M22 küresel kümesi (Messier 22) nedir? Yay'daki yaşlı, kara delikli küme
M22, Yay'daki yaşlı bir küresel kümedir; 1665'te Satürn'ü ararken keşfedildi, içinde gezegenimsi bulutsu ve iki kara delik adayı var. Nasıl bulunur, ne kadar yaşlı, neden özel?
- Türü
- Yıldız kümesi
- Bulunduğu yer
- Yay takımyıldızı
- Çap
- yaklaşık 70-99 ışık yılı
- Keşif
- 1665, Abraham Ihle
M22 küresel kümesi (Messier 22, NGC 6656), Yay takımyıldızında yer alan, on binlerce yaşlı yıldızın kütleçekimiyle top gibi bir arada durduğu bir yıldız kümesidir. Yaklaşık 10.600 ışık yılı uzaktadır ve ilk keşfedilen küresel kümelerden biri olarak 1665'te bulunmuştur. Kuzey Yarımküre'den görülen en parlak küresel küme sayılır; içinde bir gezegenimsi bulutsu ve iki kara delik barındırması da onu gökbilimciler için özel kılar.
M22, İngilizce kaynaklarda "Great Sagittarius Cluster" adıyla da geçer; Türkçeye "Büyük Yay Kümesi" diye çevrilebilir, ama bu bizde yerleşmiş bir ad değildir, Türkçede çoğunlukla katalog adıyla (M22) anılır. Bu sayfada kümenin gökyüzünde nasıl bulunacağını, ne kadar büyük ve yaşlı olduğunu, neden sıra dışı sayıldığını ve henüz yanıtlanmamış sorularını bulacaksınız. Aynı bölgedeki Yay takımyıldızının genel tanıtımı ayrı sayfamızda.

Genel bakış: M22 bir bakışta
Küresel kümeler, Samanyolu'nun çoğunlukla dışındaki geniş halede dolaşan, küre biçimli ve çok yaşlı yıldız topluluklarıdır. Samanyolu'nda 150'den fazla küresel küme bilinir. Bu kümelerde yıldızlar o kadar sık dizilmiştir ki yıldızlar arası ortalama uzaklık yaklaşık bir ışık yılıdır; Güneş'in çevresinde bu uzaklık birkaç ışık yılıdır. M22 bu ailenin en kolay gözlenenlerindendir.
Wikipedia'nın derlemesine göre kümenin uzaklığı yaklaşık 10.600 ışık yılıdır. NASA ve ESA/Hubble ise "yaklaşık 10.000 ışık yılı" diye yuvarlar. Küme gökyüzünde 32 yay dakikası yer kaplar; Wikipedia bunu 99 ± 9 ışık yılı çapa çevirir, NASA ile ESA/Hubble'ın tanıtım metni ise "yaklaşık 70 ışık yılı" der. İki sayı arasındaki fark bir yanlışlık değildir: küresel kümelerin kenarı keskin bir çizgi değildir, yıldızlar dışa doğru seyrekleşerek kaybolur ve "çap" hangi yoğunlukta kesildiğine göre değişir. Aynı nedenle görünür parlaklık için de NASA 5,1 kadir, Wikipedia 5,5 kadir verir (kadir ölçeğinde küçük sayı daha parlak demektir).
NASA'ya göre küme gökyüzünde dolunayla yaklaşık aynı büyüklükte bir yer kaplar. Yaşı yaklaşık 12 milyar yıl olarak verilir; NASA ve ESA/Hubble, küresel kümelerin tipik yaşını 12-13 milyar yıl, evrenin yaşını ise 13,8 milyar yıl diye belirtir. Yani M22'nin yıldızları evrenin ilk dönemlerinden kalmadır. Kümede yaklaşık 70.000 yıldız olduğu tahmin edilir; bu sayıyı ilk kez 1930'da Harlow Shapley vermiştir. En parlak yıldızları 11. kadirdir, ama yüzlercesi 8 inçlik (yaklaşık 20 santimetrelik) bir teleskopla tek tek ayırt edilebilir. Kümede 32 değişen yıldız kaydedilmiştir.
Kimyasal bileşimi de bir yaş göstergesidir. M22'nin demir bolluğu ([Fe/H]) −1,49 olarak verilir; bu değer, kümenin ağır element bakımından Güneş'ten kabaca otuz kat fakir olduğu anlamına gelir (bu çıkarım kendi hesabımızdır). Ağır elementler yıldız kuşakları boyunca birikir, bu yüzden böyle fakir bir bileşim, kümenin gökadanın çok erken dönemlerinde oluştuğuna işaret eder.
Gökyüzünde M22'yi nasıl buluruz?
M22, Yay'ın "çaydanlık" biçimindeki yıldız dizisinin kapağını oluşturan Lambda Sagittarii'nin (Kaus Borealis) kuzeydoğusundadır. Çaydanlığın kapağından kuzeydoğuya doğru kısa bir kayma sizi kümeye getirir. Güneş aralık ortasında kümenin hemen kuzeyinden geçer, dolayısıyla kümeyi gece boyunca görmek için en iyi dönem yazdır; NASA en iyi gözlem ayı olarak ağustosu önerir.
Küme, gök ekvatorunun yaklaşık 24 derece güneyinde (dik açıklığı −23° 54′) bulunduğu için Kuzey Yarımküre'den alçakta görünür. Kendi hesabımıza göre Ankara'dan (yaklaşık 40° kuzey enlemi) küme meridyende ufkun ancak 26 derece kadar üstüne çıkar; İstanbul'dan biraz daha alçaktır. Bu yüzden güneyi açık, ışık kirliliği az bir yer seçmek gerekir. Wikipedia, orta kuzey enlemlerinden görülen en parlak küresel küme olmasına karşın M22'nin, daha yüksekte duran M13 ve M5 kadar gösterişli görünmediğini belirtir; Güney Yarımküre'den bakanlar ise M22'yi çok daha yüksekte görür.
NASA, ideal koşullarda kümenin çıplak gözle de görülebildiğini söyler; yine de ilk deneme için dürbün daha rahattır. Dürbünde yuvarlak, sisli bir leke olarak seçilir; küçük bir teleskopta kenarlarından yıldızlara ayrılmaya başlar. Küme, galaksimizin şişkin merkez bölgesinin önünde kaldığı için arka planı da yıldız doludur; bu da aynı dürbün görüş alanında zengin bir manzara sağlar. Yakınındaki Lagün Bulutsusu (M8) ve Trifid Bulutsusu (M20) aynı gece gözlenebilir; ama bunlar gökyüzünde yakın görünse de çok daha yakındır (yaklaşık 4.000 ışık yılı), M22 ile fiziksel bir bağları yoktur.
Keşif tarihi: Ihle'den Messier'e
NASA'nın anlattığına göre Alman amatör gökbilimci Abraham Ihle, 1665 yılının ağustosunda Satürn'ü ararken M22'yi buldu. Böylece M22, keşfedilen ilk küresel kümelerden biri oldu. Kümeyi Charles Messier'in 1764'te kuyruklu yıldızlarla karıştırılabilecek bulanık cisimler arasına aldığı, yani Messier kataloğuna girdiği kaydedilir.
20. yüzyılda küme ilk dikkatle incelenen küresel kümelerden oldu: Harlow Shapley 1930'da yaklaşık 70.000 yıldız saydı ve yoğun bir çekirdek bulunduğunu gösterdi; Halton Arp ve William Melbourne 1959'da çalışmayı sürdürdü. 1977'den itibaren James Hesser ve arkadaşları, kümenin kırmızı dev kolundaki renk yayılımının Omega Centauri'dekine benzediğini fark edip M22'yi yakından incelediler. Bu benzerlik M22'yi, sıradan bir küresel kümeden daha karmaşık bir yıldız topluluğu olup olmadığı sorusunun örneklerinden biri yaptı.

Kümenin içindeki sürprizler
Bir gezegenimsi bulutsu
Küresel kümeler çok yaşlı olduğundan, ağır yıldızları çoktan ölmüştür; bu yüzden gezegenimsi bulutsu (ölmekte olan bir yıldızın dışarı attığı ışıldayan gaz kabuğu) burada nadir görülür. M22, bunu barındıran, Samanyolu'ndaki dört küresel kümeden biridir (ESA/Hubble 2015'te bu sayıyı üç olarak vermişti; sayı, sonradan yapılan keşiflerle değişmiş olabilir). Nesne GJJC 1 adını taşır. 1986'da IRAS uydusunda Fred Gillett ve arkadaşları tarafından noktasal bir kızılötesi kaynak olarak fark edilmiş, gerçek doğası 1989'da anlaşılmıştır. Merkez yıldızı mavidir ve bulutsunun yaklaşık 6.000 yıllık olduğu hesaplanır. Gezegenimsi bulutsuların daha tanıdık bir örneği için Halka Bulutsusu (M57) maddesine bakabilirsiniz.
İki kara delik adayı
2012'de New Mexico'daki Çok Büyük Dizi (VLA) radyo teleskopuyla, Chandra X-ışını gözlemevinin doğrulamasıyla, M22'de 10 ile 20 Güneş kütlesi arasında iki yıldız kütleli kara delik bulundu. Bu bulgu, kara deliklerin küme içindeki çarpışmalarda çoğunlukla dışarı fırlatıldığı düşüncesine ters düşüyordu; bulguya dayanarak kümede toplam 5 ile 100 arasında kara delik bulunabileceği tahmin edilir. Kümenin alışılmadık büyüklükteki çekirdeğinin, kara deliklerle yıldızların etkileşimiyle açıklanabileceği öne sürülür. Bunlar tahmindir; sayı kesin değildir.
Gezegen kütleli gezginler: bir ipucu, bir tartışma
2001'de Kailash Sahu ve arkadaşları, Hubble'ın WFPC2 kamerasıyla 22 Şubat - 15 Haziran 1999 arasında kümenin arka planındaki yaklaşık 83.000 yıldızı izledi ve altı çok kısa mikromerceklenme olayı kaydetti: arka plandaki bir yıldızın parlaklığı 20 saatten kısa süre için en çok iki kat artıp eski haline dönüyordu. Süre kısa olduğundan yalnızca üst kütle sınırı verilebildi: en kısa olaylar için yaklaşık Jüpiter'in dörtte biri, yani Dünya'nın kabaca 80 katı. Bunlar, hiçbir yıldızı yörüngesinde döndürmeyen, gezegen boyutunda cisimler gibi görünüyordu. Ekip bulguyu "ön sonuç" diye sundu: cisimler, küme kütlesinin yüzde 10'unu oluşturuyorsa serbest gezegenler için fazla kalabalıktı; alternatif olarak yıldızlarından kopmuş gezegenler olabilirdi. NASA'nın M22 sayfası bugün de kümede Hubble'ın bulduğu, hiçbir yıldızın yörüngesinde olmayan altı gezegen büyüklüğünde cisimden söz eder; ancak bu ipucunun sonradan nasıl doğrulandığını ya da yorumlandığını doğrulayamadığımız için onu kesin bir keşif değil, ön sonuç olarak anıyoruz.

Verileri göster
| Uzaklık | yaklaşık 10.600 ışık yılı |
|---|---|
| Yaş | yaklaşık 12 milyar yıl |
| Yıldız sayısı | yaklaşık 70.000 |
| Parlaklık | 5,1-5,5 kadir |
| Çap | 70-99 ışık yılı |
| Kara delik adayı | 2 |
Yay'ın içinde: efsane ve gökyüzü
M22'nin bulunduğu Yay takımyıldızının mitolojisi Mezopotamya'ya kadar gider: Babilliler onu Nergal ile, Sümerler Pabilsag ("baş ata") diye anarlardı. Yunanlılar onu ya bilge kentaur Khiron'la ya da satir Krotos'la özdeşleştirir. Kümenin kendisine özgü, doğrulayabildiğimiz bir Yunan ya da Türk/Anadolu anlatısı bulamadık; bu yüzden uydurma bir hikâye eklemiyoruz. Yay'ın çaydanlık biçimli yıldız dizisi içinde kalan bu kümeyi, Samanyolu'nun merkezine bakan o yoğun kuşağın parçası olarak düşünebilirsiniz; galaksimizin merkezindeki Sagittarius A* ile aynı yöne bakarız, ama M22 ondan çok daha yakındır.
Sık yapılan karışıklıklar
- Küresel küme, açık küme değildir. Açık kümeler genç ve gevşektir, galaksi diskinde bulunur; küresel kümeler yaşlı ve sıkıdır. Karşılaştırma için Herkül Küresel Kümesi (M13) maddesine bakın.
- M22, M13 değildir. M13 Kuzey Yarımküre'den yükseğe çıktığı için daha gösterişli görünür; M22 ise çok daha yakındır (M13 yaklaşık 25.000 ışık yılı uzaktadır).
- "Uzaklık 10.000 mi 10.600 mü?" İkisi de doğrudur; biri yuvarlamadır, diğeri ayrıntılı bir derlemedir.
- Kara delik "emmez". Kümedeki kara delikler yalnızca kütleçekimleriyle çevrelerini etkiler.
Kısaca
- M22, Yay'daki yaşlı (yaklaşık 12 milyar yıl) bir küresel kümedir; uzaklığı 10.000-10.600 ışık yılı, görünür parlaklığı yaklaşık 5,1-5,5 kadirdir.
- Abraham Ihle onu 1665'te Satürn'ü ararken buldu; ilk keşfedilen küresel kümelerden biridir ve 1764'te Messier kataloğuna girdi.
- Kuzey Yarımküre'den görülen en parlak küresel kümedir; Lambda Sagittarii'nin (Kaus Borealis) kuzeydoğusunda, en iyi ağustosta aranır. Türkiye'den ufka yakın durur.
- İçinde bir gezegenimsi bulutsu (GJJC 1) ve 2012'de bulunan iki kara delik adayı vardır; Hubble'ın 2001'de bildirdiği gezegen kütleli gezginler ise ön sonuç olarak kalmıştır.
Aynı türdenTümü →
Hyades yıldız kümesi (Boğa kümesi) nedir? Dünya'ya en yakın açık kümeBoğa takımyıldızıyaklaşık 153 ışık yılı
M2 küresel kümesi (Messier 2) nedir? Kova'daki dev ve yaşlı yıldız kümesiKova (Aquarius) takımyıldızıyaklaşık 38.100 ışık yılı
M47 ve M46 açık kümeleri nedir? Pupa'daki iki zıt yıldız kümesiPupa (Puppis) takımyıldızı
M41 açık yıldız kümesi (Messier 41, NGC 2287) nedir? Sirius'un güneyindeki kümeBüyük Köpek (Canis Major) takımyıldızı; Sirius'un yaklaşık 4° güneyi
Arabacı'nın üç kümesi (M36, M37, M38) nedir? Kış gökyüzünün açık kümeleriArabacı (Auriga) takımyıldızının güney yarısıyaklaşık 3.500-4.500 ışık yılı
M35 açık yıldız kümesi (Messier 35, NGC 2168) nedir? İkizler'in dolunay boyundaki kümesiİkizler takımyıldızının batısı; Kastor'un ayak yıldızları Eta ve Mu Geminorum'un yakını















