Bukalemun takımyıldızı (Chamaeleon) nedir? Alfa Cha, Eta Cha Kümesi ve NGC 3195
Bukalemun (Chamaeleon), güney gök kutbunun yakınındaki sönük bir takımyıldız: Türkiye'den görülmez; içinde genç yıldız bulutları, Eta Cha Kümesi ve NGC 3195 bulutsusu var.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gökyüzünde, güney gök kutbunun yakınında; Sinek, Karina, Uçan Balık, Masa Dağı, Sekizlik ve Cennet Kuşu arasında
- Çap
- 132 derece kare (88 takımyıldız arasında 79.)
- Keşif
- Pieter Dirkszoon Keyser ve Frederick de Houtman gözlemleri (1595-1597); Petrus Plancius'un gök küresi (1597-1598); Bayer, Uranometria (1603)
Bukalemun (Latince adıyla Chamaeleon, IAU kısaltması Cha), gökyüzünün derin güneyinde, güney gök kutbunun yakınında duran küçük ve sönük bir takımyıldızdır. 132 derece karelik alanıyla 88 resmî takımyıldız arasında 79. sıradadır; gözle görülen en parlak yıldızları 4. kadirdedir. Adını, bulunduğu ortama göre renk değiştirmesiyle ünlü sürüngenden alır.
Bukalemun'u ilginç kılan çıplak gözle görülenler değil, teleskoplarla görülenlerdir: yıldızların hâlâ doğmakta olduğu üç karanlık bulut, yaklaşık 8 milyon yaşında, çok yakın bir genç küme, bir gezegenimsi bulutsu ve gezegen oluşumunun izlendiği genç yıldız sistemleri. Türkiye'nin enlemlerinden hiçbir bölümü görülmez; bu madde takımyıldızın adını, tarihçesini, gökte nasıl bulunacağını ve içindeki başlıca cisimleri anlatıyor.
Genel bakış ve Türkçe adı
Takımyıldızın Latince adı Chamaeleon, tamlama (genitif) biçimi Chamaeleontis'tir; yıldızlar bu yüzden "Alfa Chamaeleontis" ya da kısaca "α Cha" diye anılır. Türkçe adı Bukalemun'dur. TDK sözlüğü sözcüğü Arapça kökenli gösterir ve hayvanı "bulunduğu ortama uygun renk değiştirmesiyle ünlü bir tür sürüngen; kaya keleri" diye tanımlar.
Takımyıldız sağ açıklıkta yaklaşık 7 saat 26 dakika ile 13 saat 56 dakika, dik açıklıkta ise −75,29° ile −83,12° arasında uzanır (bu koordinatların ne olduğu sağ açıklık ve dik açıklık sayfasında anlatılıyor). Komşuları Sinek (Musca), Karina (Carina), Uçan Balık (Volans), Masa Dağı (Mensa), Sekizlik (Octans) ve Cennet Kuşu (Apus) takımyıldızlarıdır; ayrıntısı Karina ve Cennet Kuşu sayfalarında.
Adının kökeni ve tarihçesi
Bukalemun, antik dünyadan miras kalan kırk sekiz takımyıldızdan biri değildir. Hollandalı haritacı Petrus Plancius'un, iki denizcinin gözlemlerinden yararlanarak oluşturduğu on iki güney takımyıldızından biridir. Bu denizcilerden Pieter Dirkszoon Keyser (yaklaşık 1540 - 11 Eylül 1596), Hollanda'nın Doğu Hint Adaları'na yaptığı ilk seferin (1595-1597) başnavigatörüydü; Plancius'un yetiştirdiği Keyser'e güney yarımkürenin neredeyse hiç haritalanmamış gökyüzünü kaydetmesi söylenmişti. Gözlemlerinin büyük bölümünü gemilerin Madagaskar'da durduğu dönemde yaptı; çalışmada Frederick de Houtman da ona yardım etti. Keyser seferin sürdüğü sırada, 1596'da Sunda Boğazı'nda öldü.
Plancius bu verilerle 1597 sonunda bir gök küresi yaptı; Bukalemun'un ilk kez, Amsterdam'da yayımlanan ve çapı 35 santimetre olan bir gök küresinde (1597 ya da 1598) göründüğü kabul edilir. Takımyıldız sonra Johann Bayer'in 1603 tarihli Uranometria atlasına girdi. Güney yarımküreyi 18. yüzyılda yeniden haritalayan Lacaille'in eklediği takımyıldızlardan biri için Oyma Kalemi maddesine bakılabilir. Takımyıldızların genel tarihçesi ise takımyıldızlar maddesinde.

Willem Blaeu'nun 1603 tarihli gök küresinde Bukalemun, diliyle komşu takımyıldız Sinek'e uzanan bir bukalemun olarak çizilmiştir; bu çizim sayfanın kapak görselidir.
Efsanesi var mı? Yunan, Türk ve başka anlatılar
Bukalemun'un Yunan mitolojisinde bir hikâyesi yoktur; Batlamyus'un 2. yüzyılda derlediği kırk sekiz takımyıldız arasında yer almaz, 16. yüzyılda denizcilerin gözlemleriyle kurulmuştur. Türk ve Anadolu gök anlatılarında da bu takımyıldıza bağlanan bir hikâyeye rastlamadık. Türklerin gökyüzü geleneğine geniş bir bakış için Türklerde gökyüzü maddesine bakabilirsiniz.
Avustralya gökbilimi geleneğinde ise Bukalemun bazen Frying Pan, yani "Kızartma Tavası" diye anılır.
Türkiye'den görülür mü? Hangi ay, nasıl bulunur?
Türkiye'den görülmez. Takımyıldızın en kuzey ucu dik açıklıkta −75,29°'dedir; bu, ancak yaklaşık 14,7° kuzey enleminin güneyindeki gözlemcilerin bir bölümünü ufkun üstünde görebileceği anlamına gelir. Güney ucu −83,12°'de olduğundan, takımyıldızın tamamı yaklaşık +7° enleminin güneyinden izlenebilir. Türkiye'nin 36°-42° kuzey enlemleri bunun çok uzağındadır. Bukalemun'u görmek için en az yaklaşık 15° kuzey enleminin güneyine, daha iyisi Güney Yarımküre'ye gitmek gerekir.
Güney yarımkürede yaklaşık 15° güney enleminin güneyindeki gözlemciler için Bukalemun hiç batmaz; gök kutbunun çevresinde döner. Akşam gökyüzünde en iyi dönem Nisan'dır; 21.00 dolaylarında en yüksek konumdadır. Bu, Güney Yarımküre'de sonbaharın ortasına denk gelir. Kuzeyde komşusu Sinek ise Mayıs'ta en iyi görülür.
Bulmak için Güney Haçı'ndan başlayabilirsiniz. Güney Haçı'nın hemen güneyinde Sinek vardır; Bukalemun ise Sinek'in güneyinde, güney gök kutbuna yaklaşık 10° kadar uzaklıkta durur. Yakınında parlak bir işaret yıldızı yoktur; dört yıldızı küçük bir elmas (baklava dilimi) çizer. Bu yüzden karanlık bir gökyüzü ve bir gökyüzü haritası işinizi kolaylaştırır.

Parlak yıldızları
Bukalemun'da 3. kadirden parlak yıldız yoktur. Aşağıdaki tabloda kadir değeri küçüldükçe yıldız parlaklaşır. Uzaklıklar kaynaklara göre biraz değişir; eski listelerde Beta için 271, Gamma için 413 ışık yılı yazılır, burada daha güncel değerleri verdik.
| Yıldız | Görünür parlaklık (kadir) | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|
| Alfa Chamaeleontis (α Cha) | 4,06 | Yaklaşık 64 | F5 V, beyaz-sarı anakol yıldızı |
| Gamma Chamaeleontis (γ Cha) | 4,12 | Yaklaşık 444 | K5 III, turuncu-kırmızımsı dev |
| Beta Chamaeleontis (β Cha) | 4,24-4,30 | Yaklaşık 298 | B4 V, mavi-beyaz anakol yıldızı |
| Delta-2 Chamaeleontis (δ² Cha) | 4,42 | Yaklaşık 374 | B3 V, mavi-beyaz anakol yıldızı |
Alfa Chamaeleontis, takımyıldızın en parlak yıldızıdır. Kütlesi Güneş'in yaklaşık 1,42 katı, yüzey sıcaklığı yaklaşık 5.866 K'dir; yaşının 1,8 milyar yıl dolayında olduğu hesaplanır. Saniyede 13 kilometre hızla bize yaklaşmaktadır; yaklaşık 666 bin yıl sonra uzaklığının 47 ışık yılına düşeceği öngörülür. Yıldızın çevresinde kızılötesi fazlalığı, yani toz kalıntısı işareti bulunamamıştır.
Gamma Chamaeleontis turuncu-kırmızımsı bir devdir: yarıçapı Güneş'in yaklaşık 78 katı, ışıması 864 katıdır; yüzey sıcaklığı yaklaşık 3.870 K'dir. Yani yıldız, ömrünün sonuna doğru şişmiş bir dev yıldızdır.
Beta Chamaeleontis yaklaşık 23 milyon yaşında, kütlesi Güneş'in beş katı olan hızlı dönen bir yıldızdır; ekvator yarıçapı kutup yarıçapından yüzde 12 büyüktür. TESS gözlemleri onu yavaş atımlı bir B türü değişen yıldız olarak sınıflandırmıştır. Delta Chamaeleontis ise tek bir yıldız değil, birbirine yaklaşık 6 yay dakikası uzaklıkta duran iki ayrı sistemdir (δ¹ ve δ²); δ² yaklaşık 32,6 milyon yaşında ve kütlesi Güneş'in beş katı.
Derin gökyüzü cisimleri
Bukalemun bulut kompleksi
Takımyıldızın asıl bilimsel hazinesi, görünür ışıkta neredeyse boş görünen bir karanlık bulut kompleksidir. Bukalemun I, II ve III adlı üç yoğun bulut, yaklaşık 600 ışık yılı uzaklıkta, düşük kütleli genç yıldızların doğduğu bir yıldız oluşum bölgesi oluşturur. Bukalemun I yaklaşık 620, Bukalemun II yaklaşık 590 ışık yılı uzaktadır; Bukalemun I'de 200-300 genç yıldız bulunur ve bunların medyan yaşı 1-2 milyon yıldır. Bukalemun I'de ROSAT ve Einstein X-ışını gözlemevleriyle yaklaşık 70-90 X-ışını kaynağı saptanmıştır; bölgede ortalama olarak kare derece başına yaklaşık bir X-ışını kaynağı düşer.
23 Ocak 2023'te duyurulan bir çalışmada James Webb Uzay Teleskobu, Bukalemun I bulutunun (yaklaşık 631 ışık yılı uzakta) buzlarını inceledi. Leiden Gözlemevi'nden Melissa McClure'un yönettiği "Ice Age" programının bu çalışması, su, karbonil sülfür, amonyak, metan ve metanol buzunu saptadı. Ekip, yaşamın yapı taşı sayılan moleküllere giden öncül kimyanın, yıldızlar doğmadan önce yıldız beşiğinde başladığını söylüyor. Sonuçlar Nature Astronomy dergisinde yayımlandı.
Eta Chamaeleontis Kümesi
1999'da Mamajek ve arkadaşlarının tanıttığı Eta Chamaeleontis Kümesi, yaklaşık 320 ışık yılı uzaklıkta, yaklaşık 8 milyon yaşında (RS Cha çift yıldızından yapılan ölçümler 9 milyon yıl verir) ve yalnızca yirmiye yakın üyesi olan bir kümedir. Bu üyeler gökte yaklaşık 40 yay dakikalık bir alana yayılır. Kümenin en parlak yıldızı η Cha'nın parlaklığı yaklaşık 5,5 kadirdir; yani çıplak gözün sınırındadır. Küme, Güneş'ten 100 parsek (yaklaşık 326 ışık yılı) içindeki en yoğun yıldız kümesidir ve birkaç üyesi hâlâ gezegen öncesi diskinden madde toplamaktadır; yakınlığı ve gençliği onu gezegen oluşumu araştırmalarında değerli kılar.
NGC 3195 (Caldwell 109)
NGC 3195, John Herschel'in 1835'te bulduğu bir gezegenimsi bulutsudur. Parlaklığı yaklaşık 11,6 kadir, görünür çapı yaklaşık 1,33 yay dakikası ve uzaklığı yaklaşık 6.440 ışık yılıdır. Bulutsu saniyede yaklaşık 40 kilometre hızla genişler. 10,5 santimetrelik bir teleskopla düşük büyütmede görülebilir; Caldwell kataloğunda 109 numaralı cisimdir.
Gezegen oluşumunun izlendiği sistemler
Bukalemun bölgesi, genç yıldızların çevresindeki diskleri incelemek için ideal bir laboratuvardır.
- HD 97048: yaklaşık 601 ışık yılı uzaklıkta, yaklaşık 3 milyon yaşında, A0Vep türünde bir yıldızdır. Çevresindeki disk yaklaşık 40 ile 850 gökbirimi arasında uzanır. ALMA gözlemlerinde gaz hızındaki bir kırılma ve toz boşluğu, yaklaşık 130 gökbirimde Jüpiter'in yaklaşık 2,5 katı kütleli bir protogezegene işaret etmiştir.
- T Chamaeleontis: yaklaşık 350 ışık yılı uzaklıkta, yaklaşık 7 milyon yaşında bir T Tauri yıldızıdır. 2011'de Nuria Huélamo ile Johan Olofsson'un yönettiği, ESO'nun Paranal Gözlemevi'ndeki VLTI/AMBER ve NACO aygıtlarını kullanan bir çalışma, diskin boşluğunda yaklaşık bir milyar kilometre uzaklıkta, yani Jüpiter'in Güneş'e uzaklığından biraz daha ötede bir eşlikçi nesne buldu. Bu cisim ya yeni oluşmuş soğuk bir gezegen ya da tozla çevrili bir kahverengi cücedir.
- Cha 110913-773444: 2004'te Penn State'ten Kevin Luhman ve arkadaşlarının bulduğu, yaklaşık 529 ışık yılı uzaklıkta, kütlesi 8 Jüpiter dolayında (belirsizlik +7/−3) bir nesnedir. Çevresinde bir gezegen öncesi disk bulunur. Gökbilimciler onun "gezegenleri olan bir alt kahverengi cüce" mi, yoksa "uyduları olan serseri bir gezegen" mi olduğu konusunda hemfikir değil.
Bölge kızılötesinde de taranıyor: ESO'nun VISTA teleskobuyla yürüttüğü VISIONS taramasının 11 Mayıs 2023 tarihli duyurusunda, Bukalemun bölgesindeki HH 909 A adlı genç yıldız nesnesinin gaz ve toz bulutları içinde gömülü kızılötesi görüntüsü yer aldı.
İlginç bilgiler
- Takımyıldızın dört yıldızı elmas biçimindedir; bu şekil güney gök kutbundan yaklaşık 10° uzaklıktadır.
- Alfa Cha saniyede yaklaşık 13 kilometre hızla bize yaklaşıyor; yaklaşık 666 bin yıl sonra uzaklığının 47 ışık yılına düşmesi öngörülüyor.
- Delta Cha tek yıldız değil, gökte yaklaşık 6 yay dakikası arayla duran iki ayrı sistemdir.
- Avustralya'da dört parlak yıldızın elması "Kızartma Tavası" diye de anılır.
- Gamma Cha, Alfa Cha'dan yaklaşık yedi kat daha uzak olduğu hâlde gökte neredeyse aynı parlaklıkta görünür; çünkü gerçekte çok daha ışıklı bir devdir.
Kısaca
- Bukalemun (Chamaeleon, Cha), güney gök kutbunun yakınında yer alan, 132 derece karelik, 88 takımyıldız arasında 79. sırada bir takımyıldızdır.
- Petrus Plancius'un Keyser ve de Houtman'ın gözlemleriyle 1597 dolayında oluşturduğu 12 güney takımyıldızından biridir; Bayer'in 1603 atlasında yer alır.
- Türkiye'den görülmez: takımyıldızın tamamı yaklaşık +7° enleminin güneyinden izlenir; Güney Yarımküre'de en iyi dönemi Nisan akşamlarıdır.
- En parlak yıldızları Alfa, Gamma, Beta ve Delta-2 Chamaeleontis'tir; hepsi 4. kadir dolayındadır.
- Asıl önemi, yıldız doğum bulutları, Eta Chamaeleontis Kümesi, NGC 3195 gezegenimsi bulutsusu ve gezegen oluşumunun izlendiği HD 97048, T Cha gibi sistemlerdedir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















