Tavus takımyıldızı (Pavo) nedir? Peacock, NGC 6752 ve NGC 6744
Tavus (Pavo), uzak güney gökyüzündeki bir kuş takımyıldızıdır: Peacock'u, NGC 6752 kümesini ve NGC 6744 gökadasını barındırır; Türkiye'den hiçbir noktası görülemez.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney Göksel Yarımküre (Sunak, Teleskop, Hint, Sekizlik ve Cennet Kuşu komşuluğunda)
- Çap
- 378 derece kare (88 takımyıldız arasında 44. sıra)
- Keşif
- Keyser ve de Houtman'ın gözlemlerine dayanarak Petrus Plancius, 1598 gök küresi; Bayer, Uranometria, 1603
Tavus (Latince adıyla Pavo), Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biri olan, uzak güney gökyüzündeki bir kuş takımyıldızıdır. En parlak yıldızı mavi-beyaz çift yıldız Peacock'tur; içinde dünyanın en parlak küresel kümelerinden NGC 6752 ve Samanyolu'nun büyük bir benzeri olan NGC 6744 gökadası bulunur. Türkiye'den hiçbir noktası görülemez; Tavus'u görmek için kabaca 33° kuzey enleminin güneyine inmek gerekir.
Genel bakış: adı, sınırları ve komşuları
Tavus, gökyüzünde 378 derece karelik bir alan kaplar ve büyüklük bakımından 88 takımyıldız arasında 44. sıradadır. Adı Latincede tavus kuşu demektir; Türkçedeki ad da aynı kuşun karşılığıdır. IAU kısaltmasını 1922'de "Pav" olarak kabul etti, Latince tamlama biçimi "Pavonis"tir; bu yüzden en parlak yıldızına Alfa Pavonis, yani "Tavus'un alfa yıldızı" denir. Bugünkü sınırlarını, öteki takımyıldızlarda olduğu gibi, Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte 1930'da çizdi.
Takımyıldız, dik açıklıkta yaklaşık −56,6° ile −75° arasında, sağ açıklıkta ise yaklaşık 18 saat 10 dakika ile 21 saat 32 dakika arasında uzanır. Komşuları Sekizlik (Octans), Cennet Kuşu (Apus), Sunak (Ara), Teleskop (Telescopium) ve Hint'tir (Indus). Tavus, Turna, Anka ve Tukan'la birlikte "Güney Kuşları" diye anılan topluluğun üyesidir. Genel olarak takımyıldızların nasıl tanımlandığını takımyıldızlar maddesinde anlattık.
Türkiye'den görülür mü?
Hayır. Tavus'un en kuzeydeki noktası yaklaşık −56,6° dik açıklıktadır. Bir noktanın güney yönünde ufkun üstüne çıkabileceği en büyük yükseklik, 90° eksi gözlemcinin enlemi eksi o noktanın dik açıklığının mutlak değeridir. Bu hesapla takımyıldızın en kuzey ucu bile ancak yaklaşık 33° kuzey enleminin güneyinden ufkun üstüne çıkar. Türkiye ise yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasındadır: ülkenin en güney ucunda bile Tavus'un en yüksek noktası ufkun 2-3° altında kalır, İstanbul enleminde ise yaklaşık 8° altındadır. Yani ne Hatay'dan ne Antalya'dan ne de başka bir yerden Tavus'un tek bir yıldızı görülebilir; teleskop ya da yüksek bir gözlem noktası da bunu değiştirmez.
Turna gibi ufka çok yakın da olsa görülebilen güney takımyıldızları vardır; Tavus bunlardan biri değildir. Türkiye'den hangi gökyüzü bölgesinin görülebildiğini gökyüzü haritası sayfasında inceleyebilir, gözlem için uygun yerleri öğrenmek isterseniz Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakabilirsiniz.
Hangi mevsimde, nasıl bulunur?
Tavus, saat 21.00 civarında en yüksek konumuna ağustos ayında ulaşır. Yani güney yarımkürede kış akşamlarının, kuzey yarımkürenin düşük enlemlerinde ise yaz akşamlarının takımyıldızıdır. Yıldızlar her gece bir öncekinden biraz erken yükseldiği için Tavus aynı saatte her ay biraz daha batıya kayar; eylül ve ekim akşamlarında batı göğüne doğru ilerler.
Çevresinde çok parlak yıldız bulunmadığı için en iyi kılavuz Peacock'un kendisidir: güney göğünün bu bölgesinde sönük yıldızlar arasında belirgin biçimde öne çıkar. Sunak takımyıldızı batısında, Teleskop kuzeyinde, Hint doğusunda yer alır; Peacock'u bulduktan sonra takımyıldızın öteki yıldızları gök haritasından izlenebilir.

Başlıca yıldızları
Aşağıdaki tabloda parlaklıklar kadir cinsinden verilmiştir; küçük sayı daha parlak demektir. Uzaklıklar ışık yılı olarak, yuvarlak değerlerdir.
| Yıldız | Kadir | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|
| Peacock (α Pav) | yaklaşık 1,9 | yaklaşık 180 | Mavi-beyaz, tayf türü B; çift yıldız |
| Beta Pavonis (β Pav) | 3,43 | 135 | Beyaz dev (A7 III) |
| Delta Pavonis (δ Pav) | 3,56 | 19,9 | Güneş benzeri altdev (G8 IV) |
| Lambda Pavonis (λ Pav) | 3,4-4,4 arası değişir | yaklaşık 1.430 | Düzensiz değişen (B2) |
| Kappa Pavonis (κ Pav) | 3,91-4,78 arası değişir | yaklaşık 590 | W Virginis türü değişen |
Peacock, takımyıldızın tek parlak yıldızıdır ve adı eski bir geleneğe dayanmaz. Alfa Pavonis'e "Peacock" adı 1930'ların sonunda, Britanya Kraliyet Hava Kuvvetleri'nin seyrüsefer için kullanacağı Hava Almanağı hazırlanırken Majesteleri'nin Denizcilik Almanağı Dairesi tarafından verildi; IAU de bu adı 2016'da resmen onayladı. Peacock, yaklaşık 11,75 günde birbirinin çevresinde dönen iki yıldızdan oluşan bir tayfsal ikilidir; ana yıldız Güneş'in yaklaşık altı katı kütle ve yarıçapa, yaklaşık 2.200 katı ışıma gücüne sahiptir. Sistemin, yaklaşık 45 milyon yaşındaki Tukan-Saat topluluğuna ait olması olasıdır.
Delta Pavonis ise Güneş'e en yakın parlak yıldızlardan biridir. Yaklaşık 19,9 ışık yılı uzaktaki bu altdev, Güneş'ten biraz daha kütleli (yaklaşık yüzde 7) ve biraz daha büyük (yüzde 20), yaklaşık 6 milyar yaşındadır ve bize yaklaşmaktadır. Maggie Turnbull ve Jill Tarter'ın Güneş'e en yakın 100 G türü yıldızı inceleyen çalışmasında, dünya dışı zekâ arayışı (SETI) için en iyi hedef olarak gösterildi; bugüne kadar yapay bir radyo sinyali saptanmadı. 2023'te yayımlanan bir radyal hız çalışması, yıldızın çevresinde 37 yıllık bir dönemle dönen ve kütlesi en az 69 Dünya kütlesi olan bir dev gezegen olasılığına işaret etti; bu gezegen henüz kesinleşmiş sayılmaz.
Kappa Pavonis gökyüzünün en parlak W Virginis türü değişenidir. Bu tür, kısaca II. tür Sefe değişeni olarak bilinir ve yaklaşık 9,09 günlük düzenli bir döngüyle parlaklığını değiştirir; bu özelliği nedeniyle 1937'de Sefe uzaklık ölçeğinin kurulmasında kullanıldı. Lambda Pavonis ise yaklaşık 1.430 ışık yıl uzaktaki sıcak bir yıldızdır ve parlaklığı düzensiz biçimde değişir.
Gezegenler ve ötegezegen sistemleri
Tavus'ta altı yıldızın çevresinde gezegen bulunmuştur. HD 181433, turuncu bir yıldızdır ve süper-Dünya sınıfında bir gezegenle iki dev gezegeni barındırır. HD 172555 ise genç bir A türü yıldızdır; çevresindeki toz, iki gezegenimsi cismin büyük bir çarpışmasının izi olarak yorumlanmıştır. Bu tür sistemlerin nasıl keşfedildiğini ve kaç tanesinin bilindiğini ötegezegenler maddesinde bulabilirsiniz.
Derin gökyüzü cisimleri
Tavus Samanyolu'nun düzleminden uzak bir yöne baktığı için derin gökyüzü cisimleri arasında yıldız bulutsusu değil, küreler ve gökadalar baskındır.
NGC 6752: "Büyük Tavus" kümesi
NGC 6752, İskoç gökbilimci James Dunlop'un Avustralya'daki Parramatta'dan 30 Haziran 1826'da keşfettiği bir küresel kümedir. Yaklaşık 13.000 ışık yıl uzaklıktadır ve 5,4 kadir parlaklığıyla gökyüzünün en parlak dördüncü küresel kümesidir; ondan daha parlak olanlar yalnızca Omega Centauri, 47 Tucanae ve Messier 22'dir. Karanlık bir gökyüzünde çıplak gözle sönük bir sis lekesi olarak seçilebilir; dürbünle bakıldığında Dolunay'ın görünür genişliğinin yaklaşık dörtte üçü kadar bir alan kaplar. Küme yaklaşık 11,8 milyar yaşındadır, kütlesi Güneş'in yaklaşık 140 bin katıdır ve çekirdeği yoğun bir yapıya çökmüş durumdadır. Hubble ve Chandra gözlemleri, küme içinde çok sayıda ikili yıldız ve "mavi gezgin" olarak adlandırılan, muhtemelen yıldız çarpışmalarıyla gençleşmiş yıldızlar olduğunu göstermiştir. Kümenin parlak yıldızlarının arkasında, gökbilimcilerin tesadüfen fark ettiği Bedin I adlı soluk bir cüce gökada da bulunur.

NGC 6744: Samanyolu'nun büyük benzeri
NGC 6744, Dunlop'un aynı gece keşfettiği ikinci cisimdir ve çevresindeki yerel evrenin en büyük sarmal gökadalarından biridir. Görünür parlaklığı yaklaşık 9,1 kadirdir; yani çıplak gözle görülemez. Uzaklığı için kaynaklarda yaklaşık 24 ile 30 milyon ışık yılı arasında değerler verilir. Çapı yaklaşık 170 bin ışık yılı olarak hesaplanır; bu da Samanyolu'nun yaklaşık iki katıdır. NOIRLab ve ESO fotoğraflarında Samanyolu'na benzeyen uzun bir çekirdek ve tüylü, yıldız oluşturan kollar görülür. Gökadanın yanında, Macellan Bulutları'na benzeyen düzensiz bir yoldaşı (NGC 6744A) bulunur. Bu gökadada iki süpernova gözlenmiştir: 2005'te SN 2005at ve 2024'te SN 2024vjm.

Diğer cisimler
Takımyıldızın sınırları içinde NGC 6753, NGC 6782, NGC 6810, NGC 6872, NGC 7020 gibi başka gökadalar da bulunur. IC 4662 ise yaklaşık 8 milyon ışık yıl uzaktaki, yıldız oluşturan 11,6 kadir parlaklığında bir cüce düzensiz gökadadır. Takımyıldızın adını taşıyan küçük bir meteor yağmuru da vardır: Grigg-Mellish kuyruklu yıldızıyla ilişkilendirilen Delta Pavonidler 21 Mart ile 8 Nisan arasında etkindir ve yaklaşık 5-6 Nisan'da doruğa ulaşır.

Verileri göster
| Kapladığı alan | 378 derece kare |
|---|---|
| Büyüklük sırası | 88 içinde 44. |
| Peacock'un parlaklığı | yaklaşık 1,9 kadir |
| Peacock'un uzaklığı | yaklaşık 180 ışık yılı |
| Delta Pav uzaklığı | 19,9 ışık yılı |
| NGC 6752 parlaklığı | 5,4 kadir |
Tarihçe ve gök anlatıları
Tavus, Batlamyus'un 2. yüzyılda derlediği 48 takımyıldızın içinde yer almaz. Takımyıldızı, Hollandalı denizciler Pieter Dirkszoon Keyser ile Frederick de Houtman'ın 1596 dolaylarında yaptığı güney gökyüzü gözlemlerine dayanarak Hollandalı gökbilimci Petrus Plancius ortaya koydu. Plancius, 1598'de Jodocus Hondius'la birlikte hazırladığı gök küresinde Tavus'u gösterdi; Johann Bayer ise onu 1603'te yayımlanan Uranometria atlasına taşıdı. Takımyıldızın yıldızlarına Yunan harfli Bayer adlarını (alfa, beta…) ise Nicolas-Louis de Lacaille 1756'da verdi.
Takımyıldız 1598'de oluşturulduğu için ona özgü eski bir Yunan efsanesi yoktur; ama tavus kuşu Yunan mitolojisinde Hera'nın kutsal hayvanıdır ve hikâyesi bilinir. Hera, Zeus'un düvelere çevirdiği Io'yu gözetlemesi için yüz gözlü dev Argus Panoptes'i bekçi dikmişti. Zeus'un buyruğuyla Hermes, çoban kılığında Argus'un bütün gözlerini büyülü sözlerle uyutup onu öldürdü. Hera da bu sadık bekçisini ölümsüzleştirmek için gözlerini kendi kuşunun kuyruk tüylerine yerleştirdi; Roma şairi Ovidius'un anlatımı budur ve tavusun kuyruğundaki "göz" desenlerinin kökeni olarak anılır. Bu hikâye takımyıldızın kendisine ait değil, kuşun simgesine aittir; Tavus'un gökteki yeri sonradan, bu kuşun adıyla ilişkilendirilmiştir.
Tavus Türkiye göğünde hiç yükselmediği için bu takımyıldızla ilişkilendirilen yerleşik bir Türk gök anlatısı bulunmaz.
İlginç bilgiler
- Peacock adı eski bir halk geleneğinden değil, 1930'ların sonunda hava seyrüseferi için hazırlanan bir yıldız tablosundan gelir.
- Delta Pavonis bize saniyede yaklaşık 23,5 kilometre hızla yaklaşmaktadır; yaklaşık 49 bin yıl sonra uzaklığının 17,8 ışık yılına inmesi beklenir.
- Kappa Pavonis, 1937'de Sefe türü değişenlerin uzaklık ölçeğini kurmakta yardımcı olmuştur.
- Tavus'un komşuları ve "Güney Kuşları" arkadaşları olan Turna, Hint, Sekizlik, Cennet Kuşu ve Sunak da sitemizde ayrı maddeler olarak yer alır.
Kısaca
- Tavus (Pavo), IAU'nun 88 takımyıldızından biridir; 378 derece karelik alanıyla 44. sıradadır ve 16. yüzyıl sonunda Keyser ile de Houtman'ın gözlemlerinden türetilmiştir.
- Türkiye'den hiçbir noktası görülmez; takımyıldızın tamamı yaklaşık 33° kuzeyin güneyinden ufkun üstüne çıkar. En iyi görüldüğü zaman ağustos akşamlarıdır.
- En parlak yıldızı, yaklaşık 180 ışık yıl uzaktaki mavi-beyaz çift yıldız Peacock'tur; Delta Pavonis ise Güneş benzeri yakın bir komşudur.
- Derin gökyüzünde gökyüzünün dördüncü en parlak küresel kümesi NGC 6752 ile Samanyolu'na benzeyen NGC 6744 gökadası öne çıkar.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















