21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Arabacı'nın üç kümesi (M36, M37, M38) nedir? Kış gökyüzünün açık kümeleri

M36, M37 ve M38, Arabacı (Auriga) takımyıldızının güney yarısındaki üç parlak açık kümedir; yaşları ve yapıları farklıdır, kış gecelerinde dürbünle birbiri ardına gezilebilir.

Türü
Yıldız kümesi
Bulunduğu yer
Arabacı (Auriga) takımyıldızının güney yarısı
Çap
Gökte 12 (M36), 24 (M37) ve 21 (M38) yay dakikası; gerçekte yaklaşık 13-25 ışık yılı
Uzaklık
yaklaşık 3.500-4.500 ışık yılı
Keşif
Giovanni Battista Hodierna, 1654 öncesi; Le Gentil 1749 (M36, M38); Messier 2 Eylül 1764 (M36, M37) ve 25 Eylül 1764 (M38)

M36, M37 ve M38, Capella'nın bulunduğu Arabacı (Auriga) takımyıldızının güney yarısındaki üç parlak açık yıldız kümesidir. Üçü de Messier kataloğunda yer alır, Dünya'dan yaklaşık 3.500-4.500 ışık yılı uzaktadır ve kış gecelerinde dürbünle birbiri ardına gezilebilir. Aralarındaki asıl fark yaştır: M36 çok genç, M38 orta yaşlı, M37 ise üçünün en olgunudur.

M36 (NGC 1960): genç ve mavimsi yıldızlardan oluşan, Ülker'e benzeyen açık küme.
NOIRLab/NSF/AURA, Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Üç küme bir bakışta

Üç kümenin adı Messier kataloğundaki sıralarından gelir; bu kataloğun nasıl oluştuğunu Messier kataloğu sayfasında bulabilirsiniz. Kümeler için kaynaklar arasında küçük ayrılıklar vardır, çünkü açık kümelerin uzaklığı ve yaşı yıldız sayımlarıyla dolaylı yoldan kestirilir. Aşağıdaki tabloda değerler aralık olarak verildi.

ÖzellikM36M37M38
Diğer katalog adıNGC 1960NGC 2099NGC 1912
Toplam görünür parlaklık6,3 kadir6,2 kadir7,4 kadir
Gökteki çapı12 yay dakikası24 yay dakikası21 yay dakikası
Uzaklıkyaklaşık 3.800-4.300 ışık yılıyaklaşık 3.600-4.700 ışık yılıyaklaşık 3.500-4.200 ışık yılı
Yaşyaklaşık 22-26 milyon yılyaklaşık 350-550 milyon yılyaklaşık 220-290 milyon yıl
Gerçek boyutyaklaşık 14 ışık yılıyaklaşık 20-25 ışık yılıyaklaşık 13-25 ışık yılı
Takma ad (İngilizce)Pinwheel (fırıldak)Salt and Pepper (tuz ve karabiber)Starfish (denizyıldızı)

Yaş farkı, kümelerin görünümüne de yansır. Kütlesi büyük yıldızlar hızlı yaşlanıp kırmızı dev evresine geçer. M36 yalnızca yirmi beş milyon yıl yaşında olduğu için içinde kırmızı dev yoktur. M37'de ise en az bir düzine kırmızı dev bulunur; yani kümenin en parlak yıldızları çoktan evrimin ileri bir basamağına çıkmıştır.

Gökyüzünde nerede, ne zaman görülür?

Üç küme, Arabacı'nın beş köşeli ana şeklinin güney yarısında durur. Koordinatları şöyledir (kavramlar için sağ açıklık ve dik açıklık sayfasına bakabilirsiniz): M38 yaklaşık 5 saat 28 dakika, +35,8°; M36 yaklaşık 5 saat 36 dakika, +34,1°; M37 yaklaşık 5 saat 52 dakika, +32,6°. Arabacı bir kış takımyıldızıdır; en iyi görüldüğü zaman kış akşamlarıdır ve Şubat ayı civarında akşam saatlerinde gökyüzündeki en yüksek konumuna yaklaşır.

Türkiye için durum çok elverişlidir. Gökteki en yüksek konumu "90° − enlem + dik açıklık" formülüyle hesaplarsak, 36 ile 42 derece kuzey enlemleri arasındaki bir gözlemci için üç küme de yaklaşık 81-90 derece yüksekliğe çıkar. Yani küme başucuna çok yakın geçer; ufuk puslu olsa bile gözlem için daha az atmosfer katmanından bakılır.

Nasıl bulunur?

Arabacı'nın beş köşesi şunlardır: kuzeybatıda Capella, kuzeydoğuda Menkalinan (Beta Arabacı), doğuda Theta Arabacı, güneyde Elnath (Beta Boğa; Boğa ile ortak yıldız) ve güneybatıda Iota Arabacı. Üç küme bu beşgenin güney bölümündedir; M37, Elnath ile Theta Arabacı arasındaki kenarın hemen dışında kalır. Arabacı, Perseus, Boğa ve İkizler arasında durduğu için bu üç komşuyu da yol göstericisi olarak kullanabilirsiniz.

  • M38 üçünün en batıdakidir ve en kuzeydekidir. Capella'dan başlarsanız, yaklaşık 10 derece (kol uzatıldığında yumruk genişliği kadar) güneye inmek yeterlidir.
  • M36 ortadadır; M38'in yaklaşık 2,5 derece güneydoğusundadır. Elnath'ın yaklaşık 5-6 derece kuzeyinde, koordinatlardan hesaplandığında M38 ile M37'nin arasındaki çizgide durur.
  • M37 en doğudakidir ve en güneydekidir; M36'dan yaklaşık 3,5-4 derece uzaktadır. Theta Arabacı'nın yaklaşık 5 derece güneyindedir.

Yöntem basit: Önce Capella'yı bulun, sonra dürbünle güneye inip bu üç sisli lekeye sırayla yönelin. Aralarındaki mesafe birkaç derece olduğundan dürbünü kaydırarak üçünü art arda gezebilirsiniz.

Nasıl gözlenir?

Üç küme de kent kıyısındaki gökyüzünde bile dürbünle ya da küçük bir teleskopla görülebilir; büyük bir teleskop tek tek yıldızları ayırır. Kâğıt üzerindeki toplam parlaklıkları 6-7 kadir arasındadır; ancak ışıkları geniş bir alana yayıldığı için yüzeyleri sönüktür ve karanlık gökyüzü iyi bir yardımcıdır. Dürbün seçimi için yıldız gözlemi için hangi dürbün yazımıza, teleskop için yeni başlayanlar rehberine göz atabilirsiniz.

  • M36: Merkezde yaklaşık 10 yay dakikalık sıkı bir parlak yıldız öbeği vardır; öbeğin çapası Struve 737 adlı çift yıldızdır (bileşenleri arasında 10,7 yay saniyesi). Diğer yıldızlar küçük gruplar halinde dağılır.
  • M37: Teleskopta "yıldız tozu" gibi görünür; ortada turuncu bir yıldız dikkat çeker.
  • M38: En parlak yıldızları Yunan harfi Pi'yi ya da eğik bir haçı andıran bir desen çizer; bu desen küçük aletlerde daha belirgindir.
M37 (NGC 2099): Arabacı'nın üç kümesinin en zengini; yüzlerce yıldızın arasında birkaç turuncu dev seçilir.
NOIRLab/NSF/AURA, Wikimedia Commons, CC BY 4.0

M36: Ülker'e benzeyen genç küme

M36'nın yaşı yaklaşık 25 milyon yıldır (ölçümlere göre 22 ile 26 milyon yıl arası). Yıldızlarının çoğu sıcak, mavimsi B türü yıldızlardır; bu yıldızlar çok hızlı döndüğü için tayf çizgileri genişlemiş görünür. Aynı özellik Ülker'in parlak yıldızlarında da bulunur. Messier nesneleri üzerine hazırlanan SEDS kataloğuna göre M36, Ülker ile aynı uzaklıkta olsaydı onun kadar göz alıcı ve ona çok benzer görünürdü. Yaklaşık 60 üyesi kesin olarak kümeye bağlıdır; kütlesi ise yaklaşık 750 Güneş kütlesi kadar kestirilir.

Üyelerden 38'inde kızılötesi fazlalık saptanmıştır; bu, çevrelerinde toz diskleri bulunabileceği anlamına gelir. Görüntüde M36'ya yakın duran ve "Holoea" adı verilen genç bir yıldız nesnesi (IRAS 05327+3404) vardır, ancak bir çalışmaya göre bunun M36'ya değil, daha uzaktaki S235 bölgesine ait olması olasıdır. Başka bir deyişle gökte yan yanadırlar, fakat uzayda birbirleriyle ilgisiz olabilirler.

M37: üçünün en zengini

M37, üç kümenin hem en parlağı hem de en zenginidir: 500'den fazla yıldızı saptanmıştır ve yaklaşık 150'si 12,5 kadirden daha parlaktır. Kütlesi yaklaşık 1.500 Güneş kütlesidir. En sıcak ana kol yıldızı B9 V türündedir; en az bir düzine kırmızı dev içerir. Elementlerin hidrojen ve helyum dışındaki payı (metal bolluğu) Güneş'inkine yakın ya da biraz fazladır.

M37, Samanyolu'nun merkezine yaklaşık ters yönde, yani galaktik anti-merkez doğrultusunda görülür; Wu ve arkadaşlarının hesabına göre kümenin Samanyolu çevresindeki yörünge dönemi yaklaşık 219 milyon yıldır. Ayrıca 2022'de yayımlanan bir çalışma, M37'nin içinde bir gezegenimsi bulutsu bulunduğunu bildirdi; o tarihte bir açık kümeyle ilişkilendirilen yalnızca üçüncü gezegenimsi bulutsuydu.

M38: sarı bir dev ve komşusu NGC 1907

M38'in yaklaşık 100 yıldızı vardır ve en parlak üyesi, G0 türünde, görünür parlaklığı 7,9 kadir olan sarı bir devdir. Mutlak parlaklığı −1,5 kadire denk gelen bu yıldız, Güneş'ten yaklaşık 900 kat ışıklıdır. Güneş, M38'in uzaklığından bakılırsa yaklaşık 15,3 kadirlik sönük bir yıldız olarak görünürdü.

M38'in yaklaşık yarım derece güney-güneybatısında daha küçük ve sönük bir küme, NGC 1907, durur. Bir araştırmaya göre ikili büyük olasılıkla yalnızca birbirinin yanından geçiyor; iki küme galaksinin farklı bölgelerinde doğmuş. M38 ve M36'nın yakınında ayrıca Alevli Yıldız Bulutsusu (IC 405) gibi parlayan bulutsular yer alır; sayfa başındaki geniş alan görüntüsünde bu bulutsular da görülüyor.

M38 (NGC 1912): en parlak yıldızları Pi harfini ya da eğik bir haçı andıran açık küme.
NOIRLab/NSF/AURA, Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Keşif tarihi

Üç kümeyi de bilinen en eski kaydeden kişi, Giovanni Battista Hodierna'dır; 1654'ten önce üçünü de not etmiştir. Ancak bu kayıtlar 1984'e kadar bilinmediği için, uzun süre Le Gentil ve Messier'in adı öne çıktı. Guillaume Le Gentil 1749'da M36 ve M38'i bağımsız olarak yeniden buldu; M37'yi gözden kaçırdı. Charles Messier ise üçünü de 1764'te kataloğuna aldı: M36 ve M37'yi 2 Eylül'de, M38'i 25 Eylül'de. Messier'in kendisi ve kataloğu hakkında Charles Messier sayfasına bakabilirsiniz.

Messier'in bunlardan hemen önce, 30 Ağustos 1764'te kataloğa aldığı M35 ile Yengeç'teki Arı Kovanı Kümesi (M44), bu üç kümeyle karşılaştırmak için iyi örneklerdir.

Arabacı'nın efsanesi

Takımyıldızın Latince adı Auriga, "savaş arabacısı" demektir; Türkçede Arabacı denir. Yunan anlatılarında çoğunlukla Atinalı kahraman Erihthonios ile özdeşleştirilir: Hephaistos'un oğlu olan Erihthonios dört atlı arabayı icat etmiş ve Zeus onu bu buluşu nedeniyle göğe yerleştirmiştir. Başka bir anlatıda Arabacı, Oinomaos'un arabacısı Myrtilus'tur; bir diğerinde Hippolytos'tur. Türkçe kaynaklarda (örneğin TÜBİTAK'ın yayımladığı Gökyüzünü Tanıyalım kitabına dayanan anlatımda) arabanın bulucusu sayılan Hephaistos ya da oğlu Erechtheus da anılır.

Capella ise bebek Zeus'u emziren keçi Amalthea ile ilişkilendirilir; Capella, Epsilon, Zeta ve Eta Arabacı ile küçük bir yıldız grubu oluşturur; Zeta ile Eta'ya "oğlaklar" denir. Keçi ve oğlaklar eskiden ayrı bir takımyıldızdı; Batlamyus, MS 2. yüzyılda Almagest'te bunları Arabacı'yla birleştirdi. M36, M37 ve M38'in kendilerine bağlanmış eski bir efsaneyi doğrulayamadık; "fırıldak", "tuz ve karabiber" ve "denizyıldızı" İngilizce kaynaklarda kullanılan takma adlardır. Bu kümeler için doğrulayabildiğimiz bir Türk ya da Anadolu gök anlatısı da bulunmuyor.

İlginç bilgiler

  • M36'nın en parlak üyesinin ışıması Güneş'inkinin yaklaşık 360 katıdır.
  • Arabacı, 657 kare derecelik alanıyla 88 takımyıldız arasında 21. sıradadır ve güney yarım kürede yalnızca 34° enlemine kadar bütünüyle görülebilir.
  • M38'e uzaklığı ölçen çalışmalar 3.500'den 4.200 ışık yılına kadar değişen değerler verir; açık kümelerde uzaklığın bu kadar dağılması olağandır.
  • Üç kümenin hepsi, gökyüzünde yaklaşık 6 derecelik bir alana sığar.

Kısaca

  • M36, M37 ve M38, Arabacı takımyıldızının güney yarısındaki üç parlak açık kümedir; hepsi yaklaşık 3.500-4.500 ışık yılı uzaktadır.
  • M36 yaklaşık 25 milyon yıllık genç bir kümedir, M38 orta yaşlıdır, M37 ise yaklaşık 350-550 milyon yıl yaşıyla üçünün en olgunudur ve kırmızı devler içerir.
  • Hodierna üçünü de 1654'ten önce kaydetmiş, Messier 1764'te kataloğuna almıştır.
  • Türkiye'den bakıldığında başucuna çok yakın geçerler; kış akşamlarında dürbünle kolayca gezilir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar