Predator kimdir? Av filmlerinin görünmez uzaylı avcısı Yautja

Predator kimdir? Predator, 1987 yapımı Av (Predator) filmiyle ortaya çıkan, Dünya'ya ve başka gezegenlere yalnızca avlanmak için gelen uzaylı avcı türüdür. Bazı romanlarda ve hayranlar arasında türün adı "Yautja" olarak geçer. İnsandan iri ve güçlüdür; ağzının çevresinde böceklerinkini andıran çene uzantıları, başında örgü saçı andıran uzantılar ve yeşil, ışıldayan bir kanı vardır. Avcılığını ileri teknolojiyle yapar: onu neredeyse görünmez kılan bir kamuflaj, ısıyı görebilen bir maske ve omzuna yerleştirilmiş bir plazma silahı taşır. Kendine özgü bir onur anlayışı vardır; yalnızca kendisine karşılık verebilecek rakipleri av sayar ve ganimet olarak kafatası toplar.

Hangi eserlerde geçer?

Predator ilk kez 12 Haziran 1987'de ABD'de vizyona giren Av'da göründü. Filmi John McTiernan yönetti, senaryoyu Jim ve John Thomas kardeşler yazdı. Ardından gelen filmler şöyle sıralanır:

• Av 2 (Predator 2), 1990
• Alien vs. Predator, 2004
• Aliens vs. Predator: Requiem, 2007
• Predators, 2010
• The Predator, 2018
• Prey, 2022
• Predator: Killer of Killers, 2025 (animasyon)
• Predator: Vahşi Topraklar (Predator: Badlands), 2025

Filmlerin hangi sırayla izlenebileceğini Predator izleme sırası rehberimizde topladık. Seri ayrıca romanlara ve çizgi romanlara da uzandı. "Yautja" adı da bu dünyadan gelir: ilk kez Steve Perry'nin 1994 tarihli Alien vs. Predator: Prey romanında kullanıldı. Filmlerde ise tür çoğunlukla yalnızca "Predator" diye anılır.

Karakter nasıl doğdu?

Thomas kardeşler senaryoyu 1984'te "Hunter" (Avcı) adıyla yazdı. İlk taslaklarda birden çok uzaylı avcı varken hikâye sadeleştirildi ve tek bir fikre indirildi: en tehlikeli türü, yani insanı avlamaya gelen tek bir uzaylı. Çekimler Meksika'da, Puerto Vallarta çevresindeki ormanlarda yapıldı. Yaklaşık 15-18 milyon dolara mal olan film dünya genelinde 98,3 milyon dolar hasılat yaptı ve en iyi görsel efekt dalında Oscar'a aday gösterildi.

Bugün herkesin tanıdığı yaratık, ilk tasarım değildir. Çekimlere Richard Edlund'un Boss Film Studios şirketinin hazırladığı, köpek başlı, tek gözlü ve bacaklarına 30 santimetrelik uzatmalar takılan bir kostümle başlandı. Bu kostümü ilk başta Jean-Claude Van Damme giydi; ama uzatmalarla çamurlu orman zemininde hareket etmek çok zordu ve altı hafta sonra yaratığın yeniden tasarlanmasına karar verildi. İş, özel efekt ustası Stan Winston'a geçti. Ağızdaki ünlü çene uzantıları, Winston'la aynı uçakta yolculuk eden James Cameron'ın önerisiydi. Başındaki örgüleri andıran uzantılar ise yapımcı Joel Silver'ın ofisinde asılı bir savaşçı resminden esinlendi.

Efektlerin bir kısmı şaşırtıcı derecede basit yöntemlerle yapıldı. Yaratığın ışıldayan yeşil kanı, fosforlu çubukların sıvısı ile kayganlaştırıcı bir jelin karışımıydı. Onun gözünden görülen ısı görüntüleri, düşük çözünürlüklü bir termal kamerayla çekildi. Görünmezlik etkisi ise kırmızı giysili bir oyuncunun çekildiği görüntülerin, arka planla optik olarak birleştirilmesiyle elde edildi.

Hikâyedeki yeri

İlk filmde Arnold Schwarzenegger'in canlandırdığı Dutch'ın yönettiği seçkin bir kurtarma ekibi, Orta Amerika'da bir ormanda göreve çıkar ve kısa süre sonra kendilerini görünmeyen bir avcının hedefi olarak bulur. Seyirci yaratığı uzun süre yalnızca izleriyle, ısı görüntüsüyle ve havadaki bir kırılma gibi görünen kamuflajıyla tanır. Filmin gerilimi, insanların avcıdan av durumuna düşmesinden doğar.

Sonraki filmler türü farklı mekânlara ve çağlara taşıdı. Av 2 kalabalık bir şehre, Predators ise türün insanları kendi av sahasına götürdüğü başka bir gezegene geçer. Alien vs. Predator filmleri, Predator'u Alien serisinin ksenomorflarıyla karşı karşıya getirdi; iki serinin bağlantısını Alien izleme sırası rehberimizde de anlattık. Dan Trachtenberg'in yönettiği Prey, hikâyeyi 1719 yılına, Kuzey Amerika'nın Büyük Ovaları'na taşıdı: Komançi halkından, avcı olmak isteyen genç bir kadın olan Naru (Amber Midthunder), halkını bu yabancı avcıya karşı korumaya çalışır. Killer of Killers ise farklı çağlardan savaşçıların hikâyelerini animasyonla anlattı.

Yine Trachtenberg'in yönettiği Vahşi Topraklar, seride bir ilki gerçekleştirdi: Predator ilk kez kötü karakter değil, hikâyenin kahramanıydı. Film, babası tarafından küçümsenen genç bir Yautja olan Dek'in, kendini klanına kanıtlamak için tehlikeli Genna gezegenine inip orada Kalisk adlı dev bir yırtıcıyı avlamaya çalışmasını anlatır. Dek'e bu yolda Weyland-Yutani şirketinin yaptığı, hasar görmüş bir sentetik insan olan Thia (Elle Fanning) eşlik eder.

Predator'u kimler canlandırdı?

Predator kostümünün içinde her zaman uzun boylu bir oyuncu vardı. İlk iki filmde yaratığı 2,18 metre boyundaki Kevin Peter Hall canlandırdı; boyu, filmdeki kaslı kahramanların yanında bile onu ürkütücü gösterdi. Alien vs. Predator ve Requiem'de 2,16 metrelik Ian Whyte kostümü giydi. Predators'ta Brian Steele ve Carey Jones yeni, daha iri "süper" Predator'ları, Derek Mears ise klasik görünümlü olanı oynadı. The Predator'da kostümün içinde Brian A. Prince, Prey'de ise Dane DiLiegro vardı. Vahşi Topraklar'da Dek'i Dimitrius Schuster-Koloamatangi canlandırdı; oyuncu kostüm giydi, yüzü ise hareket yakalama verisiyle bilgisayarda oluşturuldu. Bu film için dilbilimci Britton Watkins, önceki filmlerdeki seslerden yola çıkarak kuralları olan bir Yautja dili de hazırladı.

Predator'un arkasındaki bilim

Predator'un en bilinen yeteneği ısıyı görmesidir. Bu aslında doğada da var olan bir yetenek: her sıcak cisim kızılötesi ışınım yayar ve bazı hayvanlar bunu algılayabilir. Çukurlu engerekler, boalar ve pitonlar, bu yeteneği birbirinden bağımsız olarak geliştirmiş üç yılan grubudur. Çukurlu engereklerin göz ile burun deliği arasında, başın iki yanında birer büyük "çukur organı" bulunur. Bu organdaki zar, TRPA1 adlı sıcaklığa duyarlı bir iyon kanalı sayesinde yaklaşık 5-30 mikrometre dalga boyundaki kızılötesi ışınımı ısınma olarak algılar ve 0,001 °C'den küçük sıcaklık farklarını sezebilir. Yılanın beyninde görme ve kızılötesi bilgisi üst üste bindirilir; yani yılan, Predator'un maskesine benzer biçimde iki görüntüyü birleştirir. İlk filmdeki ünlü fikir, yani bedeni serin çamurla örterek ısı izini gizlemek, bu fiziğin sinemadaki karşılığıdır.

Isıyı görmek, astronomların da en önemli araçlarından biridir. James Webb Uzay Teleskobu, 0,6 ile 28,5 mikrometre arasında, yani görünür kırmızı ışıktan orta kızılötesine kadar gözlem yapar. Kızılötesi ışık toz bulutlarından görünür ışığa göre daha kolay geçtiği için Webb, tozun ardında saklı yıldız doğumlarını görebilir. Ama tıpkı Predator'un serin çamurla kandırılması gibi, kızılötesi gözlemin de bir zaafı vardır: teleskobun kendi ısısı ölçümü bozar. Bu yüzden Webb, beş katmanlı bir güneş kalkanının arkasında −223 °C'nin (50 kelvin) altında tutulur; orta kızılötesi aleti MIRI ise helyumlu bir soğutucuyla 6 kelvinin altında çalışır.

Görünmezlik kamuflajı ise gerçeğe daha uzak, ama tamamen hayal de değil. Ahtapot, mürekkep balığı ve kalamar gibi kafadanbacaklılar renk ve desenlerini saniyeler içinde değiştirebilir. 2003'te Tokyo Üniversitesi'nden Susumu Tachi'nin ekibi, geri yansıtıcı cam boncuklarla kaplı bir kumaşa arka plan görüntüsünü yansıtan bir düzenek denedi. 2011'de BAE Systems, bir tankın yanlarını kaplayan yaklaşık 1.000 altıgen panelden oluşan Adaptiv sistemini tanıttı; paneller hızla ısıtılıp soğutularak aracın termal kameralarda çevresiyle ya da bir arabayla aynı görünmesini sağlıyordu. Ancak bu tür sistemler genellikle yalnızca belirli bir yönden bakan gözlemciye karşı işe yarar ve hareket hâlinde etkileri azalır. Predator'un her açıdan kusursuz görünmezliği hâlâ bilimkurgudur.

Kültürdeki etkisi

Predator, eleştirmenlerin görsel olarak en ayırt edici ve akılda kalıcı yaratık tasarımları arasında saydığı bir karakter oldu. Özellikle ısı görüntüsüyle avcının gözünden anlatım, dönemi için yenilikçi bulundu. Bazı yorumcular ilk filmi, kas gücüne dayalı erkeklik imgesinin ve emperyal kibrin bir eleştirisi olarak okudu. Alien serisiyle kurulan ortak evren, iki uzaylı ikonunu aynı hikâyede buluşturarak çizgi romanlardan oyunlara uzanan geniş bir dünya yarattı.

Seri son yıllarda yeni bir canlanma yaşadı. Prey, eleştirmenlerin büyük beğenisini kazanarak serinin en yüksek puan alan filmi oldu ve tamamı Komançi diline seslendirilmiş ilk uzun metrajlı film olarak da tarihe geçti. Vahşi Topraklar ise dünya genelinde 184,6 milyon dolar hasılat yaptı. Bir zamanlar yalnızca korkulan canavar olan Predator'un kendi hikâyesinin kahramanına dönüşmesi, karakterin neredeyse kırk yıl sonra hâlâ yeni okumalara açık olduğunu gösteriyor.