21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Güney Tacı takımyıldızı (Corona Australis) nedir? Meridiana, NGC 6541 ve Coronet Kümesi

Güney Tacı (Corona Australis), Yay'ın güneyinde at nalı biçimli küçük bir takımyıldızdır; Türkiye'den yaz akşamlarında güney ufkunun üstünde, ancak açık bir gökte seçilir.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Yay, Akrep, Sunak ve Teleskop takımyıldızları arasında; güney gökyüzünde
Çap
128 derece kare (88 takımyıldız arasında 80.)
Keşif
Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl); IAU adı 1922

Güney Tacı (Latince adıyla Corona Australis), Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biridir; Yay'ın güneyinde, gökyüzünün güney yarısında yer alan küçük, sönük ama zarif bir yıldız yayıdır. Kısaltması "CrA"dır (bazı Türkçe kaynaklarda adı bitişik, "Güneytacı" biçiminde de geçer). Çıplak gözle at nalı gibi görünen bu desen, Türkiye'den yaz akşamlarında güney ufkunun hemen üstünde ve ancak açık bir ufukla seçilebilir.

Takımyıldızın değeri parlaklığından gelmez: en parlak iki yıldızı yalnızca dördüncü kadirdir. Asıl ilginç olan, sınırları içinde Güneş'e en yakın yıldız doğum bölgelerinden birinin, yani Corona Australis moleküler bulutunun bulunmasıdır. Ayrıca yaşlı bir küresel küme, birkaç ilginç çift yıldız ve antik çağdan gelen bir "taç" hikâyesi vardır.

Güney Tacı'nın çizgisel deseni: soldaki dikey yıldız dizisi ve sağ alttaki uzak yıldız, "at nalı"nın iki ucunu oluşturur.
NOIRLab/NSF/AURA (CC BY 4.0)

Genel bakış: küçük bir takımyıldız

Güney Tacı gökyüzünde 128 derece karelik bir alan kaplar ve alan bakımından 88 takımyıldız arasında 80. sıradadır; yani en küçüklerden biridir. Sınırları içinde dik açıklığı yaklaşık −36,8° ile −45,5° arasında kalır; sağ açıklığı ise kabaca 18 saat ile 19 saat 20 dakika arasındadır. Komşuları Yay, Akrep, Sunak (Ara) ve Teleskop (Telescopium) takımyıldızlarıdır. Dik açıklık, bir cismin gök ekvatorunun kuzeyinde ya da güneyinde kaç derece durduğunu gösteren koordinattır.

Takımyıldız Batlamyus'un MS 2. yüzyılda sıraladığı 48 takımyıldız arasında yer alır; modern adını ve sınırlarını IAU 1922'de, bütün gökyüzünü 88 bölgeye bölerek kesinleştirdi. Takımyıldızların nasıl oluştuğunu takımyıldızlar maddesinde, Batlamyus'un rolünü kendi sayfasında bulabilirsiniz.

Nerede ve ne zaman görülür?

Güney Tacı gök kürenin güney yarısında olduğu için kuzey yarımkürede ufka yakın kalır. Kaynaklara göre takımyıldız yaklaşık +45° enleme kadar kuzeyden görülebilir; bu da Türkiye'nin tamamının (yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arası) kapsandığı anlamına gelir. Ancak "görülebilir" demek "rahat görülür" demek değildir. Aşağıdaki tabloda, bu maddedeki dik açıklık değerlerinden kendi hesabımızla çıkardığımız, yıldızın meridyenden geçtiği andaki en yüksek yükseklikleri veriyoruz (formül: 90° − enlem + dik açıklık; atmosferik kırılma hesaba katılmadı):

Enlem (örnek bölge)Alfa CrA (−37,9°)Beta CrA (−39,3°)NGC 6541 (−43,7°)
36° (Hatay, Mersin, Antalya hattı)yaklaşık 16°yaklaşık 15°yaklaşık 10°
39° (İzmir, Ankara çevresi)yaklaşık 13°yaklaşık 12°yaklaşık 7°
42° (Karadeniz kıyısının kuzeyi, ör. Sinop)yaklaşık 10°yaklaşık 9°yaklaşık 4°

Ufka 10-15 derece kala yıldızların ışığı kalın bir hava tabakasından geçer ve belirgin biçimde sönükleşir; dördüncü kadirdeki bir yıldız bile kolay seçilmeyebilir. Bu yüzden Türkiye'de Güney Tacı'nı görmek için güney ufkunun açık, ışık kirliliğinin az olduğu bir yer (deniz kıyısı, yüksek bir tepe) gerekir; güney kıyılarında şansınız daha yüksektir. Ayrıntılı bir gökyüzü planı için gökyüzü haritası sayfasından kendi konumunuza göre bakabilirsiniz.

Takımyıldızın akşam gökyüzünde en iyi göründüğü ay ağustostur; kaynaklara göre ağustosta saat 21.00 dolaylarında (güneş saatiyle) en yüksek konumuna ulaşır. Türkiye'de güneş saatiyle yerel saat arasındaki fark nedeniyle bu an, ağustos ortasında yaklaşık 22.00 civarına denk gelir (bu saati sağ açıklıktan kendimiz tahmin ettik). Temmuz sonundan eylül başına kadar akşam göğünde aranabilir; ekimden itibaren Güneş'le birlikte batıya kayar ve kasım-nisan arasında gece göğünde görünmez.

Bulmak için önce Yay'ın çaydanlığa benzeyen desenini ve Akrep'in kuyruk ucunu bulun; Güney Tacı bu çaydanlığın güneyinde, Akrep'in kuyruğunun ucuna yakın, hafifçe bükülmüş bir yıldız yayı olarak durur. Desen birbirine yakın parlaklıkta yıldızlardan oluşur ve kuzeydeki Kuzey Tacı gibi bir "yarım çember" biçimi vardır.

Başlıca yıldızları

Takımyıldızın hiçbir yıldızı üçüncü kadirden parlak değildir. Parlaklıklar kadir cinsinden verilir; küçük sayı daha parlak demektir.

Alfa Coronae Australis (Meridiana)

Takımyıldızın en parlak yıldızı, yaklaşık 4,1 kadirle Alfa CrA'dır. Geleneksel adı "Alfecca Meridiana"dır; IAU bugün yalnızca "Meridiana" adını resmî olarak tanır. "Alfecca" Arapça "kırık (halka)" anlamına gelen bir sözcükten türemiştir ve hem Güney hem Kuzey Tacı'nın biçimini anar; "Meridiana" ise Latince "güneye ait" demektir. Yıldız yaklaşık 125 ışık yılı uzaklıktadır ve Vega'ya benzeyen A2 türünde bir ana kol yıldızıdır. Ekvatorunda saniyede yaklaşık 200 kilometreye varan bir hızla döner, yani kendi ekseni etrafında yaklaşık 14 saatte bir tur atar. Vega gibi kızılötesinde fazla ışıma gösterir; bu da çevresinde bir toz diski olabileceğine işaret eder. Güneş'in yaklaşık 31 katı ışıma gücündedir.

Beta Coronae Australis (Alqubba)

Kadiri yaklaşık 4,1 olan Beta CrA, Alfa ile neredeyse eşit parlaklıktadır, ama çok farklı bir yıldızdır: turuncu renkli, yaklaşık 470 ışık yılı uzaklıkta evrimini ilerletmiş K türünde bir devdir. Yarıçapı Güneş'inkinin yaklaşık 38 katı, ışıma gücü ise kabaca 600 katıdır. Arapça "kubbe" ya da "çadır" anlamına gelen adı, Güney Tacı'nın geleneksel Arapça adından alınmıştır; IAU bu adı 2026'da resmî yıldız adı olarak kabul etmiştir.

Gamma Coronae Australis

Gama CrA, birbirine çok benzeyen iki F8 türü ana kol yıldızından oluşan, birleşik parlaklığı 4,2 kadir olan bir çift yıldızdır. Güneş'e yaklaşık 56 ışık yılı uzaklıktadır; iki bileşen birbirinin etrafında yaklaşık 122 yılda bir dolanır ve gökte aralarında yalnızca yaklaşık 1,9 yay saniyesi vardır.

Epsilon Coronae Australis

Epsilon CrA, parlaklığı 4,74 ile 5,00 kadir arasında değişen bir değişen yıldızdır. İki yıldız birbirine temas edecek kadar yakındır (W Ursae Majoris türü "değen çift"); yörünge dönemi yaklaşık 14,2 saattir. Çalışmalar, kütle aktarımı sürdüğü için bu iki yıldızın ilerde birleşeceğini gösteriyor. Yaklaşık 100 ışık yılı uzaklıktadır.

Derin gökyüzü cisimleri

Corona Australis moleküler bulutu ve Coronet Kümesi

Takımyıldızın en önemli cismi, Yay sınırına yakın duran moleküler bulutudur. Yaklaşık 430 ışık yılı uzaklıktaki bu bulut, yaklaşık 7.000 Güneş kütlesi barındırır ve Güneş Sistemi'ne en yakın aktif yıldız oluşum bölgelerinden biridir. Kızılötesi taramalar burada çok sayıda genç kaynak saptamıştır: yaklaşık 425 kaynak, bunların arasında 16 öntıldız ve 200 kadar T Tauri türü genç yıldız vardır. Gençlerin yaşı yüz bin yıl ile bir milyon yıl arasında tahmin edilir. Sıcaklık 13-22 kelvin gibi çok düşüktür; yıldızlar ancak böyle soğuk gaz ve tozdan doğar. Bu sürecin genel resmi için yıldızların yaşam döngüsü maddesine bakabilirsiniz.

Bulutun kalbinde, yaklaşık 30 genç yıldızdan oluşan gevşek bir topluluk olan Coronet (Taçcık) Kümesi bulunur. Merkezindeki R CrA, çevresindeki gazı ışıklandıran genç, orta kütleli bir Herbig Ae/Be yıldızıdır; parlaklığı yaklaşık 10 ile 14 kadir arasında değişir ve yaklaşık bir milyon yıl yaşındadır. Değişken olduğunu 1865'te Johann Friedrich Julius Schmidt bulmuştur; yıldız çevresindeki NGC 6729 yansıma bulutsusu ile birlikte seçilir. Yakındaki TY CrA'yı saran NGC 6726 ve NGC 6727 de, yıldızın parlaklığına göre görünümü değişen yansıma bulutsularıdır; bunları da ilk kez Schmidt 1865'te kaydetmiştir. Bölgede ayrıca genç yıldızların fışkırttığı jetlerden doğan Herbig-Haro nesneleri bulunur. Bu cisimlerin tamamı amatör teleskoplarla ve astrofotoğrafla seçilir; genel olarak bulutsuların türlerini ayrı bir maddede topladık.

R Coronae Australis çevresi: mavi yansıma bulutsuları ve karanlık toz şeritleri, Coronet Kümesi'nin bulunduğu bölge.
ESO (CC BY 3.0)

NGC 6541 (Caldwell 78) küresel kümesi

Takımyıldızın en parlak derin gökyüzü cismi, yaklaşık 6,3 kadirlik NGC 6541 küresel kümesidir. Küme 19 Mart 1826'da Palermo Gözlemevi'nde Niccolò Cacciatore tarafından bulunmuş, aynı yılın 3 Temmuz'unda James Dunlop da bağımsız olarak görmüştür. Yaklaşık 24.800 ışık yılı uzaklıkta, çapı gökte yaklaşık 15 yay dakikası olan bu küme yaklaşık 13 milyar yıl yaşındadır ve yıldızları ağır elementler bakımından fakirdir. Merkezinin çökmüş olduğuna inanılır. Dürbünle ya da küçük bir teleskopla yumuşak bir leke olarak görülür; Türkiye'de ufkun yaklaşık 4-10 derece üstüne çıktığı için ancak çok açık bir güney ufkundan, tercihen güney kıyılarından izlenebilir. Küresel kümelerin ne olduğu için yıldız kümesi sözlük maddesine bakın.

Diğer cisimler

Takımyıldızda ayrıca IC 1297 gezegenimsi bulutsusu (yaklaşık 10,7 kadir) ile NGC 6768 adlı birleşen bir gökada çifti bulunur; ikisi de ancak orta boy teleskoplarla izlenir. Tek başına dolaşan izole bir nötron yıldızı olan RX J1856.5-3754 de bu takımyıldızın sınırları içindedir.

Adının kökeni ve mitolojisi

Takımyıldız eski Yunanca'da "çelenkler" anlamına gelen Stephanoi sözcüğüyle anılıyordu; MÖ 3. yüzyılda şair Aratus iki "taç"tan söz eder ama bu yıldızları ayrıca adlandırmaz. Batlamyus onu Stephanos notios, yani "Güney Çelengi" olarak listeledi. Batlamyus'un tarifinde bugün Teleskop takımyıldızında kalan Alfa Telescopii de bu çelengin parçasıydı. Romalılar ona "Yay'ın altın tacı" dedi; çünkü desen, Yay'ın (okçu atlı Sagittarius) önünde bir taç gibi durur.

Bu takımyıldızla eşleştirilen bir efsane, Bacchus (Dionysos) ile annesi Stimula'nın hikâyesidir. Anlatıya göre Jüpiter ölümlü Stimula'yı gebe bırakır, kıskanç Juno ise Stimula'yı Jüpiter'den tüm ihtişamıyla görünmesini istemeye ikna eder. Ölümlü kadın bu ışığa dayanamaz ve yanar. Şarap tanrısı olan Bacchus yetişince annesini anmak için bir çelengi göğe yerleştirir. Takımyıldız ayrıca Yay ya da Erboğa ile ilişkilendirilen anlatılarda da anılır; yani tek bir kesin efsane yoktur.

Başka kültürler aynı yıldızlarda farklı şeyler gördü. Çin gökbiliminde Kuzey'in Kara Kaplumbağası'nın içinde yer alır ve "Göksel Kaplumbağa" (tien pieh) olarak adlandırılır; Alfa CrA'nın Çincedeki adı "Biēliù", yani "Nehir Kaplumbağası'nın altıncı yıldızı"dır. Arap gökbilim geleneğinde ona "kubbe" ve "kaplumbağa" anlamlarına gelen Al Qubba, "çadır" anlamına gelen Al Hibā ve "devekuşu yuvası" anlamına gelen Al Udhā al Na'ām adlarını verdi. Avustralya'nın Boorong halkı onu, Altair'in (Totyarguil) fırlattığı bir bumerang olan "Won" olarak görürdü; Orta Avustralya'nın Aranda halkı ise Samanyolu'nda dans eden gök kadınlarının yanlışlıkla düşürdüğü, içinde bebek olan bir "coolamon" (oyma kap) olarak anlatır. Aranda anlatısına göre kabın yere çarpması Gosses Bluff kraterini oluşturmuştur.

Türk ve Anadolu gök anlatılarında bu takımyıldıza özgü, doğrulayabildiğimiz bir ad ya da hikâye bulamadık; takımyıldız Anadolu enlemlerinde ufka çok yakın kaldığı için eski gökyüzü geleneklerinde belirgin bir yer tutmamış olabilir, ancak bunu kanıtlayan bir kaynağımız yok.

İlginç bilgiler

  • Meteor yağmuru: Corona Australid meteorları her yıl 14-18 Mart arasında görülür ve 16 Mart civarında doruğa çıkar; radyantı güney ufkuna yakın olduğu için Türkiye'den izlemek zordur.
  • Taç ikizleri: İki "taç"ın en parlak yıldızlarının geleneksel adı (Alphecca) aynı Arapça kökten türer ve "kırık halka" anlamına gelir. Kuzey Tacı'nın en parlak yıldızını Alphecca maddesinde anlattık.
  • Samanyolu'na komşu: Takımyıldız, Samanyolu'nun merkezine doğru uzanan Yay bölgesinin hemen güneyindedir; kendi galaksimizi anlatan Samanyolu maddesine bakabilirsiniz.
  • Küçük ama zengin: 88 takımyıldız arasında 80. sırada olmasına karşın birkaç farklı gök cismi türünü (genç yıldız kümesi, yansıma bulutsusu, küresel küme, değen çift) bir arada barındırır.

Kısaca

  • Güney Tacı (Corona Australis, CrA), 128 derece kareyle 88 takımyıldız arasında 80. sıradadır; Yay'ın güneyinde at nalı biçimli bir yıldız yayıdır.
  • Türkiye'den ağustos akşamlarında güney ufkunun 10-17 derece üstünde, ancak açık ve karanlık bir gökte seçilir.
  • En parlak yıldızları Meridiana (Alfa) ve Alqubba (Beta) yaklaşık 4,1 kadirdedir; NGC 6541 küresel kümesi ve Coronet Kümesi'nin bulunduğu moleküler bulut en önemli cisimleridir.
  • Adı eski Yunan ve Roma geleneklerinden "taç, çelenk" anlamındadır; Bacchus'un annesi için göğe konan taç hikâyesiyle eşleştirilir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar