Euclid evrenin şafağından 31 yeni kuasar buldu, iki rekor kırdı
Euclid, evren 670 milyon yaşındayken bir trilyon Güneş kadar ışık saçan iki kuasar dahil 31 uzak kuasar buldu; z ≥ 7 kuasar sayısı ikiden fazla katlandı.

Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) Euclid uzay teleskobu, evrenin ilk yaklaşık 770 milyon yılından 31 yeni kuasar buldu. Kuasar, büyük bir gökadanın merkezindeki süper kütleli kara deliğe çok miktarda gazın ve maddenin akarken saldığı enerjiyle gökadanın çekirdeğini parlatması demek. Bu 31 kuasarın ikisi şimdiye dek bilinen en uzak kuasar oldu. ESA'nın açıklamasına göre ikisi de evren yalnızca 670 milyon yaşındayken, yani bugünkü yaşının yaklaşık yüzde 5'inde, bir trilyon Güneş kadar ışık yayıyordu.
Bulgu, Leiden Üniversitesi'nden Daming Yang'ın öncülüğünde hazırlanan ve 3 Temmuz 2026'da arXiv'e yüklenen "Euclid: Discovery of 31 new quasars at 6.6 < z < 7.8" başlıklı makaleye dayanıyor. ESA konuyu bülteniyle duyurdu; bülten 14 Kasım'da ScienceDaily'de de yer aldı.
Video: https://www.youtube.com/watch?v=ILX_6owtwgE
Kızıla kayma neden önemli?
Gökbilimciler bir cismin uzaklığını ve ışığının evrenin hangi çağından geldiğini kızıla kayma (z) ile ifade eder. Evren genişledikçe ışığın dalga boyu uzar; z ne kadar büyükse ışık o kadar eski bir zamandan gelir. Yeni listedeki 31 kuasar 6,6 ile 7,8 arasındaki kızıla kaymalarda yer alıyor ve 12'si z ≥ 7 değerine sahip. Makale, bunun z ≥ 7 olarak bilinen kuasarların sayısını ikiden fazla katladığını belirtiyor.
Rekor, EUCL J172902.75+641018.1 adlı kuasarda: kızıla kayması yaklaşık 7,77. İkinci sıradaki EUCL J125308.55+705432.3 için ESA 7,69 değerini veriyor. Önceki rekor 2021'de bulunan ve kızıla kayması 7,64 olan bir cisme aitti. ESA'dan Antonio La Marca'ya göre bu iki cismin eklenmesi bu denli eski kuasarların sayısını ikiden fazla katlıyor.
Euclid nasıl buldu?
Euclid 2023'te fırlatıldı ve asıl görevi karanlık maddeyi ve karanlık enerjiyi incelemek. Ancak geniş alan taraması, aynı veriyle çok uzak ve nadir cisimleri de yakalamayı mümkün kılıyor. Makaleye göre ekip, Euclid Geniş Tarama'nın ilk yaklaşık bir buçuk yılında taranan yaklaşık 3.000 kare derecelik gökyüzünü inceledi. Adayları Euclid'in dört kızılötesi ve görünür bant görüntüsünden makine öğrenmesi ve olasılıksal yöntemlerle seçti; mevcut olduğunda z bandı verisiyle destekledi. Aday kuasarların gerçekliği ise yerden, Keck, Magellan ve Büyük Binoküler Teleskop (LBT) ile alınan tayflarla doğrulandı.
Bu tür cisimleri ayırt etmek kolay değil. ESA'ya göre o çağda yeterince büyük gökada az olduğu için kuasarlar nadir, ışıkları da çok sönük; üstelik çok daha yakındaki yıldızlarla karıştırılabiliyorlar. Uzaydan kızılötesi görüş, geniş alan ve keskin görüntü birleşince Euclid bu ayrımı daha verimli yapıyor. Makaleye göre yeni kuasarların J bandı parlaklıkları 21,2 ile 23,2 kadir arasında; yani eski taramaların kaçırdığı, daha sönük kuasarlara uzanılıyor. ESA da gökbilimcilerin bugüne kadar bu erken dönemin yalnızca en parlak örneklerini görebildiğini, Euclid'in ise daha temsilî bir örneklem sunduğunu vurguluyor. ESA'ya göre ilk 10 kadar z ≥ 7 kuasarı bulmak on yıldan fazla sürmüştü; Euclid bu sayıyı bir yılda aştı.
Konak gökada: yıldız doğuran bir yuva
Ekipten Silvia Belladitta ve çalışma arkadaşları, ikinci en uzak kuasarı IRAM'ın NOEMA milimetre altı dizisiyle ayrıca inceledi. Ayrı bir makalede anlatılan sonuçlara göre kuasarın sistem kızıla kayması [CII] 158 mikrometre çizgisinden 7,698 ölçüldü. Bu, bir kuasar konağında bugüne dek tespit edilen en uzak [CII] ve soğuk toz yayını.
Gökada, morötesinde beklenenden sönük olmasına rağmen [CII] yayını bakımından benzer kızıla kaymadaki kuasarlar arasında en parlaklardan. Yazarlar, konak gökadanın yılda en az 250 Güneş kütlesi hızla yıldız ürettiğini, toz kütlesinin yaklaşık 140 milyon Güneş kütlesi olduğunu bildiriyor. Kuasarın morötesindeki sönüklüğü toz perdesi ya da kara deliğin Eddington sınırının altında beslenmesiyle açıklanabilir; yazarlar bunun konak gökadanın küçüklüğünden değil, sistemin evrim evresinden kaynaklanabileceğini söylüyor.
Sınırlar ve sıradaki adım
Bu 31 kuasar Euclid'in tüm taramasının yalnızca ilk kısmından çıktı. Geniş Tarama tamamlandığında gökyüzünün üçte birinden fazlasını kapsayacak; ESA, Euclid'in uzak kuasar koleksiyonunun büyümeye devam etmesini bekliyor. Makale, yeni kuasarların konak gökadalarının, kara delik büyümesinin ve yeniden iyonlaşma çağındaki gaz ortamının sonraki gözlemlerle inceleneceğini belirtiyor. Konak gökadası ayrıntılı olarak ölçülen tek kuasar şimdilik ikincisi.
Bu kuasarlar yeniden iyonlaşma çağına ait. ESA'nın anlatımıyla bu dönemde evren, "karanlık çağlar" denen soğuk ve karanlık durumdan çıkıyor; giderek enerjik hale gelen ışınım çevredeki gazı ısıtıp iyonlaştırıyordu. Açık soru ise süper kütleli kara deliklerin Büyük Patlama'dan bu kadar kısa süre sonra nasıl bu denli büyüdüğü; Euclid'in kuasarları bu soru için artık çok daha geniş bir örneklem sunuyor.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















