Jocelyn Bell Burnell

Dame Jocelyn Bell Burnell, 1967'de ilk pulsarı keşfeden Kuzey İrlandalı astrofizikçi ve radyo gökbilimcisidir. Doktora öğrencisiyken, gökyüzünden gelen düzenli radyo atımlarını fark etti; bu atımların hızla dönen nötron yıldızlarından geldiği sonradan anlaşıldı. Keşfi 1974 Nobel Fizik Ödülü ile onurlandırıldı, ancak ödül onun danışmanına verildi. Bell Burnell, bu olaya gösterdiği olgun tavırla ve sonraki yıllarda bilimde çeşitliliği savunmasıyla da tanınır. Ekim 2026 itibarıyla hayattadır.

Hayatı

Susan Jocelyn Bell, 15 Temmuz 1943'te Kuzey İrlanda'nın Armagh bölgesindeki Lurgan kasabasında doğdu. Babası G. Philip Bell bir mimardı ve Armagh Gezegenevi'nin tasarımına katkı verdi. Küçük yaşından beri babasının astronomi kitaplarını okudu, yakındaki Armagh Gözlemevi'ni ziyaret etti. O yıllarda kız öğrencilerden yemek ve nakış gibi dersler alması beklenirdi; bilim derslerini ise ancak ailesi ve çevresindekilerin okulun uygulamasına itiraz etmesi sayesinde görebildi. Ortaokula geçiş sınavını kazanamayınca ailesi onu İngiltere'ye gönderdi. Orta öğrenimini York kentindeki Quaker kız yatılı okulu The Mount School'da 1961'de tamamladı. Orada fizik öğretmeninin etkisiyle fiziğe yöneldi.

Glasgow Üniversitesi'nde fizik okudu ve 1965'te lisans derecesini aldı. Ardından Cambridge Üniversitesi'ne gitti; New Hall'da doktora yaparak 1969'da doktorasını tamamladı. Burada Antony Hewish'in ekibinde çalıştı ve gökyüzündeki kuasarları inceleyecek bir radyo teleskopun inşasına katıldı. Teleskop Cambridge yakınlarında geniş bir araziye serilmiş uzun tel ve direk dizilerinden oluşuyordu ve gelen sinyalleri kâğıt şeritlere kaydediyordu.

1968'de Martin Burnell ile evlendi; çift 1989'da ayrıldı, 1993'te boşandı. Soyadını bu evlilikten dolayı Bell Burnell olarak kullanıyor. Doktorasından sonra Southampton Üniversitesi, University College London ve Edinburgh'daki Kraliyet Gözlemevi'nde çalıştı; Hawaii'deki James Clerk Maxwell Teleskobu'nun proje yöneticiliğini yaptı. 1991'den 2001'e kadar Açık Üniversite'de fizik profesörlüğü yaptı, ardından Bath Üniversitesi'nde fen fakültesi dekanı oldu. Kraliyet Astronomi Topluluğu'nun (2002-2004) ve Fizik Enstitüsü'nün (2008-2010) başkanlığını yürüttü. 2018'den 2023'e kadar Dundee Üniversitesi'nin fahri başkanlığını (chancellor) yürüttü.

Çalışmaları

1967 yazında Bell, Cambridge'deki radyo teleskoptan gelen kâğıt şeritleri günlük olarak inceliyordu. Yüzlerce metreyi bulan kayıtlar içinde, kuasarların bıraktığı düzensiz izlerin arasında küçük, tuhaf bir iz fark etti. İşaretin kendi deyimiyle "çirkin" ya da "pürüzlü" görünüşü, onu diğerlerinden ayırıyordu. Bu işaret her gece gökyüzünün aynı noktasından, yıldızlara göre aynı saatte geliyordu; yani yer tabanlı bir girişim değil, gökten gelen bir kaynağa aitti. Kasım ayında kayıtları daha ayrıntılı çözümleyince, atımların yaklaşık 1,3 saniye aralıkla, olağanüstü düzenli biçimde tekrarladığı görüldü.

Düzenliliği o kadar şaşırtıcıydı ki ekip bir süre bunun uzaylı bir uygarlıktan gelen yapay bir sinyal olabileceğini düşündü; kaynağa şaka yollu "LGM-1" (küçük yeşil adamlar) adı verildi. Fakat Bell kısa süre sonra gökyüzünün farklı bir bölgesinde benzer ikinci bir kaynak buldu ve bu yorum geçerliliğini yitirdi. Kaynakların gerçekte hızla dönen nötron yıldızları olduğu, Thomas Gold'un ve başka kuramcıların çalışmalarıyla anlaşıldı. Nötron yıldızı, büyük bir yıldızın süpernova patlamasından geriye kalan, şehir büyüklüğünde ama Güneş'ten ağır, inanılmaz yoğun çekirdeğidir. Bu cisimler, manyetik kutuplarından yaydıkları ışın demetini bir fener gibi çevirdiği için Dünya'dan bakınca tam periyodik atımlar gibi görünür. Yeni cisimlere "pulsar" adı verildi.

Keşif, Şubat 1968'de Nature dergisinde Hewish, Bell ve ekibin imzasıyla yayımlandı; Hewish ilk yazar olarak yer aldı. 1974'te Nobel Fizik Ödülü, Hewish ve Martin Ryle'a verildi. Bell, ödüle dahil edilmedi. Bazı bilim insanları, özellikle Fred Hoyle, bu kararı eleştirdi. Bell Burnell ise karara açıkça itiraz etmedi; öğrencilerin ödüle dahil edilmesinin dönemin alışkanlığı olmadığını belirterek olgun bir tavır sergiledi.

Bugün binlerce pulsar bilinir. Bazıları saniyede yüzlerce kez döner ve zamanı atomik saatler kadar hassas ölçer. Pulsarlar, kütleçekimi dalgalarının varlığına dolaylı kanıt sağladı ve günümüzde pulsar zamanlama dizileriyle evrendeki düşük frekanslı kütleçekimi dalgaları aranıyor.

Bell Burnell, keşfin ardından pulsarların ve diğer yüksek enerjili kaynakların farklı dalga boylarında incelenmesine de katkı verdi; X-ışını ve gama ışını gökbilimi alanında çalıştı. Bilimin yalnızca laboratuvarda değil, topluluğun içinde de yapıldığını vurguladı.

Mirası

2018'de Bell Burnell, Temel Fizik alanında Özel Breakthrough Ödülü'ne layık görüldü. Yaklaşık 2,3 milyon sterlini bulan ödül parasının tamamını Fizik Enstitüsü aracılığıyla yönetilen bir bursa bağışladı; bu burs, kadınların, azınlıkların ve mültecilerin fizik araştırmacısı olmasını destekliyor. 2007'de İngiliz İmparatorluğu Nişanı'nın "Dame" (DBE) derecesini aldı. 2021'de Royal Society'nin Copley Madalyası'nı kazanan ikinci kadın oldu. 2026'da Manchester Edebiyat ve Felsefe Derneği'nin Dalton Madalyası'yla ödüllendirildi.

Bell Burnell, Quaker inancına bağlı bir bilim insanıdır; bilim ile inancı birbirinin karşıtı olarak görmez. Gençlere, özellikle kız çocuklarına bilimle uğraşmalarını öğütler.

Kısaca

• 15 Temmuz 1943'te Lurgan, Kuzey İrlanda'da doğdu; hayattadır.
• 1967'de Cambridge'de doktora öğrencisiyken ilk pulsarı keşfetti.
• 1974 Nobel Fizik Ödülü, keşfi için Hewish ve Ryle'a verildi; kendisi dahil edilmedi.
• 2018'de aldığı Özel Breakthrough Ödülü'nün parasını fizikte çeşitliliği desteklemek için bağışladı.
• Kraliyet Astronomi Topluluğu ve Fizik Enstitüsü'nün eski başkanıdır.

Fotoğraf: Harry the Dirty Dog (İngilizce Vikipedi) · CC0 · Wikimedia Commons