Pusula takımyıldızı (Pyxis) nedir? Alfa Pyxidis, T Pyxidis ve NGC 2818
Pusula (Pyxis), Argo Gemisi'nin direğinden ayrılan sönük bir güney takımyıldızı; Türkiye'den Şubat-Mart akşamlarında güney ufkunun üzerinde görülür ve tekrarlayan nova T Pyxidis'i barındırır.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gökyüzü; Pupa, Yelken, Hava Tulumbası ve Su Yılanı arasında
- Çap
- 220,8 derece kare
- Keşif
- Nicolas-Louis de Lacaille, 1752 (Latince adı 1763)
Pusula (Latince adıyla Pyxis), güney gökyüzünde yer alan, küçük ve sönük bir takımyıldızdır. Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biridir; gökte yaklaşık 220,8 derece karelik bir alan kaplar ve büyüklük sıralamasında 65. sıradadır. Türkiye'den bütünüyle görülür, ancak güney ufkuna yakın olduğu için en iyi Şubat-Mart akşamlarında, güney göğü açıkken seçilir.
Adını denizcilerin kullandığı pusuladan alır. Yıldızları sönük olsa da Pusula ilginç bir bölgedir: Samanyolu'nun düzlemi içinden geçer, 1890'dan beri altı kez patlamış tekrarlayan nova T Pyxidis'e, Hubble Uzay Teleskobu'nun fotoğrafladığı bir gezegenimsi bulutsuya ve Samanyolu'nun uzak çeperindeki sıra dışı bir küresel kümeye ev sahipliği yapar.
Adı ve Türkçe kullanımı
Takımyıldızın IAU'daki adı Pyxis, genitif (tamlayan) hâli Pyxidis, üç harfli kısaltması Pyx'tir. Yıldızlar bu yüzden "Alfa Pyxidis", "Beta Pyxidis" gibi adlarla anılır. Pyxis sözcüğü Yunanca-Latince kökenli olup "kutu" anlamına gelir; burada denizcilerin pusula kutusuna gönderme yapar. Türkçedeki "pusula" sözcüğü ise TDK'nin kaydına göre İtalyanca bussola'dan gelir.
Türkçe adlandırmada küçük bir ayrım vardır: bu yazıda, aygıtın adını taşıdığı için "Pusula" kullanıyoruz; ancak Türkçe Vikipedi'nin takımyıldız listesinde aynı takımyıldız "Kumpas" olarak geçer. Aynı listede Hava Tulumbası (Antlia) "Pompa", Pergel (Circinus) ise "Pergel" adıyla yer alır. Arama yaparken iki adı da denemek gerekebilir.
Efsanesi ve tarihi
Pusula'nın klasik bir mitolojisi yoktur, çünkü takımyıldız antik çağdan gelmez. Yine de bulunduğu bölgenin hikâyesi eskidir: Yunanlılar bugün Pusula'nın dört ana yıldızını, Iason'un Altın Post'u aramak için kullandığı efsanevi gemi Argo'nun direğinin parçası olarak görürdü. Argo Navis adlı dev takımyıldızı, Fransız gökbilimci Lacaille sonradan Karina, Pupa ve Yelken (Vela) olmak üzere üç parçaya ayırdı.
Pusula'yı gökyüzüne yerleştiren kişi, Nicolas-Louis de Lacaille'dir. Lacaille 1750-1754 arasında Ümit Burnu'nda güney gökyüzünü inceledi ve on dört yeni güney takımyıldızı tanımladı; bunların çoğunu dönemin bilim aygıtlarından seçti. Pusula'yı 1752'de Fransızca "la Boussole" adıyla verdi; Latince Pyxis Nautica biçimi 1763'te yayımlandı. Aynı yıldızlar için sonraki öneriler tutunmadı: John Herschel 1844'te takımyıldızın "Malus" (direk) adıyla Argo'nun direği olarak anılmasını önerdi, Johann Bode ise 1801'de gemi hızını ölçen aygıta gönderme yapan "Lochium Funis" adını kullanmıştı.
Türk ya da Anadolu gök anlatılarında Pusula'ya özgü olduğunu doğrulayabildiğimiz bir hikâye bulunmuyor; takımyıldız 18. yüzyılda tanımlanmış modern bir ad olduğu için bu başlığa uydurma bir anlatı eklemiyoruz.

Nerede ve ne zaman görülür?
Pusula, Su Yılanı'nın (Hydra) güneyinde yer alır. Komşuları batıda Pupa, güneyde Yelken, doğuda Hava Tulumbası ve kuzeyde Su Yılanı'dır. Takımyıldız 53° kuzey enleminin güneyinden bütünüyle görülebilir; bu da Türkiye'nin tamamını kapsar. En iyi gözlem dönemi Şubat ve Mart'tır: bu aylarda akşam gökyüzünde güneye doğru yükselir.
Güney gökyüzündeki bir takımyıldız olduğu için Türkiye'den ufkun epey üstüne çıkmaz. En parlak yıldızı Alfa Pyxidis'in deklinasyonu yaklaşık −33°11′, takımyıldızın güneyindeki NGC 2818 bulutsusununki ise yaklaşık −36°38′ olduğundan, bu noktalar Türkiye'nin güneyinde güney meridyeninden geçerken kabaca 17-21 derece, kuzeyinde (42° kuzey enlemi civarında) 11-15 derece yüksekliğe çıkar. Bu rakamlar basit bir meridyen hesabıdır; atmosferin ufka yakın sönükleştirmesi nedeniyle gözlem için açık bir güney ufku, mümkünse deniz kenarı ya da yüksek bir yer gerekir. Takımyıldızın kuzey kesimleri bu değerlerden biraz daha yüksektedir.
Bulmak için Su Yılanı'nın parlak yıldızı Alphard'ı (Alfa Hydrae) başlangıç alın ve güneye, biraz da batıya doğru inin. Aradığınız yer, Pupa'nın çevresindeki kalabalık Samanyolu bölgesi ile Hava Tulumbası arasında kalan, gözle bakınca birkaç soluk yıldızdan oluşan alandır. Takımyıldız hiçbir zaman parlak görünmez. Işık kirliliği olan şehir gökyüzünde Pusula'nın yıldızlarının çoğu hiç seçilmez; ayrıntı için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine ve gökyüzü haritasına bakabilirsiniz.
Parlak yıldızları
Pusula'da 3. kadirden daha parlak hiçbir yıldız yoktur; kadir ölçeğinde 6,5'e kadar görülebilen yalnızca 41 yıldız içerir. Aşağıdaki tabloda başlıca yıldızlar yer alıyor.
| Yıldız | Kadir | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|
| Alfa Pyxidis | Yaklaşık 3,7 | Yaklaşık 880 | Mavi-beyaz dev (B1.5 III) |
| Beta Pyxidis | 3,97 | Yaklaşık 420 | Sarı parlak dev (G7) |
| Gamma Pyxidis | 4,02 | Yaklaşık 207 | Turuncu dev (K3 III) |
| Kappa Pyxidis | 4,62 | Yaklaşık 560 | Turuncu dev (K4/K5 III) |
| Teta Pyxidis | Ortalama 4,71 | Yaklaşık 500 | Kırmızı dev (M1 III), yarı düzenli değişen |
Alfa Pyxidis takımyıldızın en parlak yıldızıdır; yaklaşık 880 ışık yılı uzaktaki mavi-beyaz bir devdir ve Güneş'ten çok daha kütlelidir (kaynaklar 10-12 Güneş kütlesi arasında farklı değerler verir). Gökbilimciler, kütlesi nedeniyle ömrünün sonunda süpernova olarak patlayacağını bekler. Yıldızın ışığı yıldızlararası toz yüzünden yaklaşık yüzde 30 sönükleşir.
Beta Pyxidis yaklaşık 420 ışık yılda bir sarı parlak devdir; yakınında 12,5 kadirlik sönük bir eşlik yıldızı vardır. Gamma Pyxidis ise yalnızca 207 ışık yılda olan turuncu bir devdir. Takımyıldızda ayrıca birçok değişen yıldız bulunur: örneğin TY Pyxidis, 3,2 günlük dönemle parlaklığı 6,85-7,5 kadir arasında değişen ikili bir sistemdir; RZ Pyxidis, 0,66 günde bir tutulan iki genç mavi-beyaz yıldızdan oluşur.
Pusula'nın en yakın bilinen yıldızı Gliese 318'dir: yaklaşık 26-29 ışık yıl uzakta, 11,85 kadirlik soluk bir beyaz cüce. 2011'de kızılötesi gözlemlerle bulunan WISEPC J083641.12-185947.2 ise yaklaşık 72 ışık yıl uzaktaki bir kahverengi cücedir.

Verileri göster
| Gamma Pyxidis | 207 |
|---|---|
| Beta Pyxidis | 420 |
| Teta Pyxidis | 500 |
| Kappa Pyxidis | 560 |
| Alfa Pyxidis | 880 |
Ötegezegenler
Pusula'da üç ötegezegen sistemi bilinir. HD 73256 etrafında 2,55 günlük yörüngesi olan bir sıcak Jüpiter (HD 73256 b), 2003'te CORALIE tayfçekeri ile bulundu. HD 73267 etrafında 1.260 günlük yörüngeli bir gaz devi, 2008'de HARPS ile ortaya çıkarıldı. Yaklaşık 50 ışık yıl uzaktaki kırmızı cüce Gliese 317 ise iki gaz devine ev sahipliği yapar. Bu sistemlerin nasıl bulunduğu ve genel tablo için ötegezegenler maddesine bakın.
T Pyxidis: kendini tekrarlayan patlama
Pusula'nın en ünlü gök cismi T Pyxidis'tir. Yaklaşık 15.600 ışık yıl uzakta, bir beyaz cüce ile ona çok yakın dolanan sönük bir yoldaş yıldızdan oluşan bir ikilidir; iki yıldız yaklaşık 1,8 saatte bir birbirinin etrafında döner. Beyaz cücenin kütlesi Güneş'in yaklaşık 0,7-0,8 katıdır. Yoldaştan beyaz cücenin yüzeyine akan hidrojen birikir ve belli bir eşikte termonükleer olarak tutuşur: buna nova denir.
T Pyxidis bu patlamayı defalarca yaşamış tekrarlayan bir novadır: 1890, 1902, 1920, 1944, 1966 ve 2011'de parlamıştır. Normalde 14. kadir civarında, teleskopsuz görülemeyecek kadar sönükken, patlamalarda yaklaşık 7. kadire çıkar. 2011 patlaması 14 Nisan'da 13. kadirde fark edildi, 27 Nisan'da 7,5'e, 3 Mayıs'ta 6,8'e ulaştı. Hubble'ın görüntülediği çevre kabuğu, önceki patlamalardan kalma, genişlemeyen ve kümelenmiş bir gaz bulutu olarak görünür. Hubble ile 2011 patlamasının ışık yankısı üzerinden yapılan ölçüm, uzaklığın 15.600 ışık yılı civarında olduğunu gösterdi.

T Pyxidis ayrıca olası bir Tip Ia süpernova adayı olarak da konuşulur: beyaz cüce yeterince madde biriktirirse Chandrasekhar sınırına ulaşabilir. Ancak mevcut kütle aktarım hızıyla bu, yaklaşık on milyon yıl sonra olurdu; o zamana kadar sistem Dünya'dan çok uzaklaşmış olacak. Yani T Pyxidis bize bir tehdit değil, patlayan beyaz cücelerin laboratuvarıdır.

Verileri göster
| 1890 | İlk kayıtlı patlama |
|---|---|
| 1902 | İkinci patlama |
| 1920 | Üçüncü patlama |
| 1944 | Dördüncü patlama |
| 1966 | Beşinci patlama |
| 2011 | Son patlama (6.) |
Derin gökyüzü cisimleri
NGC 2818, Pusula'nın en bilinen gezegenimsi bulutsusudur. Yaklaşık 10.400 ışık yıl uzaktadır ve iki yay dakikası kadar bir açısal çapa sahiptir; iki lobdan oluşan, kırık ve düzensiz, iplikçikli bir yapı gösterir. Yaklaşık 11.000 yaşında olduğu tahmin edilir; öncülü, Güneş'in yaklaşık 2,3 katı kütleli bir yıldızdı ve ortadaki çekirdek yaklaşık 130.000 K sıcaklığındadır. Bulutsu, NGC 2818A açık kümesiyle aynı bakış hattında yer alır; ikisinin fiziksel olarak ilişkili olup olmadığı uzun süre tartışıldı ve son çalışmalar ilişkili olduklarını öne sürüyor. Bu durum nadirdir: bir yıldız kümesinin içinde yer alan gezegenimsi bulutsu sayısı Samanyolu'nda azdır. Hubble'ın 2008 kasımında çektiği görüntü Ocak 2009'da yayımlandı.
Pusula Küresel Kümesi 1995'te keşfedildi. Samanyolu'nun halesinde, merkezden yaklaşık 133.000 ışık yıl uzakta ve bizden yaklaşık 130.000 ışık yıl ötede bulunur; yaşı yaklaşık 13,3 milyar yıl olarak tahmin edilir. Bu bölgede küresel küme beklenmediği için keşfi şaşırtıcı olmuştur. Kümenin Macellan Bulutları'ndan, özellikle Büyük Macellan Bulutu'ndan kopmuş olabileceği ileri sürülür; bu bir hipotezdir.
Takımyıldızın diğer derin gökyüzü cisimleri arasında NGC 2627 açık kümesi (8,4 kadir; dürbünle görülebilir), neredeyse kenarından görünen iğ biçimli sarmal gökada NGC 2613 (10,5 kadir) ve yaklaşık 30 milyon ışık yıl uzaktaki Henize 2-10 cüce gökadası sayılabilir. Henize 2-10, çok sayıda genç yıldızın mavimsi ışığıyla öne çıkan bir yıldız patlaması gökadasıdır ve merkezinde yaklaşık bir milyon Güneş kütleli bir kara delik taşır. Pusula'nın Samanyolu'nın düzlemi üzerinde yer alması, alanın yıldız zenginliğini açıklar.
İlginç bilgiler
- Pusula, Lacaille'in tanımladığı on dört takımyıldızdan biridir ve aynı gruptaki Hava Tulumbası, Pergel ve Mikroskop gibi aygıt adlı takımyıldızlarla akrabadır.
- AK Pyxidis, 55 ile 233 gün arasında birden fazla dönemle parlaklığı değişen bir kırmızı devdir; üç ayrı dönem aynı anda sürer.
- Takımyıldızdaki UZ Pyxidis, 2.116 ışık yıl uzakta, yüzey sıcaklığı yaklaşık 3.482 K olan bir karbon yıldızıdır.
Kısaca
- Pusula (Pyxis), Lacaille'in 1752'de tanımladığı, 220,8 derece karelik küçük ve sönük bir güney takımyıldızıdır; Argo Navis'in direği olarak görülen yıldızlardan ayrılmıştır.
- Türkiye'den bütünüyle görülür ama güney ufkuna yakındır; en iyi dönem Şubat-Mart akşamlarıdır ve güney ufku açık olmalıdır.
- En parlak yıldızı Alfa Pyxidis yaklaşık 3,7 kadirdir ve yaklaşık 880 ışık yıl uzakta mavi-beyaz bir devdir.
- T Pyxidis, 1890-2011 arasında altı kez patlamış tekrarlayan nova olarak takımyıldızın en ünlü cismidir.
- NGC 2818 gezegenimsi bulutsusu ve uzak halede yer alan Pusula Küresel Kümesi başlıca derin gökyüzü hedefleridir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















