Sunak takımyıldızı (Ara) nedir? Beta Arae, NGC 6193 ve Westerlund 1
Sunak (Ara), Akrep'in kuyruğunun güneyindeki güney gökyüzü takımyıldızıdır: Westerlund 1 kümesi, NGC 6188 bulutsusu ve Mu Arae'nin dört gezegeni burada; Türkiye'den görülmez.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gökyüzünde; Akrep, Norma, Güney Üçgeni (Triangulum Australe), Cennet Kuşu, Tavus Kuşu (Pavo) ve Teleskop (Telescopium) arasında
- Çap
- 237,1 derece kare (88 takımyıldız arasında 63.)
- Keşif
- Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl); Aratus MÖ 270 dolayında anar; IAU sınırları 1930
Sunak (Latince adıyla Ara, IAU kısaltması "Ara"), güney gökyüzünde Akrep'in kuyruğunun hemen güneyinde yer alan, 88 modern takımyıldızdan biridir. Adı Latince "sunak" demektir; Eski Yunan anlatısında tanrıların Titanlarla savaşmadan önce adak sunup ittifak kurdukları sunağı temsil eder. Türkiye'nin enlemlerinden gözlenemez; tamamı yalnızca yaklaşık 22° kuzey enleminin güneyinden görülür ve en iyi Temmuz akşamlarında, Samanyolu'nun yoğun bir şeridi içinde parlar.
Sunak büyüklükte alt sıralardadır ve en parlak yıldızı yalnızca 2,85 kadirdir, ama içindekiler dikkat çekicidir: Samanyolu'nun kütleli genç kümelerinden Westerlund 1, ESO'nun güzel fotoğraflarıyla tanınan NGC 6188 bulutsusu, bize en yakın küresel kümelerden NGC 6397 ve Dünya'dan yalnızca birkaç on ışık yılı ötede dört gezegenli bir Güneş benzeri yıldız. Takımyıldızların nasıl tanımlandığını takımyıldızlar maddesinde anlattık.
Genel bakış
Sunak, gökyüzünde 237,1 derece karelik bir alan kaplar ve büyüklük bakımından 88 takımyıldız arasında 63. sıradadır. Sağ açıklığı yaklaşık 16 sa 36 dk ile 18 sa 10 dk, dik açıklığı ise −45,5° ile −67,7° arasındadır. Sınırlarını Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) adına Eugène Delporte 1930'da on iki kenarlı bir çokgenle çizmiştir. Komşuları Akrep (Scorpius), Norma, Güney Üçgeni (Triangulum Australe), Cennet Kuşu (Apus), Tavus Kuşu (Pavo) ve Teleskop (Telescopium) takımyıldızlarıdır. Samanyolu takımyıldızın kuzeybatı kesiminden geçtiği için alan, sönük yıldızlarla dolu bir fon üzerindedir; çıplak gözle 6,5 kadire kadar yaklaşık 71 yıldız seçilebilir.
Sunak, Batlamyus'un MS 2. yüzyılda sıraladığı 48 klasik takımyıldızdan biridir. Aratus, MÖ 270 dolayında onu ufka yakın bir desen olarak anar; Batlamyus'un yıldız listesi ise takımyıldızın Gamma Arae'ye kadar uzanan bölümünü içerir. Gökbilimci Bradley Schaefer, eski gözlemcilerin sunak biçimini tanıyabilmesi için Zeta Arae'ye kadar güneye bakabilmiş olması gerektiğini ileri sürmüştür; bu da antik gözlem yerinin enlemi hakkında ipucu verir.
Nerede ve ne zaman görülür?
Sunak güney yarımkürenin takımyıldızıdır. Takımyıldızın tamamı yaklaşık 22° kuzey enleminin güneyinden görülür; en iyi görünüm dönemi Temmuz ayında saat 21.00 dolaylarıdır. Bu, kuzey yarımkürede yaz, güney yarımkürede (Güney Afrika, Avustralya, Güney Amerika) kış akşamlarına denk gelir.
Türkiye'den görülmez. Takımyıldızın en kuzey noktasının dik açıklığı −45,5° olduğundan, üst geçişte ufuktan yüksekliği 90° − (enlem + 45,5°) kadardır: Türkiye'nin güney kıyısında (yaklaşık 36° kuzey) bu en fazla 8 derece, ülkenin kuzeyinde (42° kuzey) 2-3 derecedir. Üstelik bu yalnızca takımyıldızın sınır köşesidir; yıldız desenini oluşturan parlak yıldızlar çok daha güneydedir ve Türkiye'den ufkun altında kalır. Sunak'ı bütünüyle görmek isteyenlerin yaklaşık 22° kuzey enleminin güneyine gitmesi gerekir. Türkiye'den en fazla Akrep'in kuyruğundaki kümeleri, örneğin Batlamyus Kümesi (M7)'ni, güney ufkunun hemen üzerinde yakalayabilirsiniz.
Güney yarımkürede Sunak'ı bulmak kolaydır: önce Akrep'in kıvrık kuyruğunu bulun, hemen güneyinde, Samanyolu'nun parlak bandı içinde kalan yıldız grubu Sunak'tır. Robert Record'un 1556 tarihli The Castle of Knowledge kitabında da "Akrep'in kuyruğunun altında sunak durur" denir. Hangi gecede ve hangi saatte nerede olacağını görmek için gökyüzü haritası sayfamızdan yararlanabilirsiniz.
Başlıca yıldızları
Sunak'ın yıldızları, kadir sırasına göre aşağıdaki tabloda verilmiştir. Kaynaklar uzaklık ve parlaklık değerlerinde küçük farklar verdiği için yuvarlak aralıklar yazdık. Parlaklık kadir cinsindendir; küçük değer daha parlak demektir.
| Yıldız | Kadir | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|
| Beta Arae (β Ara) | 2,85 | Yaklaşık 650-710 | Turuncu süperdev |
| Alfa Arae (α Ara) | Yaklaşık 2,9-3,0 (değişken) | Yaklaşık 270 | Mavi-beyaz Be yıldızı (B2) |
| Zeta Arae (ζ Ara) | 3,13 | Yaklaşık 490 | Turuncu dev |
| Gamma Arae (γ Ara) | 3,3 | Yaklaşık 1.110 | Mavi süperdev |
| Delta Arae (δ Ara) | 3,6 | Yaklaşık 198 | Mavi-beyaz yıldız |
| Eta Arae (η Ara) | 3,76 | Yaklaşık 299 | Turuncu dev |
Takımyıldızın en parlak yıldızı Beta Arae'dir; Güneş'in yaklaşık 141 katı yarıçapa sahip, yüzey sıcaklığı 4.200 K dolayında bir turuncu süperdevdir ve Güneş'ten yaklaşık 5.600-5.800 kat daha ışıklıdır. Ömrünün çoğunu B türü bir yıldız olarak geçirmiş, yaklaşık 50 milyon yaşında. Bu yıldız türlerinin sıcaklık ve renk ilişkisini yıldız türleri ve tayf sınıfları sayfasında bulabilirsiniz.
Bayer adlandırması burada parlaklık sırasını izlemez: Alfa adını taşıyan Alfa Arae ikinci parlak yıldızdır. 9,6 Güneş kütleli bu yıldız hızlı dönen bir Be yıldızıdır; izdüşüm dönme hızı saniyede 375 kilometreye ulaştığı ölçülmüştür. Hızlı dönüş yıldızın ekvatorundan madde fırlatır ve çevresinde bir disk oluşturur; tayftaki salma çizgileri bu diskten gelir.

Derin gökyüzü cisimleri
NGC 6193 ve NGC 6188
NGC 6193, Sunak'taki genç bir açık kümedir: 27-30 yıldızdan oluşur, görünür parlaklığı yaklaşık 5 kadirdir ve kaynaklara göre bize yaklaşık 3.800-4.200 ışık yılı uzaktadır. Yaşı yalnızca üç milyon yıl dolayındadır. Kümeye hükmeden kütleli O türü yıldızlar arasında HD 150136 adlı üçlü sistem ve HD 150135 adlı çift yıldız bulunur. Küme, bir kare derece kadar yayılan Ara OB1 birliğinin merkezindedir. Kümenin morötesi ışınımı çevredeki hidrojeni aydınlatır ve NGC 6188 emisyon bulutsusunu parlatır; İngilizcede "Ara'nın Dövüşen Ejderhaları" anlamında Fighting Dragons of Ara denir. ESO'nun Paranal'dan çektiği fotoğrafta bulutsunun kırmızı renginin hidrojen salımından geldiği, genç yıldızlarca aydınlatıldığı ve daha büyük bir karanlık moleküler bulutun içine gömülü olduğu görülür. Benzer bir yıldız doğum bölgesini bulutsular maddesinde bulabilirsiniz.
Westerlund 1
Bengt Westerlund'un 1961'de keşfettiği Westerlund 1, Samanyolu'nun kütleli genç yıldız kümelerinden biridir. Kütlesi yaklaşık 63.000 Güneş kütlesi, yarıçapı yaklaşık 3,3 ışık yılıdır; yaşı üç ila üç buçuk milyon yıl olarak kestirilir. Uzaklığı konusunda tahminler birbirinden ayrılır: yaklaşık 12.000 ışık yılı en sık verilen değerdir, NASA'nın bir Hubble açıklaması ise 15.000 ışık yılı der. Kümede 6 sarı hiperdev, 4 kırmızı süperdev ve 24 Wolf-Rayet yıldızı sayılmıştır. Kırmızı süperdevlerden Westerlund 1-26'nın yarıçapı Güneş'inkinin 1.168 ila 2.519 katı olarak tahmin edilir; NASA açıklamasına göre 1.500 katından fazladır, yani Güneş'in yerine konsa Jüpiter'in yörüngesini aşardı. Kümede ayrıca yavaş dönen bir nötron yıldızı olan anormal X-ışını atarcası CXOU J164710.2-455216 bulunur. Bu, atarcanın çok kütleli bir yıldızdan doğduğunu gösterir.
NGC 6397
NGC 6397 yaklaşık 400.000 yıldızlı, yaşlı bir küresel kümedir. Fransız gökbilimci Nicolas-Louis de Lacaille 1752'de keşfetmiştir; Caldwell 86 olarak da katalogludur. Parlaklığı kaynağa göre 6-6,7 kadirdir. Uzaklığı için 6.500 ile 7.800 ışık yılı arası değerler verilir; öyle ya da böyle, Dünya'ya en yakın iki küresel kümeden biridir (diğeri Akrep'teki M4'tür). Çekirdeği çökmüş, yani merkezi çok yoğun hale gelmiştir. Hubble verileriyle yapılan çalışmalarda çekirdekte beyaz cüce yoğunlaşması saptanmış, bu da orada kara delik bulunup bulunmadığı tartışmasına yanıt olmuştur. Kümenin yaşı 13,4 ± 0,8 milyar yıl olarak bulunmuş; bu çalışma Samanyolu'nun yaşı için de 13,6 milyar yıl dolayında bir değer çıkarılmasına yardım etmiştir. Güney gökyüzünün daha ünlü küresel kümesi için Omega Centauri'ye bakabilirsiniz.
Stingray Bulutsusu
Stingray Bulutsusu (Hen 3-1357), yaklaşık 18.000 ışık yılı uzaklıkta bir gezegenimsi bulutsudur ve bilinen en genç gezegenimsi bulutsu sayılır; ışığı 1980'lerde belirmiştir. Merkezindeki SAO 244567 yıldızı kısa sürede hızla evrimleşmiş, 1990'lardan beri bulutsunun parlaklığı azalmıştır. Bulutsu bir yıldızın evriminin gerçek zamanlı izlenmesine imkân verir.
Gezegenli yıldızlar ve kara delik adayı
Sunak'ta yedi yıldız sistemi bilinen ötegezegenler barındırır. En ilginci, bize yaklaşık 51 ışık yılı uzaktaki, 5,15 kadirdeki Güneş benzeri Mu Arae'dir. Yıldızın ilk gezegeni 2001'de Anglo-Avustralya Gezegen Araması ekibince duyurulmuş, dördüncü gezegeni 2006'da bulunmuştur; böylece 55 Cancri'den sonra bilinen ikinci dört gezegenli sistem olmuştur. IAU'nun 2015 NameExoWorlds yarışmasında yıldız Cervantes, gezegenler Cervantes'in Don Kişot romanının kahramanlarından sonra Quijote, Dulcinea, Rocinante ve Sancho adlarını almıştır. Aynı takımyıldızdaki Gliese 676, dört gezegenli bir ötegezegen sistemine sahip çift kırmızı cücedir; Gliese 674, HD 152079, HD 154672, HD 154857 ve HD 156411 de gezegen barındırır.
Sunak ayrıca düşük kütleli X-ışını çifti GX 339-4'ü (V821 Arae) içerir. Bu sistem bir kara delik adayıdır; kara deliğin kütlesinin en az 5,8 Güneş kütlesi olduğu hesaplanmıştır.
Efsanesi ve kültürlerdeki yeri
Eski Yunan anlatısında Sunak (Yunanca Bōmós), tanrıların Titanlara karşı savaşmadan önce adak sunduğu ve ittifak kurduğu sunaktır. Takımyıldızın Latince adı Ara de "sunak" anlamına gelir. Ortaçağ ve erken modern çizimlerde sunak farklı biçimlerde resmedilmiştir: Hyginus'un Poeticon Astronomicon kitabının 1482 tarihli gravüründe etrafı iblislerle sarılıdır, Johann Bayer'in 1603 tarihli atlasında yanan buhurla gösterilir, Willem Blaeu'nun çiziminde ise duman Alfa Arae'den kuzeye yükselen bir kurban sunağıdır.
Türkiye'den görülmeyen bu takımyıldız için Türk ya da Anadolu gök anlatılarından doğrulanabilir bir hikâye bulamadık; bu nedenle uydurma bir eşleştirme yapmıyoruz. Çin gökbiliminde Sunak'ın yıldızları Doğu'nun Mavi Ejderhası bölümüne girer: beş yıldız Gui'yi (kaplumbağa), üçü Chu'yu (havan tokmağı) oluşturur; Alfa Arae "Chu'nun ikinci yıldızı" anlamına gelen Choo adıyla bilinir. Avustralya'nın yerli halklarından Wardaman, Sunak ile Tavus Kuşu'nun yıldızlarını uçan tilkiler olarak görür.
Kısaca
- Sunak (Ara), güney gökyüzünde Akrep'in kuyruğunun güneyindeki, 237,1 derece karelik ve 88 takımyıldız arasında 63. sıradaki bir takımyıldızdır; adı Latince "sunak" demektir.
- Tamamı 22° kuzey enleminin güneyinden görülür, en iyi Temmuz akşamlarında; Türkiye'den gözlenemez.
- En parlak yıldızı turuncu süperdev Beta Arae'dir (2,85 kadir); Alfa Arae hızla dönen bir Be yıldızıdır.
- NGC 6193 kümesi ve NGC 6188 bulutsusu, Westerlund 1 süper kümesi, yaşlı küme NGC 6397 ve Stingray Bulutsusu içindeki başlıca derin gök cisimleridir.
- Mu Arae (Cervantes) dört gezegenli, Güneş'e benzer bir yıldızdır; Eski Yunan anlatısında takımyıldız, Titanlarla savaş öncesi tanrıların sunağıdır.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















