Pupa takımyıldızı (Puppis) nedir? Naos, M46-M47 kümeleri ve Puppis A
Pupa (Puppis), Argo gemisinin kıç tarafını temsil eden güney takımyıldızıdır; Naos, M46-M47 kümeleri ve Puppis A burada yer alır, Türkiye'den en iyi şubat akşamlarında aranır.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gökyüzü; Tekboynuz, Büyük Köpek, Karina, Vela ve Pusula arasında
- Çap
- 673 derece kare (88 takımyıldız arasında 20.)
- Keşif
- Batlamyus'un Argo Navis'inin parçası; Lacaille 1763'te ayırdı; IAU sınırları 1930
Pupa (Latince adıyla Puppis), güney gökyüzünde yer alan, adı "geminin kıç tarafı" anlamına gelen bir takımyıldızdır. Eski Yunan'ın Argo gemisini oluşturan büyük Argo Navis'in üç parçasından biridir; Karina omurgayı, Vela yelkeni, Pupa ise kıçı temsil eder. Kış sonu akşamlarında Türkiye'den görülebilir, ama güney kısmı ufka yakın kalır.
Pupa, gökyüzünde 673 derece karelik bir alan kaplar ve 88 takımyıldız arasında 20. sıradadır. İçinde, çıplak gözle görülebilen en sıcak ve en parlak yıldızlardan biri olan Naos, Messier kataloğundan üç açık küme (M46, M47 ve M93), bir gezegenimsi bulutsu ve gökyüzünün en büyük gaz bulutlarından biri olan Gum Bulutsusu'nun bir bölümü bulunur. Bu yazıda Pupa'nın adını, yerini, yıldızlarını, derin gökyüzü cisimlerini ve hikâyesini anlatıyoruz.
Adı ve Türkçe karşılığı
Takımyıldızın Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından kabul edilen Latince adı Puppis, kısaltması "Pup", tamlama (genitif) biçimi ise yine "Puppis"tir. Latince sözcük gemi kıçı anlamına gelir. Türkçedeki "pupa" da aynı kökten gelir: Türk Dil Kurumu sözlüğü sözcüğü İtalyanca poppadan alınmış, denizcilik terimi olarak "geminin arkası; kıç" diye tanımlar. Dolayısıyla "Pupa takımyıldızı" doğrudan gemi kıçı demektir. Takımyıldızın adı Türkçe kaynaklarda bazen Latince biçimiyle, "Puppis" olarak da geçer; biz ikisini birlikte veriyoruz.
Argo Navis'ten doğan takımyıldız
Pupa'nın öyküsü bir bölünmeyle başlar. İskenderiyeli Batlamyus'un MS 2. yüzyılda derlediği 48 takımyıldızın içinde Argo Navis adlı dev bir gemi vardı. Bu takımyıldız güney göğünde o kadar büyüktü ki, modern takımyıldızların en büyüğü Su Yılanı'ndan (Hydra) yaklaşık yüzde 28 daha geniş alan kaplıyor ve 160'tan fazla kolay görülen yıldız içeriyordu. Fransız gökbilimci Nicolas-Louis de Lacaille, 1750-1754 arasında Ümit Burnu'nda yaptığı gözlemlerden sonra 1763'te yayımlanan güney yıldız katalogunda gemiyi üç ayrı takımyıldıza böldü: Carina (omurga), Puppis (kıç) ve Vela (yelken). IAU 1930'da 88 takımyıldızın sınırlarını kesinleştirdiğinde Argo Navis resmen kullanım dışı kaldı; Batlamyus'un 48 takımyıldızı arasında bu akıbete uğrayan tek takımyıldız odur. Komşu takımyıldız Karina'yı ayrı bir maddede, Karina takımyıldızı sayfasında anlattık.
Bu bölünmenin ilginç bir yan etkisi var: Lacaille, yıldızları Yunan harfleriyle adlandırırken Argo Navis'in tamamı için tek bir harf dizisi kullandı. Harfler üç yeni takımyıldız arasında paylaşılınca Pupa'da Alfa ve Beta gibi ilk harfler kalmadı. Bu yüzden takımyıldızın en parlak yıldızı Alfa değil, Zeta (ζ) Puppis'tir.
Nerede ve ne zaman görülür?
Pupa, gök ekvatorunun güneyindedir. Komşuları Tekboynuz (Monoceros), Pusula (Pyxis), Vela, Karina, Ressam (Pictor), Güvercin (Columba), Büyük Köpek (Canis Major) ve Su Yılanı'dır. Ayrıntıları için Tekboynuz ve Büyük Köpek sayfalarına bakabilirsiniz.
Takımyıldız +40° ile −90° enlemleri arasında görülebilir; yani Türkiye'nin büyük bölümünden en azından kısmen izlenir. Akşam gökyüzünde en iyi dönemi şubattır: Şubat ayında saat 21.00 dolaylarında meridyene ulaşır. Pratikte Ocak sonundan Mart sonuna kadar akşam saatlerinde güney göğünde aranabilir.
Türkiye'den görünüş konusunda dürüst olmak gerekir: Pupa'nın kuzey kısmı, yani M46 ve M47 kümelerinin bulunduğu bölge, yeterince yükseğe çıkar ve rahatça görülür. Takımyıldızın güneyi ise ufka yakındır. Örneğin Naos'un gök ekvatoruna göre konumu yaklaşık −40°'dir; bu da meridyendeyken ufkun üstünde yaklaşık 8° (Edirne, İstanbul gibi 41-42° kuzey enlemlerinde) ile 14° (36° enlemindeki güney kıyıları) yükseldiği anlamına gelir. Bu yüksekliklerde yıldız çıplak gözle zor seçilir; açık bir güney ufku, hava kirliliğinden uzak bir yer ve berrak bir gece gerekir. Gözlem yeri seçimi için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler yazımıza bakabilirsiniz; ne zaman, nereye bakacağınızı görmek için gökyüzü haritası sayfası işinizi kolaylaştırır.

Verileri göster
| Alan | 673 derece kare |
|---|---|
| Büyüklük sırası | 88 içinde 20. |
| Naos'un parlaklığı | 2,25 kadir |
| Naos'a uzaklık | 1.080 ışık yılı |
| M47'nin parlaklığı | 4,4 kadir |
| Gum Bulutsusu | 36 derece |
Pupa nasıl bulunur?
Pupa'nın belirgin bir deseni yoktur; en iyi yöntem komşu parlak yıldızlardan yola çıkmaktır. Kış akşamlarında en parlak yıldız Sirius'u bulun; Pupa onun doğu ve güneydoğusunda başlar. M47 ve M46 kümeleri, Sirius'un doğusundaki sönük bölgede yan yana durur. İki küme arasındaki uzaklık yaklaşık bir derecedir ve ikisi birlikte bir dürbünün görüş alanına sığar. Pupa'nın içinden geçen Samanyolu bandı, bölgeyi sönük yıldızlarla doldurur; bu yüzden takımyıldız bir "şekil" olarak değil, bir kümeler ve yıldız zenginliği bölgesi olarak gözlenir.
Parlak yıldızları
Pupa'nın yıldızlarının parlaklığı, görünür parlaklık (kadir) ölçeğinde 2,2 ile 3,4 arasında değişir.
- Naos (ζ Puppis): Takımyıldızın en parlak yıldızı; görünür parlaklığı yaklaşık 2,25'tir. Adı Yunanca "gemi" anlamındaki naus sözcüğünden gelir. Yaklaşık 1.080 ışık yılı uzaktadır; tayf türü O4 olan bir süperdevdir. Kütlesi Güneş'in yaklaşık 25 katı, yüzey sıcaklığı kutup bölgelerinde yaklaşık 44.350 K, parlaklığı Güneş'in 376.000 katından fazladır. Saniyede yaklaşık 213 kilometrelik ekvator hızıyla 1,78 günde bir kendi çevresinde döner. Çıplak gözle görülebilen en sıcak ve en parlak yıldızlardan biridir. Naos aynı zamanda bir "kaçak yıldız"dır, yani çevresine göre alışılmadık derecede yüksek bir hızla yol alır; bunun nedeninin, yakın bir çift yıldız sisteminde patlayan eşinin onu fırlatması olduğu düşünülür. Güçlü yıldız rüzgârı sayesinde her yıl kütlesinin yaklaşık milyonda biri kadarını uzaya saçar.
- Pi Puppis (π): Yaklaşık 2,7 kadirle takımyıldızın ikinci parlak yıldızıdır. Yaklaşık 810 ışık yılı uzaktaki turuncu bir süperdevdir (K3 Ib), yarıçapı Güneş'inkinin yaklaşık 235 katıdır. Çift yıldızdır ve Collinder 135 açık kümesinin en parlak üyesidir.
- Nu (ν) ve Ksi (ξ) Puppis: Sırasıyla 3,17 ve 3,34 kadir parlaklığında iki turuncu dev. Geleneksel adları Pipit ve Azmidi'dir.
- L2 Puppis: Yalnızca yaklaşık 210 ışık yılı uzaktaki kırmızı bir dev ve yarı düzenli değişen yıldız. Yaklaşık 140 günlük bir döngüyle parlaklığı iki kadir kadar değişir; bu yıldızın etrafında gaz ve toz diski ile bir gezegen adayı da gözlenmiştir. Gelecekte Güneş'in nasıl yaşlanabileceğini anlamak için ilgi çekici bir örnektir.
Derin gökyüzü cisimleri
Pupa'nın Samanyolu'nun düzlemi içinde yer alması, onu açık kümeler bakımından zengin kılar.
- M47: Yaklaşık 4,4 kadirle iyi koşullarda çıplak gözle görülebilen bir açık kümedir. Yaklaşık 1.600 ışık yılı uzaktadır, yaşı yaklaşık 78 milyon yıldır ve yaklaşık 500 yıldız içerir. Messier 1771'de listeye alırken konumunu yanlış vermiştir; bu hata ancak 1959'da giderilmiştir. Caroline Herschel de kümeyi bağımsız olarak keşfetmiştir.
- M46: M47'nin yaklaşık bir derece doğusundaki daha sönük (yaklaşık 6 kadir) ve çok daha uzak (yaklaşık 5 bin ışık yılı) kümedir. Yaşı yaklaşık 250 milyon yıldır. Kümenin kuzey kenarında NGC 2438 adlı bir gezegenimsi bulutsu görülür; ancak bulutsu, kümeyle aynı radyal hıza sahip olmadığı için büyük olasılıkla kümenin üyesi değil, önünde kalan bir cisimdir. İki kümenin karşılaştırması için M47 ve M46 açık kümeleri sayfasına bakın.
- M93, NGC 2477, NGC 2451: Başka açık kümelerdir. NGC 2477 yaklaşık 5,8 kadir parlaklığında, yaklaşık 3.600 ışık yılı uzakta, yaklaşık 300 yıldızlı ve yaklaşık 1 milyar yaşındadır; Messier kataloğunda yer almaz ama Caldwell 71 olarak bilinir ve güney gökyüzünün güzel kümelerinden sayılır.
- NGC 2440: Yaklaşık 4.000 ışık yılı uzaktaki bir gezegenimsi bulutsu. William Herschel onu 4 Mart 1790'da keşfetmiştir. Merkezindeki HD 62166, yüzey sıcaklığı yaklaşık 200.000 K olan, bilinen en sıcak beyaz cücelerden biridir. Hubble Uzay Teleskobu'nun görüntüleriyle bilinir.
- Puppis A: Işığı yaklaşık 3.700 yıl önce Dünya'ya ulaşan patlamanın süpernova kalıntısıdır; 6.500-7.000 ışık yılı uzaktadır ve yaklaşık 100 ışık yılı genişliğindedir. X-ışınında gökyüzünün en parlak kaynaklarından biridir. İçinde, patlamadan arta kalan, çok yüksek hızla ilerleyen RX J0822-4300 adlı bir nötron yıldızı bulunur. Puppis A, gökyüzünde Vela süpernova kalıntısının üstünde görünür, ama ondan yaklaşık dört kat daha uzaktadır.
- Gum Bulutsusu: Vela ve Pupa takımyıldızlarında 36 derece boyunca uzanan, yaklaşık 1.470 ışık yılı uzaktaki dev bir bulutsudur. Avustralyalı gökbilimci Colin Gum onu 1950'li yıllarda tanıttı. Uzun süre, yaklaşık bir milyon yıl önce patlayan bir süpernovanın genişlemiş kalıntısı sayıldı; yakın tarihli çalışmalar ise evrimleşmiş bir H II bölgesi olabileceğini öne sürüyor. Çıplak gözle ya da amatör teleskopla görülemez; ancak uzun pozlu fotoğraflarda ortaya çıkar.
Gökbilimcilerin Pupa'ya ilgisi başka alanlara da uzanır: V445 Puppis, 2000 yılında keşfedilen ve ilk tanınan "helyum novası"dır. Yıldızın etrafında toz dağıldıkça yeni ayrıntılar görülüyor; ayrıntıları V445 Puppis haberimizde bulabilirsiniz. Bunun yanında takımyıldızda birkaç ötegezegen sistemi de bilinir: HD 69830 çevresinde Neptün kütlesinde üç gezegen (2006), NGC 2423 kümesindeki bir yıldızın çevresinde ise bir küme üyesi etrafında bulunan ilk gezegenlerden biri (2007) keşfedilmiştir.
Efsanesi: Argo gemisi
Pupa'nın efsanesi, bağlı olduğu Argo Navis'in öyküsüdür. Eski Yunan söylencesine göre Kral Pelias, tahtını elinden alabilecek yeğeni Iason'u (Jason) yok etmek için ona imkânsız bir görev verdi: Kolhis'ten Altın Post'u getirmek. Iason, yaklaşık 50 kahramandan oluşan bir mürettebatla, gemiyi yapan Argos'un adını taşıyan Argo'ya binip yola çıktı. Bu yolculuk bugünkü Türkiye kıyılarından geçer: Argonotlar Marmara Denizi'ne (Propontis) girdiler, Kapıdağ Yarımadası'ndaki Kyzikos'a uğradılar, Bithynia'da Bebryklerin ülkesine ulaştılar, sonra İstanbul Boğazı'ndan geçip Karadeniz'e açıldılar. Yolun en tehlikeli engeli, birbirine çarpan kayalar Symplegades'ti (Çarpışan Kayalar); onları aşmak için, kör kâhin Phineus'un öğüdüyle önce bir güvercin salmışlardır. Hera'nın desteği ve Medea'nın büyüsü sayesinde Altın Post ele geçirilir.
Gökyüzündeki gemi bu öykünün anısıdır. Gökbilimciler Argo'yu uzun süre tek parça gördüler; bu yüzden bugün Pupa'ya baktığımızda geminin yalnızca kıç güvertesini görüyoruz.
Türk ya da Anadolu gök anlatılarında Pupa bölgesine özgü, birinci elden doğrulayabildiğimiz bir anlatı bulamadık; bu yüzden uydurma bir "Türk efsanesi" yazmıyoruz. Ancak Argo'nun rotası Marmara'dan Boğaz'a uzandığı için, takımyıldızla Anadolu coğrafyası arasında ilginç bir bağ vardır. Türklerin gökyüzü bilgisi için Türklerde gökyüzü maddesine bakabilirsiniz. Gemiyle ilgili başka kültürlerden örnek olarak, Yeni Zelanda'nın Maori'leri bu bölgeyi Tamarereti'nin kanosu (Te Waka-o-Tamarereti) olarak tanır.
İlginç bilgiler
- Pupa'da Alfa ve Beta yıldızı yoktur; Lacaille'in harf dağılımı yüzünden bu harfler Karina ve Vela'ya kalmıştır.
- Naos'un yüzey sıcaklığı Güneş'inkinin yaklaşık sekiz katıdır.
- Pi Puppid meteor yağmuru, yaklaşık beş yılda bir nisan sonunda Pupa'dan çıkıyormuş gibi görünür.
- L2 Puppis yalnızca yaklaşık 210 ışık yılı uzaktadır; parlaklığı yıllar içinde gözle görülür biçimde azalmıştır.
- Puppis A ile Vela süpernova kalıntısı gökyüzünde üst üste biner, ama biri ötekinden yaklaşık dört kat uzaktadır.
Kısaca
- Pupa (Puppis), Argo gemisinin kıç tarafını temsil eden, 673 derece kareyle 88 takımyıldız arasında 20. sıradaki bir güney takımyıldızıdır.
- Lacaille Argo Navis'i 1763'te üçe böldü; bu yüzden Pupa'da Alfa ve Beta yıldızı yoktur, en parlak yıldızı Naos (ζ Puppis, yaklaşık 2,25 kadir) ise çıplak gözle görülen en sıcak süperdevlerdendir.
- Gökyüzünün en rahat izlenen kümelerinden M47 ve M46 buradadır; ayrıca NGC 2477, gezegenimsi bulutsu NGC 2440 ve süpernova kalıntısı Puppis A da Pupa'dadır.
- Türkiye'den en iyi şubat akşamlarında aranır; kuzey kısmı rahat, Naos gibi güney yıldızları ise ufka yakın görülür.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















