Sinek takımyıldızı (Musca) nedir? Alfa Muscae, NGC 4833 ve Kum Saati Bulutsusu
Sinek (Musca), güney gök kutbuna yakın küçük bir takımyıldızdır: Türkiye'den hiç görünmez; Alfa Muscae, iki küresel küme ve Kum Saati Bulutsusu'nu barındırır.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gök yarımküresi, güney gök kutbuna yakın; Güney Haçı, Karina, Bukalemun, Cennet Kuşu, Pergel ve Erboğa arasında
- Çap
- 138 derece kare (88 takımyıldız arasında 77.)
- Keşif
- Keyser ve de Houtman gözlemleri, Plancius, 1598; Bayer, 1603 (Apis); Lacaille, 1756-1763 (Musca Australis); IAU, 1922
Sinek (Latince adıyla Musca, IAU kısaltması "Mus"), güney gökyüzündeki küçük ve sönük bir takımyıldızdır. 88 resmî takımyıldızdan biridir ve içlerinde bir böceği temsil eden tek takımyıldız olması bakımından benzersizdir. Türkiye'den hiçbir parçası görülmez; Güney Haçı'nın hemen güneyinde, Güney Yarımküre gözlemcilerinin gökyüzünde yer alır.

Genel bakış
Sinek gökyüzünde yaklaşık 138 derece karelik bir alan kaplar ve alanına göre 88 takımyıldız arasında 77. sıradadır. Sınırları sağ açıklıkta yaklaşık 11 sa 19 dk ile 13 sa 51 dk arasında, dik açıklıkta (sağ açıklık ve dik açıklık, gökyüzündeki koordinat çiftimizdir) yaklaşık −64,6° ile −75,7° arasında uzanır. Yani takımyıldızın tamamı güney gök kutbuna yakın bir kuşaktadır. Komşuları Güney Haçı (Crux), Karina (Carina), Bukalemun (Chamaeleon), Cennet Kuşu (Apus), Pergel (Circinus) ve Erboğa (Centaurus) takımyıldızlarıdır; bunların bir kısmının ayrı sayfaları sitemizde vardır: Güney Haçı, Karina, Bukalemun, Cennet Kuşu, Pergel ve Erboğa. Bütün resmî takımyıldızları bir arada görmek için 88 takımyıldızın listesine bakabilirsiniz.
Katalog sayımlarına göre takımyıldızda 6,5 kadirden parlak yaklaşık 62 yıldız bulunur. Yani bu bölgede çıplak gözle seçilebilen yıldız azdır; Sinek göze çarpan bir şekil değil, daha çok parlak komşularının arasına sıkışmış bir bölgedir.

Verileri göster
| Alan | 138 derece kare |
|---|---|
| Alan sırası | 77. (88 içinde) |
| En parlak yıldız | 2,69 kadir |
| 6,5 kadirden parlak yıldız | yaklaşık 62 |
| IAU kısaltması | Mus (1922) |
| Lacaille'in adı | Musca Australis (1763) |
Adı ve tarihi: Arı mıydı, sinek mi?
Sinek, 16. yüzyılın sonunda Hollandalı denizcilerin güney yarımküre gözlemleriyle haritaya girdi. Pieter Dirkszoon Keyser ile Frederick de Houtman'ın gözlemlerinden yararlanan haritacı Petrus Plancius, güney gökyüzü için on iki yeni takımyıldız tasarladı ve bu takımyıldızları 1598'de Amsterdam'da Jodocus Hondius ile birlikte hazırladığı gök küresinde gösterdi. De Houtman'ın kendi güney yıldız kataloğunda bu takımyıldız "De Vlieghe", yani "Sinek" adıyla geçer.
Alman gökbilimci Johann Bayer 1603'te yayımladığı Uranometria atlasına takımyıldızı Apis, yani "Arı" adıyla aldı. Bu ad yaklaşık iki yüzyıl kullanıldı. Fransız gökbilimci Nicolas Louis de Lacaille 1756 tarihli gök haritasında ona yeniden "la Mouche" (sinek) dedi ve 1763'te yayımlanan gözden geçirilmiş Coelum Australe Stelliferum kataloğunda adı Latince Musca Australis ("Güney Sineği") olarak yazdı. "Australis" eki, Koç takımyıldızının üzerinde bir dönem gösterilen, sonradan terk edilen Musca Borealis ("Kuzey Sineği") ile karışmasın diye konmuştu. Kuzey Sineği haritalardan silinince ek de zamanla düştü; bugün takımyıldızın resmî adı yalnızca Musca'dır. IAU kısaltması 1922'de "Mus" olarak kabul edildi.
Lacaille 1756'da takımyıldızın on yıldızını Alfa'dan Kappa'ya kadar Yunan harfleriyle adlandırdı. Bugün de Sinek'in yıldızları bu harflerle anılır; çoğunun özel adı yoktur.
Türkiye'den görülür mü? Nerede, ne zaman gözlenir?
Kısa cevap: hayır. Takımyıldızın en kuzeydeki sınırı yaklaşık −64,6° dik açıklıktadır. Bir yerde bir yıldızın ufkun üstüne çıkabilmesi için dik açıklığının, o yerin enleminden hesaplanan sınırdan daha kuzeyde olması gerekir; kabaca takımyıldızın en kuzey ucunun bile ufka çıkması için gözlemcinin yaklaşık 25° kuzey enleminin güneyinde olması gerekir. Türkiye yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasında kaldığından Sinek buradan hiçbir mevsimde, hiçbir dağ başında görülmez; Türkiye'nin en güneyindeki yerlerde bile takımyıldızın en kuzey ucu ufkun yaklaşık on derece altında kalır. Kataloglarda görünürlük aralığı +10° kuzey ile −90° güney arasında verilir; takımyıldızın bütününü görmek için ise yaklaşık 14° kuzeyin güneyinde, yani ekvatora yakın ya da daha güneyde bir yerde bulunmak gerekir.
Güney Yarımküre'den bakıldığında ise durum tersine dönüşür. Takımyıldız güney gök kutbuna yakın olduğundan, yaklaşık 25° güney enleminin güneyinde hiç batmaz ve yıl boyunca ufkun üzerinde döner. Ama en iyi mevsimi vardır: kaynaklar takımyıldızın en iyi gözlendiği zamanı Mayıs ayında akşam saat 21:00 civarı olarak verir. Yani Avustralya, Güney Afrika, Şili ve Yeni Zelanda'da sonbahar akşamlarında gökyüzünün güneyinde yüksekte durur. Belirli bir konum ve zaman için gökyüzünün nasıl göründüğüne gökyüzü haritası sayfasından bakabilirsiniz.
Nasıl bulunur?
Sinek'i bulmanın en kolay yolu önce Güney Haçı'nı bulmaktır. Güney Haçı güney gökyüzünün en bilinen şekli olduğundan, Sinek onun hemen güneyindedir ve bu iki takımyıldız Samanyolu'nun aynı bölgesinde yan yana durur. Haçın güneyinde, kutba doğru uzanan sönük ama belirgin bir yıldız grubu arayın. NOIRLab'ın çizdiği şekilde Sinek, dört yıldızdan oluşan dar bir yamukla ona bağlanan kısa bir yıldız dizisi biçimindedir.
Başlıca yıldızları
Alfa Muscae takımyıldızın en parlak yıldızıdır; kadiri yaklaşık 2,69'dur (görünür parlaklık ölçeğinde küçük sayı daha parlak demektir). Dünya'dan yaklaşık 310 ışık yılı uzaktaki mavi-beyaz bir B tayf türü yıldızdır: kütlesi Güneş'in yaklaşık dokuz katı, parlaklığı yaklaşık 4300-4500 katıdır. Kendisi bir Beta Cephei değişeni olarak sınıflanır; yüzeyi 2,17 saatlik bir düzenle titreşir ve parlaklığı 2,68 ile 2,73 kadir arasında çok az değişir. Avustralya'nın Wardaman halkı bu yıldıza "Burangalul" adını verir ve Buran adlı bumerang takımyıldızının "alın bandı" sayar.
Beta Muscae yaklaşık 341 ışık yılı uzaklıkta, iki mavi-beyaz yıldızdan oluşan bir çift yıldızdır; bileşenlerin tayf türleri B2V ve B3V, kütleleri Güneş'in yaklaşık sekiz ve altı katıdır. İki yıldız birbirinin çevresinde yaklaşık 194 yılda döner.
Lambda Muscae takımyıldızın üçüncü parlak yıldızıdır: yaklaşık 128 ışık yılda bir A7V yıldızıdır. Gamma Muscae 3,84-3,86 kadir arasında değişen bir B5V yıldızıdır. Delta Muscae 3,62 kadirlik turuncu bir devdir (K2III) ve yaklaşık 91 ışık yıl uzaktadır. Epsilon Muscae ise tayf türü M5III olan bir kırmızı devdir; kadiri 3,99 ile 4,31 arasında, yaklaşık 40 günlük bir düzenle yarı düzenli değişir. Çapı Güneş'inkinin yaklaşık 130 katıdır.
Değişen ve ilginç yıldızlar
Takımyıldızda iki klasik Sefe değişeni vardır: R Muscae (5,93-6,73 kadir, 7,5 günlük düzen, yaklaşık 2037 ışık yılı) ve S Muscae (5,89-6,49 kadir, 9,66 günlük düzen). Bu iki yıldız çıplak gözün sınırındadır; ama Sefe değişenlerinin parlaklık-periyot ilişkisi gök cisimlerine uzaklık ölçmenin temel araçlarındandır.
Theta Muscae yaklaşık 7500 ışık yıl uzakta, üç yıldızlı bir sistemdir. Merkezinde 19 günde dönen bir Wolf-Rayet yıldızı (WC5/6) ile bir O tipi ana kol yıldızı bulunur; bunların biraz uzağında üçüncü bir mavi süperdev yer alır. Sistemin toplam parlaklığı Güneş'in bir milyon katını aşar. Eta Muscae ise 2,39 günlük bir dönemle birbirini örten çift yıldız sistemidir; parlaklık düşüşü yalnızca 0,05 kadirdir.
Derin gökyüzü cisimleri
Sinek, Samanyolu'nun düzlemine yakın bir bölgede bulunsa da, küçük teleskoplarla bile ilgi çekici hedefler sunar.
NGC 4833 (Caldwell 105), Delta Muscae'nin yakınında bir küresel yıldız kümesidir. Görünür parlaklığı yaklaşık 7,8 kadir, görünür çapı yaklaşık 13,5 yay dakikasıdır. Yaklaşık 21 bin ışık yılı uzaktadır ve Lacaille 1751-1752'de Güney Afrika'ya yaptığı yolculukta keşfetmiş, 1755'te kataloglamıştır. Yaşı yaklaşık 12,5 milyar yıl olarak tahmin edilir; demir bakımından çok fakirdir; yani Evren'in erken dönemlerinde oluşmuş yıldızları barındırır. Kümenin önündeki toz, görüntüsünü kısmen karartır.

NGC 4372 (Caldwell 108), Gamma Muscae'nin yakınındaki ikinci küresel kümedir. Parlaklığı yaklaşık 9,85 kadirdir, bu yüzden kümeyi seçmek için daha koyu bir gök ve daha büyük bir açıklık gerekir. Yaklaşık 18,9 bin ışık yılı uzaktadır ve bilinen en düşük demir oranlarından birine sahiptir; Evren'in ilk kuşak yıldızlarının izini taşıyan yaşlı kümeler arasında sayılır. Kümenin güneyinden "Dark Doodad" (Karanlık Karaltı) denen karanlık bir bulut uzanır; kaynaklar bunu yıldız dolu bir fonda L şeklinde karanlık bir nehre benzetir.
NGC 5189, Sinek ile Pergel'in sınırında bulunan bir gezegenimsi bulutsudur; yaklaşık 1780 ışık yılı uzaktadır (tahminler 3000 ışık yılına kadar çıkar). Parlaklığı 8,2 kadir dolayındadır; 1826'da James Dunlop tarafından keşfedilmiştir. S biçimli karmaşık yapısı, merkezindeki seyrek bir Wolf-Rayet yıldızı ile bir beyaz cüce çiftinin 4,04 günlük yörüngesinden gelen art arda fırlatmalarla açıklanır.

Kum Saati Bulutsusu (MyCn 18) yaklaşık 8000 ışık yılı uzakta, 13 kadir dolayında sönük bir gezegenimsi bulutsudur. Annie Jump Cannon ve Margaret Mayall'ın Henry Draper Kataloğu çalışmaları sırasında (1918-1924) sönük bir gezegenimsi bulutsu olarak kaydedildi; kum saati biçimi çok sonra, 1991-1992 ESO gözlemleriyle Romano Corradi ve Hugo Schwarz tarafından fark edildi. Bu biçim, yıldızdan hızla çıkan rüzgârın, ekvatorunda daha yoğun olan yavaş genleşen bir gaz bulutuna çarpmasıyla oluşur. Pearl Jam grubunun 2000 tarihli Binaural albümünde bu bulutsunun değiştirilmiş bir görüntüsü kullanılmıştır.
Ayrıca Güney Haçı'ndaki Kömür Çuvalı karanlık bulutsusunun bir kısmı Sinek'in sınırlarına taşar.
Efsanesi ve gök anlatıları
Sinek'in klasik Yunan ya da Roma mitolojisinde bir hikâyesi yoktur; çünkü antik kaynaklarda yer almayan bir takımyıldızdır; haritaya ancak 1598'de Hollandalı seyyahlar sayesinde geçmiştir. "Arı" ve "Sinek" adlarının ardında bir efsane değil, denizcilerin gökyüzünü haritalandırma çabası yatar. Türkiye'den hiç görünmediği için, Türk ya da Anadolu gök anlatılarında Sinek'e karşılık gelen bir hikâye bulamadım; ad bugünkü Türkçe astronomi kaynaklarında "Sinek" olarak geçer.
Güney Yarımküre'nin yerli halkları ise bu bölgeyi uzun zamandır gökyüzünün parçası olarak tanır. Avustralya'nın Wardaman halkı, ana yıldızları törensel bir bumerang olarak görür ve Alfa Muscae'yi bu bumerangın alın bandına benzetir. Brezilya'nın Kalapalo halkında Alfa ve Beta Muscae, süslü şahin-kartalın çift flütüdür. Bu iki örnek, güney gökyüzünün farklı kültürlerde nasıl farklı okunduğunu gösterir.
Gezegenler
Sinek'te üç yıldızın çevresinde gezegen ya da gezegen kütleli eşlikçi bulunmuştur. HD 111232 yaklaşık 95 ışık yıl uzaktaki sarı bir ana kol yıldızıdır; çevresindeki gezegen Jüpiter'in yaklaşık 6,8 katı kütlede ve 1143 günde dönmektedir. HD 112410 sarı bir devdir ve çevresinde 124,6 günde dönen, Jüpiter kütlesinin yaklaşık 9,2 katı bir eşlikçi vardır. HD 100546 ise yaklaşık 320 ışık yıl uzaktaki genç bir yıldızdır; çevresindeki toz diskinde bir boşluğun varlığı, orada büyük bir gezegenin ya da kahverengi cücenin bulunduğuna işaret eder.
İlginç bilgiler
- Sinek, 88 resmî takımyıldız arasında bir böceği betimleyen tek takımyıldızdır.
- İki yüzyıl boyunca "Arı" (Apis) adıyla anılmış, Lacaille'in 1763 tarihli düzenlemesiyle "Sinek" olmuştur.
- Gökyüzünde Koç takımyıldızının üstünde bir dönem gösterilen "Kuzey Sineği" bugün kullanılmıyor; bu yüzden "Güney" eki de düşmüştür.
- Kum Saati Bulutsusu'nun şekli, bir yıldız rüzgârının kutuplarda ekvatora göre daha kolay yol bulmasının sonucudur.
Kısaca
- Sinek (Musca), güney gök kutbu yakınındaki küçük bir takımyıldızdır; 138 derece kare alanıyla 88 takımyıldız arasında 77. sıradadır.
- En parlak yıldızı 2,69 kadirlik Alfa Muscae'dir; mavi-beyaz, yaklaşık 310 ışık yılı uzaktadır ve bir Beta Cephei değişenidir.
- İçinde iki küresel küme (NGC 4833, NGC 4372) ve iki gezegenimsi bulutsu (NGC 5189, Kum Saati Bulutsusu) bulunur.
- Türkiye'den hiçbir mevsimde görülmez; en iyi Güney Yarımküre'de, Mayıs akşamlarında gözlenir.
- Plancius ve Keyser-de Houtman'ın gözlemlerinden doğmuş, Bayer'de "Arı", Lacaille'de "Sinek" olmuştur.
Aynı türdenTümü →
Vera C. Rubin Gözlemevi: LSST ve on yıllık gökyüzü taramasıCerro Pachón, Coquimbo bölgesi, Şili (2.647 m)
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında















