21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Shackleton Krateri (Shackleton) nedir? Ay'ın güney kutbundaki sürekli gölgeli krater

Shackleton Krateri, Ay'ın güney kutbunda 21 km çaplı, 4,2 km derinliğinde, tabanına Güneş ışığı hiç ulaşmayan bir çarpma krateridir; su buzu arayışının ve Artemis planlarının odağındadır.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın güney kutbu; dönme ekseni krater kenarından geçer
Çap
Yaklaşık 21 km (taban çapı 6,6 km)
Yüzey sıcaklığı
Taban ortalama yaklaşık 90 K (−183 °C)
Keşif
Adı 1994'te IAU tarafından kabul edildi; Ernest Shackleton'ın anısına

Shackleton Krateri (IAU'nun resmî adlandırmasında Shackleton), Ay'ın güney kutbunda duran, yaklaşık 21 kilometre çaplı ve 4,2 kilometre derinliğinde bir çarpma krateridir. Ay'ın dönme ekseni krater kenarından geçer; tabanına Güneş ışığı hiç ulaşmadığı için sıcaklık yaklaşık 90 K'ye (−183 °C) kadar düşer. Bu soğuk ve karanlık taban, su buzu arayışının ve Artemis dönemi iniş planlarının en çok anılan adreslerinden biridir.

Genel bakış: kutbun üzerindeki çukur

Ay'ın genel yüzey tablosunu Ay'ın yüzeyi maddesinde bulabilirsiniz. Shackleton bu tablonun en uç noktasında yer alır: Ay'ın bize dönük yüzünün değil, güney kutbunun kraterlerinden biridir ve Dünya'dan bakıldığında Ay'ın güney kenarı boyunca uzandığı için gözlemlemesi zordur.

ÖzellikDeğer
KonumAy'ın güney kutbu; dönme ekseni krater kenarından geçer
ÇapYaklaşık 21 km
DerinlikYaklaşık 4,2 km
Taban çapıYaklaşık 6,6 km
Duvar eğimiYaklaşık 30° ve simetrik
Merkezî tepeYaklaşık 200 m yüksekliğinde
Taban sıcaklığıOrtalama yaklaşık 90 K (−183 °C); en düşük ölçülen yaklaşık 88 K
Yaş (güncel tahmin)Yaklaşık 3,69 milyar yıl (İmbriyen dönemi)
Shackleton Krateri rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Çap21 km
Derinlik4,2 km
Taban çapı6,6 km
Duvar eğimi30°
Merkezî tepe200 m
Taban sıcaklığı90 K (−183 °C)

Adı nereden geliyor?

Krater, Anglo-İrlandalı Antarktika kâşifi Ernest Shackleton'ın adını taşır. Shackleton, 9 Ocak 1909'da Nimrod Seferi sırasında üç arkadaşıyla birlikte 88°23′ güney enlemine ulaşmış ve o güne dek Güney Kutbu'na en çok yaklaşan insanlar olmuştu; kutba yaklaşık 180 kilometre kalmıştı. Daha sonra Endurance seferinde buzlara hapsolan gemisinden 22 kişilik ekibini kurtarmasıyla tanınır. Kraterin adı, Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından 1994'te resmen kabul edildi.

Neden hep gölgede?

Dünya'nın ekseni yaklaşık 23,4° eğik olduğu için kutuplarda gün ve gece mevsimlere göre değişir. Ay'ın dönme ekseni ise Güneş'e göre yalnızca yaklaşık 1,5° eğiktir. Bu yüzden kutba yakın bir kraterin derin tabanına Güneş, ufuktan hiçbir zaman yukarı çıkmaz ve duvarlar ışığı tabana ulaştırmaz. Böyle yerlere kalıcı gölgeli bölge denir. Ölçümlere göre kalıcı gölgeli bölgelerde sıcaklık yaklaşık 100 K'yi (−170 °C) hiç aşmaz; bu soğukta su buzu milyarlarca yıl korunabilir. Su gibi uçucu maddelerin bu kadar soğukta kayada tutulabildiği yerlere de soğuk tuzak denir.

Shackleton'ın kenarı ise bunun tersini sunar. Kraterin çevresindeki yüksek noktalar, tabanın aksine neredeyse sürekli güneş alır. LRO verileriyle yapılan bir araştırma, Shackleton yakınındaki iki noktanın yıl boyunca yaklaşık yüzde 81-82 aydınlandığını, en uzun kesintisiz karanlığın ise yaklaşık 12 Dünya günü sürdüğünü bildiriyor. Kraterden uzanan bir sırt boyunca yaklaşık 8 kilometre arayla duran iki nokta birbirinin gölgesine girip çıktığı için birlikte bir Ay yılının yaklaşık yüzde 94'ünde aydınlıktır. Bu tür yerlere İngilizce peak of eternal light ("sürekli ışık tepesi") adı verilir; güneş enerjisiyle çalışacak bir üs için değerli olurlar.

Shackleton Krateri'nin güneş alan kenarı: Ay'ın güney kutbunda ışık ile gölge arasındaki keskin sınır (LROC görüntüsü).
NASA/GSFC/Arizona Eyalet Üniversitesi, kamu malı; Wikimedia Commons

Yapısı ve yaşı

Krater neredeyse kusursuz bir kâse biçimindedir. Duvarlar yaklaşık 30° eğimle 6,6 kilometre çaplı bir tabana iner; tabanın ortasında yaklaşık 200 metre yüksekliğinde bir tepe vardır. İç yüzeyde birkaç yüz metreyi geçmeyen küçük kraterler görülür.

Yaş tahmini zamanla değişti. Eski çalışmalar kraterin 1,1 ila 3,3 milyar yıl önce, Ay'ın Eratosthenes Dönemi'nde (Eratosthenian) oluştuğunu söylüyordu. Sonraki çalışmalar bunu yaklaşık 3,69 milyar yıla, yani İmbriyen (Imbrian) döneme taşıdı. Kraterden bugüne örnek getirilmediği için bu yaş, yüzey görüntülerinden ve modellerden yapılan bir tahmindir; Apollo iniş yerleri maddesindeki altı noktanın hiçbiri kutba yakın değildir. Güneydeki ünlü büyük kraterlerden Clavius Krateri ise Shackleton'dan çok daha kuzeyde, Dünya'dan kolayca görülen bölgededir.

Su buzu var mı? Tartışmanın iki yüzü

Shackleton, "Ay'da su var mı?" sorusunun sembol adresidir; ama cevap tek cümleyle verilemez. NASA'nın Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) uzay aracının lazer altimetresi kraterin tabanının çevredeki kraterlerden daha parlak olduğunu gösterdi; araştırmacılar bunu küçük miktarlarda buzla uyumlu buldu ve yüzey malzemesinin yüzde 22'sine kadarının buz olabileceğini hesapladı. Ancak başka ölçümler bunu desteklemiyor: Japonya'nın Kaguya (SELENE) aracı 2007'de yaklaşık 10 metre çözünürlükte belirgin bir buz kanıtı bulamadı, kraterin taban yansıtıcılığının Ay'ın uzak yüzündekiyle aynı çıkması ise yüzeyde açıkta buz bulunmadığını düşündürüyor. Bu bulgular birbiriyle çelişir görünüyor ve tartışma sürüyor.

Daha doğrudan bir ölçüm komşu bir kraterde yapıldı: NASA'nın LCROSS görevi Cabeus Krateri'ne çarpıp kalkan malzemede kütlece yaklaşık yüzde 5,6 ± 2,9 su ölçtü. Bu su, bir buz tabakası olarak değil, regolit içinde 10 santimetreden küçük buz parçacıkları halinde dağınık bulundu. Regolitin ne olduğunu Regolit sözlük sayfasında okuyabilirsiniz. Shackleton için kesin cevap, tabana inecek bir aracın ölçümüne bağlı.

LRO'nun lazer altimetresi verilerinden hazırlanan görselleştirme: Shackleton'ın taban yükseklik haritası (renkli) ve gölgede kalan tabanı.
NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezi, kamu malı; Wikimedia Commons

ShadowCam: karanlığın içine bakmak

Kalıcı gölgeli bölgelerin sorunu, onları normal kameralarla çekememektir. NASA'nın ShadowCam kamerası bu yüzden, LRO'nun dar açılı kamerasından yaklaşık 200 kat daha duyarlı olacak biçimde tasarlandı ve Güney Kore'nin Danuri (KPLO) aracıyla 4 Ağustos 2022'de fırlatıldı; araç 16 Aralık 2022'de Ay yörüngesine girdi. ShadowCam'in Shackleton görüntüleri duvar ve taban ayrıntılarını, daha önce hiçbir kamerayla seçilemeyen ayrıntıları gösterdi. Bu görüntüler, tabana inecek bir aracın engel haritasının hazırlanmasında kullanılıyor. Sayfanın üstündeki kapak görseli, LROC ve ShadowCam ekiplerinin Shackleton bölgesi için hazırladığı bir mozaiktir.

Artemis ve iniş bölgeleri

NASA, 19 Ağustos 2022'de Artemis ile insanlı iniş için güney kutbuna yakın 13 aday bölge açıkladı. Bölgeler kutbun altı derece çevresinde yer alıyor, kalıcı gölgeli bölgelere yakın ve her biri 6,5 gün kesintisiz güneş sunuyor. Listede "Peak Near Shackleton" (Shackleton yakınındaki tepe), "Connecting Ridge" (bağlantı sırtı) ve "Connecting Ridge Extension" (bağlantı sırtının uzantısı) gibi Shackleton'la doğrudan ilişkili adlar var. Aday adlar kraterin karanlık tabanını değil, çevresindeki yüksek ve ışık alan noktaları gösteriyor.

Zaman çizelgesi değişti. NASA'nın 27 Şubat 2026'da duyurduğu plana göre Artemis III 2027'de Dünya yörüngesinde bir deneme uçuşu olacak; ilk insanlı iniş görevi olarak 2028'in başında Artemis IV planlanıyor. Artemis IV için hangi bölgenin seçildiği bu sayfada yer almıyor; iniş noktası netleştikçe güncellenecek. Programın genel çerçevesi için Artemis Programı sayfasına bakın. Ticari iniş araçlarını Ay'a taşıyan CLPS programındaki iniş yerlerinin çoğu da güney kutbuna yakındır.

Yalnız Amerika değil: Çin'in Chang'e 7 görevi, Shackleton'ın güneydoğu sırtı yakınındaki bir tepeyi hedefliyor. Görev başta 23-24 Ağustos 2026'da fırlatılacaktı, ancak süresiz ertelendi; görev şimdi 2027 için planlanıyor. Görevde bir yörünge aracı, bir iniş aracı, bir gezgin ve gezginlerin giremediği yerleri inceleyecek roket itkili küçük bir sıçrayıcı keşif aracı bulunuyor; bu araç kalıcı gölgeli kraterlerde su ve hidrojen izotoplarını analiz edecek. Çin programının genel resmi Çin Uzay Programı sayfasında. Kutuptaki kaynakların kime ait olacağı sorusu, uzay hukuku ve uzay madenciliği tartışmalarının da konusudur.

Shackleton Krateri'nde dönüm noktaları
Uzay Gündem
Verileri göster
1909Ernest Shackleton kutba yaklaşık 180 km…
1994Kraterin adı IAU'ca kabul edildi
2007Kaguya 10 m çözünürlükte belirgin buz…
2022NASA 13 aday iniş bölgesi açıkladı
2022 (Ara)ShadowCam Ay yörüngesine girdi
2027Artemis III (Dünya yörüngesi) ve…
2028Artemis IV insanlı iniş planı

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?

Kısa cevap: Shackleton'ı Türkiye'den görmek pratikte çok zordur. Krater Ay'ın güney kutbundadır ve Dünya'dan bakıldığında Ay'ın güney kenarı boyunca uzanır. Ay'ın görünür yarısı sabit değildir: Ay'ın ekseni yörünge düzlemine göre yaklaşık 6,7° eğik olduğundan, "enlem librasyonu" denen sallanma sırasında güney kutup bölgesi zaman zaman Dünya'ya doğru kayar. Bu sallanmalar sayesinde Ay yüzeyinin yaklaşık yüzde 59'u zamanla Dünya'dan görülebilir. Shackleton için elverişli günler, güney librasyonunun en büyük olduğu günlerdir; bu günler yıllık Ay efemeris tablolarından ya da gözlem programlarından öğrenilebilir.

O günlerde bile krater Ay'ın kenarında çok yatık bir açıdan görünür. Çapı yaklaşık 21 km olduğundan, ortalama 384.400 km uzaklıktaki Ay'da yaklaşık 11 yay saniyesi büyüklüğünde görünür; yatık bakış açısı bunu çok ince bir şeride indirir. Taban ise hiç Güneş görmediği için karanlıktır; dolayısıyla tabanı ya da buzu hiçbir amatör araçla görmek mümkün değildir. Ay atlası da Shackleton'ı listeler ve kraterin yalnızca Ay'ın salınımı elverdiğinde ufuk çizgisinde görülebildiğini belirtir.

Güney kutbunun çevresini görmek isteyenler için daha rahat hedef, atlasın da dürbünle seçilebilir diye listelediği Clavius Krateri'dir; atlas bunun için yeni Ay'dan sonraki 10. ve 22. günleri öneriyor. Ay'ı doğru evrede izlemek için Ay evreleri ve tutulmalar ve Ay fotoğrafı nasıl çekilir? sayfaları işe yarar.

Türkiye'nin kutup bölgesiyle bağı gözlemden çok programlar üzerinden kuruluyor: Türkiye, Artemis Mutabakatı'nın 71. imzacısı oldu; ülkenin Ay'a yönelik kendi planları Ay Araştırma Programı ve AYAP-1 sayfalarında anlatılıyor. Kraterin su buzu açısından değerlendirmesi ve popüler kültürdeki yansıması için For All Mankind'daki gibi Ay'ın güney kutbunda su buzu var mı? yazısına bakabilirsiniz.

İlginç bilgiler

  • Kraterin kenarı yaklaşık −50 ± 10 °C'dir; tabanı ise yaklaşık −183 °C. Kenar ile taban arasında yaklaşık 130 derecelik bir sıcaklık farkı vardır.
  • Modellemeler, krateri açan cismin yaklaşık 1,5 km çaplı bir göktaşı olduğunu, yaklaşık 15 km/s hızla çarptığını ve en az 20 km³ çarpma eriyiği oluştuğunu öneriyor; bunlar doğrudan ölçüm değil, tahmindir.
  • Kraterin kenarındaki ışık alan noktalar güneş enerjisi için, soğuk ve kararlı konumu ise kızılötesi bir teleskop yeri olarak önerilen kullanımlar arasında.
  • Adını aldığı kâşif Shackleton, 1909'da kutba yaklaşık 180 km kala geri dönmeyi seçti; kâşifin adını taşıyan krater bugün Ay'ın güney kutbuna yönelik çalışmaların ana adreslerinden biri.

Kısaca

  • Shackleton Krateri, Ay'ın güney kutbunda, dönme ekseninin kenarından geçtiği 21 km çaplı, 4,2 km derinliğinde bir çarpma krateridir.
  • Tabanına Güneş hiç ulaşmaz; ortalama sıcaklık yaklaşık 90 K (−183 °C) olduğu için su buzu için bir soğuk tuzaktır, kenar noktaları ise yılın büyük kısmında ışık alır.
  • Buz konusunda veriler çelişir: LRO'nun lazer ölçümü yüzde 22'ye kadar buz olabileceğini söylerken Kaguya ve taban yansıtıcılığı açıkta buz görmüyor; kesin cevap yerinde ölçüm bekliyor.
  • Artemis için kraterin kendisi değil, yakınındaki ışıklı tepeler ve sırtlar aday; Chang'e 7 de Shackleton'ın bir sırtını hedefliyor.
  • Türkiye'den krater kenarda çok yatık görünür, tabanı ise karanlıktır; en iyi dönem güney librasyonunun büyük olduğu günlerdir.

Aynı türdenTümü →

Bu konudaki haberler

  1. Ay Üssü nedir? NASA öğrenciler için ilk Ay karakolunu anlattıAy Üssü nedir? NASA öğrenciler için ilk Ay karakolunu anlattı18 Kasım 2026, 21:01
  2. For All Mankind'daki gibi Ay'ın güney kutbunda su buzu var mı? Shackleton'ın karnesiFor All Mankind'daki gibi Ay'ın güney kutbunda su buzu var mı? Shackleton'ın karnesi1 Kasım 2026, 13:56

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

TeorilerTümü →

  1. Olbers paradoksu: gece gökyüzü neden karanlık?Olbers paradoksu: gece gökyüzü neden karanlık?Evrenin doğuşu ve yapısı
  2. Lambda-CDM modeli: standart kozmolojiLambda-CDM modeli: standart kozmolojiEvrenin doğuşu ve yapısı
  3. Antropik ilkeAntropik ilkeBilim ve felsefe
  4. Simülasyon hipoteziSimülasyon hipoteziBilim ve felsefe

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi2 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar