21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Clavius Krateri (Clavius) nedir? Ay'ın güneyindeki dev krater ve SOFIA'nın su bulgusu

Clavius Krateri (Clavius), Ay'ın güney yaylalarında yaklaşık 231 km çapında eski bir çarpma krateridir; tabanındaki krater zinciriyle ve SOFIA'nın 2020'de bulduğu su izleriyle bilinir.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın yakın yüzü, güney yaylaları; Tycho Krateri'nin güneyi, yaklaşık 58°24′ G, 14°24′ B
Çap
230,77 km
Keşif
1651'de Riccioli adlandırdı; IAU 1935'te resmen benimsedi; SOFIA 2020'de kraterin güneşli toprağında su molekülü saptadı

Clavius Krateri (Latince adıyla Clavius), Ay'ın bize dönük yüzünün güneyindeki yüksek arazide uzanan, çapı yaklaşık 231 kilometreyi bulan dev bir çarpma krateridir. Tabanındaki yay biçimli küçük krater dizisiyle dürbünle bile tanınır. Daha yeni bir ünü de var: 2020'de NASA'nın uçan gözlemevi SOFIA, kraterin güneş ışığı alan toprağında su molekülü bulduğunu duyurdu.

Genel bakış: Tycho'nun güneyindeki dev

Clavius, yaklaşık 58°24′ güney enlemi ve 14°24′ batı boylamında yer alır. Ay'ın güney yaylalarının en dikkat çekici çukurlarından biridir ve ışın sistemiyle ünlü Tycho Krateri'nin güneyinde durur; Tycho'nun merkezi yaklaşık 43° güney enleminde olduğundan Clavius ondan yaklaşık 15 enlem derecesi daha güneydedir. Kuzeyinde komşusu Maginus bulunur. Çapı 230,77 kilometre, derinliği ise 4,76 kilometredir.

Kraterin adı Ay haritalarında 1651'de Giovanni Riccioli'nin yayımladığı adlandırma sistemiyle yer almış, Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) de bu adı 1935'te resmen benimsemiştir. Ayrıntılı bir tanıma için Ay'ın yüzeyi maddesine, genel çerçeve için Ay maddesine bakabilirsiniz.

Clavius (altta) ve komşusu Maginus (üstte) eğik açıdan; kuzey sağ üsttedir
Magere Hein, CC0; Wikimedia Commons

Adı kimden geliyor?

Krater, Cizvit rahip ve matematikçi Christopher Clavius'un (1538-1612) anısına verilmiştir. Kaynaklarda doğum yılı bazen 1537 olarak da geçer. Clavius, Roma'daki Collegio Romano'da matematik profesörlüydü ve Aloysius Lilius'un önerdiği takvim reformunu kabul eden Vatikan komisyonunda yer aldı. Reform, papa XIII. Gregorius'un emriyle 1582'de katolik ülkelerde uygulandı; bugün dünyada yaygın kullanılan Gregoryen takvimin başlangıcı budur. Clavius reformu savunan ve açıklayan yazılar da yazdı.

Gökbilim tarihindeki yeri yalnızca takvimle sınırlı değil. Sacrobosco'nun De Sphaera adlı kitabına yazdığı şerh, 1570 ile 1618 arasında en az 16 baskı yaptı; 1585 baskısında 1572'de Kassiopeia'da görülen yeni yıldızı kendi gözlemiyle de tanımladı. Galileo 1611'de Roma'ya gidip teleskop gözlemlerini ona anlattı; Clavius bulguların gerçek olduğunu kabul etti, ancak Ay dağları ve Jüpiter'in uyduları konusunda kuşkularını tümüyle bırakmadı. Yani adını taşıyan krater, Ay'ın haritasını çizen bir çağın hem takvimcisini hem de teleskop devrimine kuşkuyla bakan tanığını anar.

Yapısı: aşınmış bir çeper ve dışbükey taban

Clavius, çapına göre alçak bir dış duvara sahiptir. Çeper çok eskimiş, üzerini sayısız küçük çarpma çukuru delmiştir; genel çizgisi biraz çokgene benzer. Kuzeydoğu kesimini Porter Krateri yarıp geçer. Bu aşınmış görünüm kraterin eski olduğunu yansıtır: Clavius, Ay'ın eski jeolojik dönemlerinden biri olan Nectarian'a aittir. Bu dönemin adı, Nektar Denizi'nin havzasından gelir.

Kraterin açılması sırasında Ay kabuğu yaklaşık 20-25 kilometre derinliğe kadar kazınmış, kabaca 68 bin kilometreküp malzeme yerinden oynamıştır. Çarpma krateri kavramının ayrıntısı çarpma krateri sözlük maddesinde anlatılıyor. Clavius'un tabanı ise düz bir çanak değil, dışbükey bir ovadır. Clavius, koyu bazalt ovalarından, yani Ay denizlerinden farklı olarak, yüksek ve açık renkli arazinin içinde yer alır.

Tabandaki krater zinciri

Clavius'u ünlü yapan ayrıntı, tabanında yay çizen küçük krater dizisidir. Zincir güneyde Rutherfurd Krateri ile başlar ve saat yönünün tersine kıvrılarak giderek küçülen çukurlardan oluşur: Clavius D (28 km), Clavius C (21 km), Clavius N (13 km), Clavius J (12 km) ve en küçüğü Clavius JA. Çapları böyle ardışık azalan altı kraterin kavis oluşturması, Clavius'un en kolay tanınan özelliğidir.

Clavius C ile N arasında ayrıca küçük bir merkez yığını bulunur. Bu yığının, Ay kabuğunun yaklaşık 24,5 ile 42,4 kilometre derinliğinden gelen anortozit-gabro türü kayaçlardan oluştuğu belirtilir.

Lunar Orbiter 4'ün Clavius'un tabanındaki krater zincirini gösteren kesiti; kuzey görüntünün sağ üstündedir
NASA / Lunar Orbiter 4 (kare 136, h1), James Stuby'nin yeniden işlemesiyle, CC0; Wikimedia Commons
Clavius Krateri rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Çap230,77 km
Derinlik4,76 km
Konum58°24′ G, 14°24′ B
Kazılan derinlik20-25 km
SOFIA'nın ölçtüğü su100-412 ppm

SOFIA'nın bulgusu: güneşli yüzeyde su

Clavius'un yeni ünü 26 Ekim 2020'de geldi. NASA'nın Stratosferik Kızılötesi Astronomi Gözlemevi SOFIA, kraterin güneş ışığı alan toprağında su molekülü (H2O) saptadığını duyurdu. SOFIA, 2,5 metre aynalı bir teleskopu 13,7 kilometre yükseklikte uçurulan değiştirilmiş bir Boeing 747SP'ye yerleştiren, NASA ile Alman Havacılık ve Uzay Merkezi'nin (DLR) ortak yürüttüğü bir projeydi. Atmosferin su buharının büyük bölümünün üstüne çıkarak kızılötesi ölçüm yapabiliyordu.

Ölçüm, FORCAST kamerasıyla 6,1 mikrometre dalga boyunda yapıldı; bu dalga boyu su moleküllerinin kızılötesi parmak izine denk gelir. Sonuçlar Nature Astronomy dergisinde yayımlandı; çalışmanın baş yazarı Hawaii Üniversitesi'nden Casey Honniball'dı. Ay toprağındaki su miktarı milyonda 100 ile 412 parça (ppm) arasında kestirildi. Bu, kabaca bir ton Ay toprağında yüz-birkaç yüz gram su demektir. NASA'nın ifadesiyle Sahra Çölü'nde bulunan su bunun yaklaşık 100 katıdır; yani Ay'ın bu yüzeyi yine de olağanüstü kurudur.

Asıl soru, suyun güneş ışığı alan bir yüzeyde nasıl kalabildiğiydi. Araştırmacılar suyun ya mikro göktaşı çarpmalarının ısısıyla oluşan boncuk benzeri cam yapıların içinde ya da toprak taneleri arasındaki boşluklarda, güneş ışığından korunarak durduğunu öne sürüyor. Bu bir tahmindir; suyun ayrıntılı yapısı hâlâ araştırılmaktadır.

Bulgunun bağlamı da önemli. 2009'da Chandrayaan-1 aracındaki NASA cihazı M3, Ay yüzeyinin geniş alanlarında toprağa bağlı hidroksil (OH) saptamış, en güçlü işareti serin yüksek enlemlerde görmüştü. Aynı yıl NASA'nın LCROSS görevi, bir güney kutup kraterinden savrulan malzemede ağırlıkça yüzde 5,6 ± 2,9 su bulmuştu. SOFIA ise güneşli bir bölgede doğrudan moleküler suyu gösterdi. Konuya genel bakış için Ay'da su: rakamlarla kuruluk ve buz sayfasına bakabilirsiniz.

SOFIA 29 Eylül 2022'de, 921 uçuşun ardından emekliye ayrıldı. Clavius bulgusu, suyun yalnızca kalıcı gölgedeki kutup kraterlerine özgü olmayabileceğini düşündürüyor. NASA, Ay'daki suyun nerede ve ne kadar bulunduğunu Artemis programının planlaması açısından önemli sayıyor. Türkiye'nin kendi Ay hedefleri için Ay Araştırma Programı maddesine, geçmiş yolculuklar için Ay'a yolculuklar maddesine bakılabilir.

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?

Clavius, Ay'ın güney kıyısına yakın durduğu için Türkiye'den bakınca diskin alt (güney) kenarına yakın görünür; kıyıya yakın olduğundan biçimi bize basık görünür. Librasyon adı verilen salınım Ay'ı biraz yukarı aşağı eğdiğinde, güney kenar bize biraz daha açılır ve Clavius daha geniş görünür.

Sitemizdeki Ay atlasına göre Clavius dürbünle seçilir; en güzel görünümü büyüyen Ay'ın yaklaşık 10. gününde ve küçülen Ay'ın 22. gününde, yani son dördün dolaylarında yakalanır. Terminatöre (Ay'ın aydınlık-karanlık sınırına) yakınken Güneş alçak olduğundan çeper, iç duvarlar ve taban çukurları gölgelerle belirginleşir; dolunayda ise yüzey düzleşir. Evre günleri için Ay evreleri maddesine bakın.

Küçük bir hesapla: Ay ortalama 384 bin kilometre uzaktayken Clavius'un 231 kilometrelik çapı gökte yaklaşık 2 yay dakikasına denk gelir. Dürbün bunu bir halka olarak gösterir. Tabandaki Clavius D yaklaşık 15, C yaklaşık 11, N ve J ise yaklaşık 6-7 yay saniyesi genişliğindedir (perspektif etkisi hariç). İlk iki çukur küçük bir teleskopla, daha küçükleri iyi havada ve daha büyük açıklıkla seçilir. Başlangıç için yeni başlayanlar için teleskop ve dürbün rehberi işinize yarar. Gözlemde komşu parlak krater Aristarkus kuzeybatıda, Clavius ise güneyde olduğundan ikisini aynı gece karşılaştırabilirsiniz.

Kültürde Clavius: kurgusal bir üs

Clavius'un adı sinemada da geçer. Stanley Kubrick'in 2001: A Space Odyssey filminde Ay'daki insan üssü "Clavius Üssü" adını taşır. Bu üs tümüyle kurgudur; gerçek kraterde herhangi bir yerleşim yoktur.

Kısaca

  • Clavius, Ay'ın güney yaylalarında, Tycho'nun güneyinde yer alan, çapı yaklaşık 231 km ve derinliği 4,76 km olan eski bir çarpma krateridir.
  • Tabanında Rutherfurd'dan başlayıp giderek küçülen Clavius D, C, N, J ve JA kraterlerinden oluşan bir yay bulunur.
  • Adını, Gregoryen takvim reformuna katılan Cizvit matematikçi Christopher Clavius'tan alır.
  • SOFIA 2020'de burada güneşli toprakta 100-412 ppm düzeyinde su molekülü saptadı.
  • Türkiye'den dürbünle, özellikle büyüyen Ay'ın 10. ve küçülen Ay'ın 22. günlerinde seçilir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar