Kum tanesinin boyu rüzgâr hızını söylüyor: Stanford, Dünya ve Mars kumullarında ilişki buldu
Stanford'dan araştırmacılar, Dünya ve Mars'ta kumulları oluşturan rüzgârın hızının medyan kum tanesi boyutundan kestirilebildiğini PNAS'ta yayımladı.

Stanford Üniversitesi'nden araştırmacılar, Dünya ve Mars'taki kumulların medyan kum tanesi boyutundan, o kumulları oluşturan rüzgârın hızının kestirilebileceğini gösterdi. Çalışma 16 Kasım'da Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) dergisinde yayımlandı. Yöntem, bugünkü kumulların yanı sıra kayaya dönüşmüş eski kumulların rüzgârını da okumayı mümkün kılıyor.
Üniversitenin açıklamasına göre bilim insanları son on yıllarda Venüs'te, Mars'ta, Satürn'ün uydusu Titan'da ve Güneş çevresinde dolanan bir kuyruklu yıldızda rüzgârın oluşturduğu kumul ve dalgacık yapıları bulundu. Bu şekillere bakarak rüzgârın yönünü ve ne kadar kalıcı olduğunu çıkarmak mümkündü. Rüzgârın hızını kestirmek ise bugüne dek zor bir soru olarak kaldı.
Eşiğin hemen üstünde esen rüzgâr
Çalışmanın çıkış noktası, 2010'da Pennsylvania Üniversitesi araştırmacılarının öne sürdüğü bir fikir: Rüzgârın savurduğu kumullar, kumu yerinden oynatmaya yetecek eşik hızın yalnızca biraz üstündeki rüzgârlarla oluşur. Eşik hız, yerdeki kum tanelerinin hareketlenmeye başladığı en düşük rüzgâr hızıdır ve tane boyutuna göre değişir. Çalışmanın baş yazarı Colin Marvin, o günden beri kimsenin bu fikri gerçekten sınamadığını söylüyor.
Ekip bunu sınamak için dünyanın çeşitli yerlerindeki 24 kumul alanının 30 yıllık rüzgâr verisini ve tane boyutu ölçümlerini inceledi. Alanların biçimi, boyutu ve konumu birbirinden farklı. Araştırmacılar her alanda hangi rüzgâr hızının zaman içinde en çok kumu taşıdığını hesapladı. Açıklamaya göre bu hızlar tane boyutuyla yakından ilişkiliydi ve kum taşıma eşiğini yalnızca ılımlı biçimde aşıyordu. İlişki, ABD'nin Utah eyaletindeki Coral Pink Sand Dunes Eyalet Parkı'ndan, Dünya'nın en eski çölü olarak anılan Namibya'ya kadar incelenen bütün alanlarda geçerli çıktı.
Mars'ta da aynı ilişki
Ardından aynı analiz Mars'taki bir kumul alanının verisine uygulandı. Atmosfer basıncı, yerçekimi ve tortu yoğunluğu iki gezegende çok farklı olmasına rağmen benzer bir ilişki ortaya çıktı. Stanford'ın açıklamasına göre bu, rüzgârla oluşan kumulların bol gevşek tortunun bulunduğu ve güçlü rüzgârların hızla nadirleştiği her gök cisminde aşağı yukarı aynı biçimde oluştuğuna işaret ediyor. Aynı sonuç, Dünya'nın derin geçmişindeki kumulların da benzer biçimde oluştuğunu düşündürüyor; çünkü jeolojik zaman içinde atmosfer koşulları değişmiş olsa da ilişki bundan etkilenmiyor görünüyor.
Neden önemli?
Kumullar, bir gezegenin atmosferi ile yüzeyi arasındaki etkileşimin kaydını tutuyor. Marvin'in ifadesiyle kumullar "gezegen yüzeyinde olup bitenin" iyi bir kaydedicisi. Kıdemli yazar, Stanford Doerr Sürdürülebilirlik Okulu'nda Dünya ve gezegen bilimleri doçenti Mathieu Lapôtre ise yöntemin rüzgârları ve iklimleri zaman içinde, hem Dünya'da hem de ötesinde daha iyi yeniden kurmayı sağlayacağını belirtiyor. Lapôtre'ye göre yaklaşım modern kumullarda olduğu kadar 3 milyar yıl öncesine uzanan kumtaşlarında da işliyor.
Bu, doğrudan rüzgâr ölçümü bulunmayan yerlerde de rüzgâr hızı için sayısal bir tahmin yürütmenin yolunu açabilir. Üniversitenin açıklamasında bu tür yeniden kurulumların Dünya ve Mars'ın eski atmosfer dolaşımı modellerini sınamakta kullanılabileceği vurgulanıyor.
Sınırlar ve sıradaki adım
Çalışmanın Mars ayağı tek bir kumul alanına dayanıyor; dolayısıyla Mars için ilişkinin ne kadar geniş geçerli olduğu daha fazla alanla sınanmayı bekliyor. Titan, Venüs gibi başka cisimler ise bu çalışmanın veri setinde yer almıyor, onlar için sonuç bir çıkarım olarak kalıyor. Eski kayalardaki kumullar için ise tane boyutunun milyarlarca yıl boyunca korunup korunmadığı gibi jeolojik sorular ise ayrıca ele alınması gereken açık sorular.
Lapôtre, Marvin'in eski atmosfer dolaşım modellerini sınama çalışmasını şimdiden yürüttüğünü ve bir sonraki adımlara geçtiğini söyledi. Kum tanesinin boyutundan başlayan bu çıkarım zinciri, gezegenlerin geçmiş rüzgârları için sağlam bir ölçüt haline gelirse, kumullar uzay görevlerinin yüzey verilerine eklenen yeni bir "rüzgâr kaydı" işlevi görebilir.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















