Pergel takımyıldızı (Circinus) nedir? Alfa Circini, Pergel Gökadası ve Circinus X-1
Pergel (Circinus), Erboğa'nın yanındaki küçük güney takımyıldızı: Türkiye'den görülmez; Pergel Gökadası, X-ışını ikilisi Circinus X-1 ve NGC 5315 bulutsusu burada.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gökyüzünde, Samanyolu şeridi içinde; Erboğa, Sinek, Cennet Kuşu, Güney Üçgeni, Kerpeten ve Kurt arasında
- Çap
- 93 derece kare (88 takımyıldız arasında 85.)
- Keşif
- Nicolas-Louis de Lacaille'in Ümit Burnu gözlemleri (1750-1754); 1756'da tanıtıldı; Coelum Australe Stelliferum (1763)
Pergel (Latince adıyla Circinus, IAU kısaltması Cir), güney gökyüzünde, Erboğa'nın hemen yanında duran küçük bir takımyıldızdır. 93 derece karelik alanıyla 88 resmî takımyıldız arasında 85. sıradadır; adını, daire çizmeye yarayan teknik çizim aracından, yani pergelden alır. Türkiye'den görülmez.
Küçük ve sönük olmasına karşın Pergel gökbilimciler için zengindir: Samanyolu'nun şeridi içinden geçer, tozun ardında saklanmış yakın bir etkin galaksiye (Pergel Gökadası) ve çok genç bir X-ışını çifti olan Circinus X-1'e ev sahipliği yapar. Bu madde adının kökenini, gökte nasıl bulunacağını, Türkiye'den neden görülmediğini ve içindeki başlıca cisimleri anlatıyor.
Genel bakış ve Türkçe adı
Takımyıldızın Latince adı Circinus, tamlama (genitif) biçimi Circini'dir; yıldızlar bu yüzden "Alfa Circini" ya da kısaca "α Cir" diye anılır. Türkçe adı Pergel'dir; Latince sözcük de aynı araç olan "pergel, bölücü" anlamına gelir. Türkçe astronomi yazınında takımyıldız bu adla geçer, gökadası da "Pergel Gökadası" diye anılır.
Sağ açıklıkta yaklaşık 13 saat 38 dakika ile 15 saat 30 dakika, dik açıklıkta ise −55,43° ile −70,62° arasında uzanır (bu koordinatların ne olduğu sağ açıklık ve dik açıklık sayfasında anlatılıyor). Komşuları Erboğa (Centaurus), Sinek (Musca), Cennet Kuşu (Apus), Güney Üçgeni (Triangulum Australe), Norma ve Lupus takımyıldızlarıdır. Cennet Kuşu için Cennet Kuşu takımyıldızı maddesine bakılabilir.
Adının kökeni: gökyüzündeki bir çizim aleti
Pergel, Yunan ve Roma geleneğinden gelen kırk sekiz takımyıldızdan biri değildir; takımyıldızlar maddesinde anlatılan o eski listede yer almaz. Takımyıldızı Fransız gökbilimci Nicolas-Louis de Lacaille 1756'da tanıttı ve ona Fransızca "le Compas" adını verdi. Lacaille (1713-1762), 1750-1754 arasında Ümit Burnu'nda, Table Bay yakınında kurduğu gözlemevinde güney yarımkürenin yıldızlarını kaydetti; sonuçları ölümünden sonra, 1763'te Coelum Australe Stelliferum adıyla yayımlandı.
Lacaille toplam 14 takımyıldız adlandırdı ve bunların çoğuna bilim ile sanat aletlerinin adını verdi: Pergel, Norma, Hava Tulumbası (Antlia), Oyma Kalemi (Caelum), Mikroskop (Microscopium), Teleskop (Telescopium) ve diğerleri bu gruptandır.

Efsanesi var mı? Yunan, Türk ve başka anlatılar
Pergel'in Yunan mitolojisinde bir hikâyesi yoktur; takımyıldız 18. yüzyılda, güney yarımküre haritalanırken kurulduğu için eski bir efsaneye bağlanmaz. Türk ve Anadolu gök anlatılarında da bu takımyıldıza bağlanan bir hikâyeye rastlamadık; zaten Anadolu'dan görülemeyen bir bölge olduğu için böyle bir geleneğin oluşması beklenmez. Türklerin gökyüzü geleneğine geniş bir bakış için Türklerde gökyüzü maddesine bakabilirsiniz.
Türkiye'den görülür mü? Hangi ay, nasıl bulunur?
Türkiye'den görülmez. Takımyıldızın en kuzey noktası dik açıklıkta −55,43°'dedir. Basit geometriyle, bu noktanın ufkun üstüne çıkabilmesi için gözlemcinin yaklaşık 34,6° kuzey enleminin güneyinde olması gerekir; kaynaklarda takımyıldızın görülebildiği en kuzey enlem yuvarlak olarak +30° (bazı yayınlarda +10°) verilir, çünkü ufka çok yakın bir bölgeyi gözlemek pratikte olanaksızdır. Türkiye'nin kuzey enlemleri yaklaşık 36° ile 42° arasındadır; ülkenin en güney ucu bile bu sınırın dışında kalır. Pergel'i görmek için Mısır'ın güneyi gibi daha güneydeki ülkelere, daha iyisi Güney Yarımküre'ye gitmek gerekir.
Güney yarımkürede takımyıldızın en uygun görüldüğü zaman Haziran ayıdır; akşam saat 21.00 dolaylarında en yüksek konumdadır. Bu, Güney Yarımküre'de kışın başına denk gelir.
Bulmak için yine Erboğa'dan başlayın: parlak Alfa Centauri ile Güney Haçı'nı gösteren yan yıldızı Beta Centauri gökyüzünün en tanınan güney çiftlerinden biridir. Pergel, bu çiftin yakınında, Alfa Centauri'nin güneyinde, Güney Üçgeni ve Cennet Kuşu'nun yönünde uzanır. Samanyolu'nun şeridi içinden geçtiği için yıldız bakımından zengin bir alandır. Karanlık bir gökyüzü ve bir gökyüzü haritası işinizi kolaylaştırır.
Başlıca yıldızları
Pergel'in yıldızları sönüktür; en parlağı bile 3. kadirin biraz altındadır. Aşağıdaki değerler 88 takımyıldızın verilerini derleyen kaynaklara göre verilmiştir.
- Alfa Circini (Xami): Görünür parlaklığı 3,18-3,21 arasında değişen, yaklaşık 54 ışık yılı uzaklıktaki yıldız; takımyıldızın en parlağıdır. Tayf türü A7 olan bu yıldız, "hızlı salınımlı Ap" (roAp) denen nadir bir değişen yıldız sınıfındandır: yüzeyi, baskın dönemi yaklaşık 6,8 dakika olan çoklu, radyal olmayan titreşimlerle salınır. Yanında bir K türü ana kol yıldızı eşlik eder. "Xami" adı, Uluslararası Astronomi Birliği'nin Yıldız Adları Çalışma Grubu tarafından Aralık 2024'te onaylanmıştır; ad, Güney Afrika yerli gök geleneğinde Alfa ve Beta Centauri'den oluşan "Aslanın Gözleri" kümelenmesine gönderme yapar.
- Beta Circini: Görünür parlaklığı 4,07, uzaklığı yaklaşık 100 ışık yılı.
- Gamma Circini: Görünür parlaklığı 4,51, uzaklığı yaklaşık 450 ışık yılı.
- AX Circini ve BP Circini: İkisi de Sefeid türü değişen yıldızdır. AX Circini 5,3 günlük bir dönemle 5,6 ile 6,19 kadir arasında, BP Circini ise 2,4 günlük dönemle 7,37 ile 7,71 kadir arasında parlaklık değiştirir.
Takımyıldızda ayrıca iki ötegezegenli yıldız bilinir: HD 134060 (2011'de bulunan iki gezegen) ve HD 129445 (Jüpiter benzeri bir gezegen; kütlesi yaklaşık 1,6 Jüpiter kütlesi).
Pergel Gökadası: tozun ardındaki Seyfert galaksisi
Pergel'in en ünlü cismi, kendi adını taşıyan Pergel Gökadasıdır (Circinus Galaksisi). Yaklaşık 13 milyon ışık yılı (4 megaparsek) uzaklıkta bulunan bu gökada Seyfert 2 türünde bir etkin galaksidir; yani merkezinden yoğun enerji çıkan, çekirdeği toz perdesiyle kısmen örtülmüş bir galaksi. Görünür parlaklığı yaklaşık 12,1 kadir, yakın kızılötesi ölçüsüne göre uzunluğu yaklaşık 48.000 ışık yılıdır. Kaynaklar onu, Samanyolu'na en yakın etkin galaksilerden biri olarak tanımlar.
Bu kadar yakın olduğu hâlde ancak 1977'de keşfedilmesinin nedeni konumudur: Samanyolu'nun düzleminin yalnızca yaklaşık 4° altında yer alır ve kendi galaksimizin tozu onu uzun süre gizlemiştir. Merkezini saran gaz halkalarından dıştakinin çapı yaklaşık 1.400, içtekinin yaklaşık 260 ışık yılıdır.
Gökadada 1996'da bir süpernova (SN 1996cr, Tip IIn) patlamıştır; bu patlama on yılı aşkın bir süre fark edilmedi, Chandra X-ışını verileri sonradan bunun bir süpernova olduğunu ortaya koydu. Gökadanın Hubble ile Webb'in birleşik bir görüntüsü de yayımlanmıştır.
Circinus X-1: bir bebek nötron yıldızı
Circinus X-1, bir nötron yıldızı içeren bir X-ışını ikilisidir. İlk kez 14 Haziran 1969'da bir Aerobee roketiyle tespit edilmiştir; X-ışını astronomisinin ilk yıllarının nesnelerinden biridir. Uzaklığı X-ışını yankılarının üçgenlemesiyle yaklaşık 30.700 ışık yılına inceltilmiştir; 16,6 günlük bir X-ışını dönemi, 0,45 ± 0,07 yörünge dış merkezliği vardır. Eşi B5-A0 türünde bir süperdevdir. X-ışını ve radyo bulutsularına bakılırsa sistem kozmik ölçekte çok gençtir; yaşı 4.600 yıldan az olabilir. 2007'de, o zamana kadar yalnızca kara delik sistemlerinde görülen türden X-ışını jetleri gözlendi. Sistem aynı zamanda I. tür X-ışını patlamaları üretebilen bir düşük kütleli X-ışını ikilisidir.
Gezegenimsi bulutsu ve açık küme
NGC 5315, 1883'te Ralph Copeland'in bulduğu, görünür parlaklığı 9,8 olan bir gezegenimsi bulutsudur. Alfa Circini'nin yaklaşık 5,2° batı-güneybatısında bulunur; uzaklığı kesin bilinmese de yaklaşık 6.500 ışık yılı olarak verilir. Merkezindeki yıldız WC4 türünde, hidrojenden yoksun bir yıldızdır ve etkin sıcaklığı 76.000-79.000 kelvin dolayındadır. Küçük bir teleskopta ancak 200 katın üstündeki büyütmelerde disk olarak görünür. Hubble'ın 2007 tarihli dört gezegenimsi bulutsuluk bir kompozitinde NGC 5315 de yer aldı.

Takımyıldızdaki yıldız kümelerinden NGC 5823, yaklaşık 800 milyon yaşında ve yaklaşık 3.500 ışık yılı uzaklıkta bir açık kümedir. NGC 5288, NGC 5359 ve NGC 5715 de bu bölgedeki başka açık kümelerdir.
İlginç bilgiler
- Pergel'in iki önemli cismi, Pergel Gökadası ve Circinus X-1, aynı "Circinus" adını taşıdıkları için sık karıştırılır; biri 13 milyon ışık yılı uzaktaki bir gökada, öteki Samanyolu'ndaki bir X-ışını ikilisidir.
- Pergel Gökadası, Samanyolu'nun düzleminin yaklaşık 4° altında durduğu için ancak 1977'de keşfedilebildi.
- Circinus X-1, 1969'da bir roket deneyiyle bulundu; yaşı 4.600 yıldan az olabilir.
- Lacaille'in adlandırdığı 14 takımyıldızın çoğu bilim ve sanat aletlerini simgeler.
Kısaca
- Pergel (Circinus, Cir), Lacaille'in 1756'da tanıttığı, 93 derece karelik küçük bir güney takımyıldızıdır; 88 takımyıldız arasında 85. sıradadır.
- Türkiye'den görülmez; en kuzey noktası −55,43° dik açıklıkta olduğu için ancak yaklaşık 34,6° kuzey enleminin güneyinden izlenebilir. En uygun dönem Haziran akşamlarıdır.
- En parlak yıldızı, yaklaşık 54 ışık yılı uzaktaki roAp türü değişen yıldız Alfa Circini'dir (Xami, 3,2 kadir).
- Başlıca cisimleri Pergel Gökadası (Seyfert 2, yaklaşık 13 milyon ışık yılı), X-ışını ikilisi Circinus X-1 ve gezegenimsi bulutsu NGC 5315'tir.
- Yunan ya da Türk bir efsanesi yoktur; ad, aydınlanma çağının bilim aletlerinden birine göndermedir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)














