.

Son hamle (1973). Viking'den önce davranmak için dört araç birden fırlatılır, ama tek bir transistör tipindeki üretim hatası pek çok sistemi çökertir. Mars 4 yörüngeye giremez, Mars 7'nin iniş aracı gezegeni ıskalar, Mars 6'nın iniş aracı alçalırken veri gönderir ama yüzeyden ses gelmez. Yalnız Mars 5 yörüngeye girip fotoğraf çeker.

Mars toprağı. Son bölüm, N-1 roketiyle fırlatılacak 5NM ve onun yerini alan, iki Proton roketiyle kurulacak 5M toprak getirme projesini anlatır. 1978'de proje karmaşık, pahalı ve başarı şansı düşük bulunarak durdurulur; baş tasarımcı istifa eder. Perminov kitabı, Fobos 1 ve 2 ile Mars 96'nın kayıplarını kısaca anarak ve gelecek kuşaklara umut bağlayarak kapatır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Perminov kendini olayların hem tanığı hem katılımcısı olarak konumlar. Korolyov'un Lavochkin bürosuna yaptığı tek ziyarette odadadır, hükümet kararlarının hazırlandığı toplantılara katılır, Mars 2 ve 3'le bağlantı kesildiğinde Kırım'daki Yevpatoriya kontrol merkezine uçar. Bu yüzden kitap tarafsız bir tarihçi metninden çok bir anı kitabı gibidir: kimi yöneticilere övgüler, kimi kararlara açık sitemler içerir. Örneğin 1973 araçlarını çökerten transistör arızasını, altın bağlantı tellerinin tasarruf için alüminyumla değiştirilmesine bağlar; Fobos görevlerinin kaybını da Korolyov döneminde konmuş tasarım kurallarının çiğnenmesiyle açıklar.

Kitap, Rus uzay biliminin zor yıllarında çıktı. 1996'da fırlatılan Mars 96, roketin üst kademesi ikinci kez ateşlenemeyince Dünya atmosferine geri düşmüştü. Perminov da kitabı, Rus ekonomisi toparlandığında genç mühendislerin Mars ve Fobos'a yeniden yöneleceği umuduyla bitirir. Sovyet uzay programını içeriden anlatan başka NASA yayınları için sitemizdeki Challenge to Apollo ve Rockets and People sayfalarına bakabilirsiniz.

Kitaptaki bilim

Tasarımı değiştiren bir ölçüm: Mars'ın ince havası

Kitabın en öğretici yanlarından biri, tek bir bilimsel ölçümün mühendisliği nasıl altüst ettiğini göstermesidir. Perminov'un aktardığına göre OKB-1'in ilk iniş kapsülü, Dünya'dan yapılan gözlemlere dayanarak 0,1-0,3 atmosferlik bir yüzey basıncına göre tasarlanmıştı. 1965'te Mariner 4'ün verileri basıncın 0,09 atmosferden bile düşük olduğunu gösterince kapsülün paraşütle alçalma süresi 25 saniye kadara indi; bu kadar kısa sürede yavaş radyo bağlantısıyla anlamlı veri göndermek mümkün değildi. Ekip, ilk nesil araçlarla Mars keşfinin geleceği olmadığına karar verdi.

Bugünkü değerler farkı daha da açık gösterir. Mariner 4'ün ölçümü 4,1 ile 7 milibar arasındaydı. NASA'nın Mars bilgi sayfasına göre ortalama yüzey basıncı yaklaşık 6,4 milibardır, yani Dünya'daki deniz seviyesi basıncının yüzde birinden azdır. Bu ince hava bugün de Mars'a inen her aracın en büyük derdidir: Paraşüt tek başına yetmez, fren roketleri ya da hava yastıkları gerekir. Aynı dönemin ABD tarafını On Mars sayfamızda, gezegenin keşif tarihinin tamamını Mars'ın keşfi sayfamızda bulabilirsiniz.

Toz fırtınası ve Mars 3'ün susması

Mars 2 ve 3 vardığında gezegen küresel bir toz fırtınasıyla kaplıydı; NASA'nın Mariner 9'u da yaklaşık iki hafta önce yörüngeye girdiğinde yüzeyi göremedi. Sovyet araçları iniş kapsüllerini fırtınanın ortasına bırakmak zorunda kaldı. Perminov, sinyalin neden kesildiğini bulamadıklarını açıkça yazar ve bir olasılık olarak toz fırtınasındaki elektrik boşalmalarını (korona boşalması) önerir. Bu kesinleşmiş bir açıklama değil, yazarın tahminidir. 2013'te NASA, HiRISE görüntülerinde Mars 3'e ait olabilecek parçaların adaylarını yayımladı.

Girişteki "Marslılar" spekülasyonları

Kitabın girişinde Perminov, Mars çöllerinde kum altında kalmış şehirler bulunabileceğini, Marslıların Dünya'ya gelip Güney Amerika'da "pistler", Hindistan'da saf demirden bir sütun ve Mısır piramitlerini yapmış olabileceklerini, hatta Jonathan Swift'in Mars'ın iki uydusunu Marslıların bıraktığı kayıtlardan öğrenmiş olabileceğini yazar. Bu satırlar bir mühendisin hayal gücü olarak okunmalıdır; hiçbirinin bilimsel dayanağı yoktur.

• Swift ve uydular: Fobos ve Deimos'u 1877'de Amerikalı gökbilimci Asaph Hall keşfetti; adlarını da sonradan Eton'lu öğretmen Henry Madan önerdi. Swift'in 1726 tarihli Gulliver'in Gezileri'ndeki iki uydu, gökbilimcilerin çoğuna göre dönemin yaygın bir akıl yürütmesine dayanır. Romandaki dolanma süreleri 10 ve 21,5 saattir; gerçek değerler yaklaşık 7,7 ve 30,4 saattir.
• Delhi'deki demir sütun: Paslanmaya direnci saf demirden değil, fosfor oranı yüksek demirin yüzeyinde oluşan ince, koruyucu bir katmandan gelir.
• Piramitler: İnsan yapımı olduklarına dair arkeolojik kanıtları antik astronot iddiaları yazımızda ele aldık.

Mars'ın uyduları için Phobos ve Deimos sayfamıza bakabilirsiniz.

Etkisi ve mirası

Kitap bir edebiyat ya da ödül kitabı değil, bir tanıklık belgesidir. Değeri, batıda çoğu zaman yalnızca başarısızlık listesi olarak bilinen Sovyet Mars programının arkasındaki kararları, insanları ve teknik sorunları birinci ağızdan aktarmasıdır. Mars 3'ün iniş aracı, kısa ömrüne rağmen Mars'a yumuşak iniş yapan ilk araç olarak tarihe geçti; Mars 2 ve 3'ün yörünge araçları da sıcaklık, basınç, su buharı ve manyetik alan ölçümleri yaptı. Kitabın anlattığı Mars toprağını Dünya'ya getirme hedefi ise aradan yarım yüzyıl geçmesine rağmen henüz gerçekleşmiş değil.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap İngilizcedir ve teknik ayrıntı yoğundur, ama kısa olduğu için bir iki oturumda okunabilir. Soğuk Savaş uzay yarışına, Sovyet mühendislik kültürüne ve gezegen keşfinin ilk yıllarına meraklı okurlar için uygundur. Zamanı az olanlara, Mars 2 ve 3'ün öyküsünü anlatan dördüncü bölümü öneririz; kitabın en dramatik ve en ayrıntılı kısmı odur. Venüs'te çok daha başarılı olan aynı büronun öyküsünün öbür yarısı için Venüs'ün keşfi sayfamıza, gezegenin kendisi için Mars sayfamıza göz atabilirsiniz.