Webb, Kara Göz Galaksisi M64'ün tozunu kızılötesinde aydınlattı

Hubble'ın karanlık gördüğü yerde Webb ışık görüyor. Bunun en çarpıcı örneklerinden biri, Saç Kümesi (Coma Berenices) Takımyıldızı'ndaki sarmal galaksi Messier 64. Hubble ve James Webb Uzay Teleskobu'nun gözlemlerini yan yana getiren bileşik görüntüler, 16 Eylül 2026'da NASA'nın Günün Astronomi Fotoğrafı oldu. NASA görüntüleri ilk kez Mart 2026'da yayımlamıştı.

Kara Göz'ün sırrı: toz

M64, parlak çekirdeğinin önünden geçen koyu toz şeridi nedeniyle "Kara Göz Galaksisi" olarak biliniyor; bazı kaynaklarda "Uyuyan Güzel" ve "Kötü Göz" gibi lakaplarla da anılıyor. Yaklaşık 17 milyon ışık yılı uzaklıkta, 8,5 kadir civarındaki parlaklığıyla küçük teleskoplarla bile görülebilen bir galaksi. İlk kez Mart 1779'da İngiliz gökbilimci Edward Pigott tarafından gözlendi; Johann Elert Bode bir ay sonra, Charles Messier ise ertesi yıl galaksiyi bağımsız olarak buldu.

Görünür ışıkta bu toz şeridi, arkasındaki yıldız ışığını engelleyen koyu bir perde gibi. Webb'in Orta Kızılötesi Aygıtı MIRI ise aynı tozu bambaşka görüyor. Toz, çevresindeki yeni doğmuş yıldızların ışığını soğuruyor, ısınıyor ve enerjiyi orta kızılötesi dalga boylarında yeniden yayıyor. Webb görüntüsünde kırmızı renkle gösterilen bu toz, böylece karanlık bir lekeden parlayan bir yapıya dönüşüyor. Hubble'ın görünür ışık görüntüsünde pembe yıldız oluşum bölgelerinin içine gömülü kalan genç yıldızlar da Webb sayesinde dolaylı olarak ortaya çıkıyor.

Ters yönde dönen iki disk

M64'ü gökbilimciler için asıl ilginç kılan, iç hareketlerindeki tuhaflık. Galaksinin yıldızlararası ortamı, kütleleri yaklaşık eşit, birbirine ters yönde dönen iki gaz diskinden oluşuyor. İç disk yaklaşık 2.300 ışık yılı yarıçapında. Galaksinin yıldızları ise iç gazla aynı yönde dönüyor; dış bölgelerdeki gaz bunlara karşı ters yönde hareket ediyor.

İki gaz akıntısının karşılaştığı sınır bölgesinde gaz sıkışıyor ve bu bölgelerde yıldız oluşumu artıyor. Bu yapı için önerilen en güçlü açıklama, M64'ün bir milyar yılı aşkın süre önce gazca zengin küçük bir uydu galaksiyle, ters yönde bir yörüngeden birleşmesi. Bir başka olasılık, galaksiler arası ortamdan uzun süre boyunca ters yönde gaz bulutlarının toplanması.

Neden önemli?

Uzun süre sarmal galaksilerin sakin, çalkantısız geçmişleri olduğu düşünülüyordu. Büyük birleşmelerin sarmal yapıyı bozup eliptik galaksiler oluşturduğu biliniyordu; ama sarmal bir galaksinin birleşme yaşayıp sarmal olarak kalabileceği o kadar açık değildi. M64, Samanyolu da dahil olmak üzere sarmal galaksilerin birleşmeler yaşayabildiğinin ve yaşadığının kilit kanıtlarından biri oldu. Bugün Samanyolu'nun da geçmişte pek çok küçük galaksiyi yuttuğu, yıldız hareketlerinin incelenmesiyle biliniyor.

Webb'in gözlemleri, M64'ün tozunun yapısı, hareketi ve bileşimi hakkında yeni bilgiler sunacak. Toz, yıldız oluşumunun hem hammaddesi hem de izleyicisi; nerede ve ne kadar toz ısındığını görmek, galaksinin hangi bölgelerinde yıldız doğduğunu anlamayı sağlıyor. Bu veriler, galaksinin birleşme geçmişine ve evrimine yeni bir bağlam kazandıracak.

Hubble ve Webb: birbirini tamamlayan iki göz

Bu görüntü, iki teleskobun neden birlikte kullanıldığını iyi özetliyor. Hubble morötesi, görünür ve yakın kızılötesi ışıkta yıldızları ve iyonlaşmış gazı keskin biçimde gösterirken, Webb yakın ve orta kızılötesinde tozun içine bakabiliyor. Birlikte, bir galaksinin hem yıldızlarını hem de o yıldızları doğuran soğuk malzemeyi aynı çerçevede incelemek mümkün oluyor. M64 görüntüsü bu ortak çalışmanın en öğretici örneklerinden biri; aynı toz şeridi bir teleskopta gölge, ötekinde ışık olarak görünüyor.

Webb'in orta kızılötesi gözü

25 Aralık 2021'de fırlatılan James Webb Uzay Teleskobu, Dünya'dan yaklaşık 1,5 milyon kilometre uzakta, ikinci Lagrange noktası çevresinde çalışıyor. Teleskobun dört bilim aygıtından biri olan MIRI, Avrupa ile ABD'deki kurumların ortaklığıyla geliştirildi ve yaklaşık 5 ile 28 mikrometre arasındaki dalga boylarında gözlem yapıyor. Bu dalga boylarında sıcak yıldızlardan çok, birkaç on ile birkaç yüz kelvin sıcaklığa kadar ısınmış toz parlıyor. MIRI'nin bu kadar uzun dalga boylarını algılayabilmesi için aygıt, teleskobun geri kalanından da soğuk tutuluyor; yaklaşık 7 kelvine kadar soğutuluyor.

Kısaca

• M64, Saç Kümesi Takımyıldızı'nda yaklaşık 17 milyon ışık yılı uzakta bir sarmal galaksi.
• Webb'in MIRI aygıtı, çekirdeği örten koyu tozu orta kızılötesinde parlak olarak gösteriyor.
• Galaksinin iç ve dış gaz diskleri ters yönde dönüyor; nedeni büyük olasılıkla eski bir birleşme.
• M64, sarmal galaksilerin de birleşme yaşadığının kilit kanıtlarından.