Shackleton Krateri (Shackleton) nedir? Ay'ın güney kutbundaki sürekli gölgeli krater
Shackleton Krateri, Ay'ın güney kutbunda 21 km çaplı, 4,2 km derinliğinde, tabanına Güneş ışığı hiç ulaşmayan bir çarpma krateridir; su buzu arayışının ve Artemis planlarının odağındadır.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Ay'ın güney kutbu; dönme ekseni krater kenarından geçer
- Çap
- Yaklaşık 21 km (taban çapı 6,6 km)
- Yüzey sıcaklığı
- Taban ortalama yaklaşık 90 K (−183 °C)
- Keşif
- Adı 1994'te IAU tarafından kabul edildi; Ernest Shackleton'ın anısına
Shackleton Krateri (IAU'nun resmî adlandırmasında Shackleton), Ay'ın güney kutbunda duran, yaklaşık 21 kilometre çaplı ve 4,2 kilometre derinliğinde bir çarpma krateridir. Ay'ın dönme ekseni krater kenarından geçer; tabanına Güneş ışığı hiç ulaşmadığı için sıcaklık yaklaşık 90 K'ye (−183 °C) kadar düşer. Bu soğuk ve karanlık taban, su buzu arayışının ve Artemis dönemi iniş planlarının en çok anılan adreslerinden biridir.
Genel bakış: kutbun üzerindeki çukur
Ay'ın genel yüzey tablosunu Ay'ın yüzeyi maddesinde bulabilirsiniz. Shackleton bu tablonun en uç noktasında yer alır: Ay'ın bize dönük yüzünün değil, güney kutbunun kraterlerinden biridir ve Dünya'dan bakıldığında Ay'ın güney kenarı boyunca uzandığı için gözlemlemesi zordur.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Konum | Ay'ın güney kutbu; dönme ekseni krater kenarından geçer |
| Çap | Yaklaşık 21 km |
| Derinlik | Yaklaşık 4,2 km |
| Taban çapı | Yaklaşık 6,6 km |
| Duvar eğimi | Yaklaşık 30° ve simetrik |
| Merkezî tepe | Yaklaşık 200 m yüksekliğinde |
| Taban sıcaklığı | Ortalama yaklaşık 90 K (−183 °C); en düşük ölçülen yaklaşık 88 K |
| Yaş (güncel tahmin) | Yaklaşık 3,69 milyar yıl (İmbriyen dönemi) |

Verileri göster
| Çap | 21 km |
|---|---|
| Derinlik | 4,2 km |
| Taban çapı | 6,6 km |
| Duvar eğimi | 30° |
| Merkezî tepe | 200 m |
| Taban sıcaklığı | 90 K (−183 °C) |
Adı nereden geliyor?
Krater, Anglo-İrlandalı Antarktika kâşifi Ernest Shackleton'ın adını taşır. Shackleton, 9 Ocak 1909'da Nimrod Seferi sırasında üç arkadaşıyla birlikte 88°23′ güney enlemine ulaşmış ve o güne dek Güney Kutbu'na en çok yaklaşan insanlar olmuştu; kutba yaklaşık 180 kilometre kalmıştı. Daha sonra Endurance seferinde buzlara hapsolan gemisinden 22 kişilik ekibini kurtarmasıyla tanınır. Kraterin adı, Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından 1994'te resmen kabul edildi.
Neden hep gölgede?
Dünya'nın ekseni yaklaşık 23,4° eğik olduğu için kutuplarda gün ve gece mevsimlere göre değişir. Ay'ın dönme ekseni ise Güneş'e göre yalnızca yaklaşık 1,5° eğiktir. Bu yüzden kutba yakın bir kraterin derin tabanına Güneş, ufuktan hiçbir zaman yukarı çıkmaz ve duvarlar ışığı tabana ulaştırmaz. Böyle yerlere kalıcı gölgeli bölge denir. Ölçümlere göre kalıcı gölgeli bölgelerde sıcaklık yaklaşık 100 K'yi (−170 °C) hiç aşmaz; bu soğukta su buzu milyarlarca yıl korunabilir. Su gibi uçucu maddelerin bu kadar soğukta kayada tutulabildiği yerlere de soğuk tuzak denir.
Shackleton'ın kenarı ise bunun tersini sunar. Kraterin çevresindeki yüksek noktalar, tabanın aksine neredeyse sürekli güneş alır. LRO verileriyle yapılan bir araştırma, Shackleton yakınındaki iki noktanın yıl boyunca yaklaşık yüzde 81-82 aydınlandığını, en uzun kesintisiz karanlığın ise yaklaşık 12 Dünya günü sürdüğünü bildiriyor. Kraterden uzanan bir sırt boyunca yaklaşık 8 kilometre arayla duran iki nokta birbirinin gölgesine girip çıktığı için birlikte bir Ay yılının yaklaşık yüzde 94'ünde aydınlıktır. Bu tür yerlere İngilizce peak of eternal light ("sürekli ışık tepesi") adı verilir; güneş enerjisiyle çalışacak bir üs için değerli olurlar.

Yapısı ve yaşı
Krater neredeyse kusursuz bir kâse biçimindedir. Duvarlar yaklaşık 30° eğimle 6,6 kilometre çaplı bir tabana iner; tabanın ortasında yaklaşık 200 metre yüksekliğinde bir tepe vardır. İç yüzeyde birkaç yüz metreyi geçmeyen küçük kraterler görülür.
Yaş tahmini zamanla değişti. Eski çalışmalar kraterin 1,1 ila 3,3 milyar yıl önce, Ay'ın Eratosthenes Dönemi'nde (Eratosthenian) oluştuğunu söylüyordu. Sonraki çalışmalar bunu yaklaşık 3,69 milyar yıla, yani İmbriyen (Imbrian) döneme taşıdı. Kraterden bugüne örnek getirilmediği için bu yaş, yüzey görüntülerinden ve modellerden yapılan bir tahmindir; Apollo iniş yerleri maddesindeki altı noktanın hiçbiri kutba yakın değildir. Güneydeki ünlü büyük kraterlerden Clavius Krateri ise Shackleton'dan çok daha kuzeyde, Dünya'dan kolayca görülen bölgededir.
Su buzu var mı? Tartışmanın iki yüzü
Shackleton, "Ay'da su var mı?" sorusunun sembol adresidir; ama cevap tek cümleyle verilemez. NASA'nın Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) uzay aracının lazer altimetresi kraterin tabanının çevredeki kraterlerden daha parlak olduğunu gösterdi; araştırmacılar bunu küçük miktarlarda buzla uyumlu buldu ve yüzey malzemesinin yüzde 22'sine kadarının buz olabileceğini hesapladı. Ancak başka ölçümler bunu desteklemiyor: Japonya'nın Kaguya (SELENE) aracı 2007'de yaklaşık 10 metre çözünürlükte belirgin bir buz kanıtı bulamadı, kraterin taban yansıtıcılığının Ay'ın uzak yüzündekiyle aynı çıkması ise yüzeyde açıkta buz bulunmadığını düşündürüyor. Bu bulgular birbiriyle çelişir görünüyor ve tartışma sürüyor.
Daha doğrudan bir ölçüm komşu bir kraterde yapıldı: NASA'nın LCROSS görevi Cabeus Krateri'ne çarpıp kalkan malzemede kütlece yaklaşık yüzde 5,6 ± 2,9 su ölçtü. Bu su, bir buz tabakası olarak değil, regolit içinde 10 santimetreden küçük buz parçacıkları halinde dağınık bulundu. Regolitin ne olduğunu Regolit sözlük sayfasında okuyabilirsiniz. Shackleton için kesin cevap, tabana inecek bir aracın ölçümüne bağlı.

ShadowCam: karanlığın içine bakmak
Kalıcı gölgeli bölgelerin sorunu, onları normal kameralarla çekememektir. NASA'nın ShadowCam kamerası bu yüzden, LRO'nun dar açılı kamerasından yaklaşık 200 kat daha duyarlı olacak biçimde tasarlandı ve Güney Kore'nin Danuri (KPLO) aracıyla 4 Ağustos 2022'de fırlatıldı; araç 16 Aralık 2022'de Ay yörüngesine girdi. ShadowCam'in Shackleton görüntüleri duvar ve taban ayrıntılarını, daha önce hiçbir kamerayla seçilemeyen ayrıntıları gösterdi. Bu görüntüler, tabana inecek bir aracın engel haritasının hazırlanmasında kullanılıyor. Sayfanın üstündeki kapak görseli, LROC ve ShadowCam ekiplerinin Shackleton bölgesi için hazırladığı bir mozaiktir.
Artemis ve iniş bölgeleri
NASA, 19 Ağustos 2022'de Artemis ile insanlı iniş için güney kutbuna yakın 13 aday bölge açıkladı. Bölgeler kutbun altı derece çevresinde yer alıyor, kalıcı gölgeli bölgelere yakın ve her biri 6,5 gün kesintisiz güneş sunuyor. Listede "Peak Near Shackleton" (Shackleton yakınındaki tepe), "Connecting Ridge" (bağlantı sırtı) ve "Connecting Ridge Extension" (bağlantı sırtının uzantısı) gibi Shackleton'la doğrudan ilişkili adlar var. Aday adlar kraterin karanlık tabanını değil, çevresindeki yüksek ve ışık alan noktaları gösteriyor.
Zaman çizelgesi değişti. NASA'nın 27 Şubat 2026'da duyurduğu plana göre Artemis III 2027'de Dünya yörüngesinde bir deneme uçuşu olacak; ilk insanlı iniş görevi olarak 2028'in başında Artemis IV planlanıyor. Artemis IV için hangi bölgenin seçildiği bu sayfada yer almıyor; iniş noktası netleştikçe güncellenecek. Programın genel çerçevesi için Artemis Programı sayfasına bakın. Ticari iniş araçlarını Ay'a taşıyan CLPS programındaki iniş yerlerinin çoğu da güney kutbuna yakındır.
Yalnız Amerika değil: Çin'in Chang'e 7 görevi, Shackleton'ın güneydoğu sırtı yakınındaki bir tepeyi hedefliyor. Görev başta 23-24 Ağustos 2026'da fırlatılacaktı, ancak süresiz ertelendi; görev şimdi 2027 için planlanıyor. Görevde bir yörünge aracı, bir iniş aracı, bir gezgin ve gezginlerin giremediği yerleri inceleyecek roket itkili küçük bir sıçrayıcı keşif aracı bulunuyor; bu araç kalıcı gölgeli kraterlerde su ve hidrojen izotoplarını analiz edecek. Çin programının genel resmi Çin Uzay Programı sayfasında. Kutuptaki kaynakların kime ait olacağı sorusu, uzay hukuku ve uzay madenciliği tartışmalarının da konusudur.

Verileri göster
| 1909 | Ernest Shackleton kutba yaklaşık 180 km… |
|---|---|
| 1994 | Kraterin adı IAU'ca kabul edildi |
| 2007 | Kaguya 10 m çözünürlükte belirgin buz… |
| 2022 | NASA 13 aday iniş bölgesi açıkladı |
| 2022 (Ara) | ShadowCam Ay yörüngesine girdi |
| 2027 | Artemis III (Dünya yörüngesi) ve… |
| 2028 | Artemis IV insanlı iniş planı |
Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?
Kısa cevap: Shackleton'ı Türkiye'den görmek pratikte çok zordur. Krater Ay'ın güney kutbundadır ve Dünya'dan bakıldığında Ay'ın güney kenarı boyunca uzanır. Ay'ın görünür yarısı sabit değildir: Ay'ın ekseni yörünge düzlemine göre yaklaşık 6,7° eğik olduğundan, "enlem librasyonu" denen sallanma sırasında güney kutup bölgesi zaman zaman Dünya'ya doğru kayar. Bu sallanmalar sayesinde Ay yüzeyinin yaklaşık yüzde 59'u zamanla Dünya'dan görülebilir. Shackleton için elverişli günler, güney librasyonunun en büyük olduğu günlerdir; bu günler yıllık Ay efemeris tablolarından ya da gözlem programlarından öğrenilebilir.
O günlerde bile krater Ay'ın kenarında çok yatık bir açıdan görünür. Çapı yaklaşık 21 km olduğundan, ortalama 384.400 km uzaklıktaki Ay'da yaklaşık 11 yay saniyesi büyüklüğünde görünür; yatık bakış açısı bunu çok ince bir şeride indirir. Taban ise hiç Güneş görmediği için karanlıktır; dolayısıyla tabanı ya da buzu hiçbir amatör araçla görmek mümkün değildir. Ay atlası da Shackleton'ı listeler ve kraterin yalnızca Ay'ın salınımı elverdiğinde ufuk çizgisinde görülebildiğini belirtir.
Güney kutbunun çevresini görmek isteyenler için daha rahat hedef, atlasın da dürbünle seçilebilir diye listelediği Clavius Krateri'dir; atlas bunun için yeni Ay'dan sonraki 10. ve 22. günleri öneriyor. Ay'ı doğru evrede izlemek için Ay evreleri ve tutulmalar ve Ay fotoğrafı nasıl çekilir? sayfaları işe yarar.
Türkiye'nin kutup bölgesiyle bağı gözlemden çok programlar üzerinden kuruluyor: Türkiye, Artemis Mutabakatı'nın 71. imzacısı oldu; ülkenin Ay'a yönelik kendi planları Ay Araştırma Programı ve AYAP-1 sayfalarında anlatılıyor. Kraterin su buzu açısından değerlendirmesi ve popüler kültürdeki yansıması için For All Mankind'daki gibi Ay'ın güney kutbunda su buzu var mı? yazısına bakabilirsiniz.
İlginç bilgiler
- Kraterin kenarı yaklaşık −50 ± 10 °C'dir; tabanı ise yaklaşık −183 °C. Kenar ile taban arasında yaklaşık 130 derecelik bir sıcaklık farkı vardır.
- Modellemeler, krateri açan cismin yaklaşık 1,5 km çaplı bir göktaşı olduğunu, yaklaşık 15 km/s hızla çarptığını ve en az 20 km³ çarpma eriyiği oluştuğunu öneriyor; bunlar doğrudan ölçüm değil, tahmindir.
- Kraterin kenarındaki ışık alan noktalar güneş enerjisi için, soğuk ve kararlı konumu ise kızılötesi bir teleskop yeri olarak önerilen kullanımlar arasında.
- Adını aldığı kâşif Shackleton, 1909'da kutba yaklaşık 180 km kala geri dönmeyi seçti; kâşifin adını taşıyan krater bugün Ay'ın güney kutbuna yönelik çalışmaların ana adreslerinden biri.
Kısaca
- Shackleton Krateri, Ay'ın güney kutbunda, dönme ekseninin kenarından geçtiği 21 km çaplı, 4,2 km derinliğinde bir çarpma krateridir.
- Tabanına Güneş hiç ulaşmaz; ortalama sıcaklık yaklaşık 90 K (−183 °C) olduğu için su buzu için bir soğuk tuzaktır, kenar noktaları ise yılın büyük kısmında ışık alır.
- Buz konusunda veriler çelişir: LRO'nun lazer ölçümü yüzde 22'ye kadar buz olabileceğini söylerken Kaguya ve taban yansıtıcılığı açıkta buz görmüyor; kesin cevap yerinde ölçüm bekliyor.
- Artemis için kraterin kendisi değil, yakınındaki ışıklı tepeler ve sırtlar aday; Chang'e 7 de Shackleton'ın bir sırtını hedefliyor.
- Türkiye'den krater kenarda çok yatık görünür, tabanı ise karanlıktır; en iyi dönem güney librasyonunun büyük olduğu günlerdir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)

















