21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

M47 ve M46 açık kümeleri nedir? Pupa'daki iki zıt yıldız kümesi

M47 ve M46, Pupa takımyıldızında bir derece arayla duran iki açık kümedir: biri genç, parlak ve yakın; diğeri yaşlı, kalabalık ve uzak.

Türü
Yıldız kümesi
Bulunduğu yer
Pupa (Puppis) takımyıldızı
Çap
M47: yaklaşık 30 yay dakikası; M46: yaklaşık 22,8 yay dakikası
Keşif
M47: Hodierna (1654'ten önce), Messier (1771); M46: Messier (1771)

M47 ve M46 nedir? İkisi de Pupa (Puppis) takımyıldızında, gökyüzünde yaklaşık bir derece arayla duran iki açık yıldız kümesidir. Aynı dürbün alanına sığarlar ama birbirleriyle ilgileri yoktur: M47 yaklaşık 1.600 ışık yılı uzaklıkta, seyrek ve genç bir kümedir; M46 ise birkaç kat daha uzakta, daha yaşlı ve çok daha kalabalık görünür. Messier kataloğunun bu iki nesnesi, "açık küme" denince akla gelen çeşitliliği tek karede gösterir.

M47 (ortada) ve M46 (sol kenara yakın) tek karede. Parlak ve seyrek M47'yi, daha uzak ve yoğun M46 izler.
ESO/Digitized Sky Survey 2. Teşekkür: Davide De Martin (CC BY 4.0)

Pupa'nın yeri ve takımyıldızın adı

Pupa, Latince adıyla Puppis, IAU kısaltmasıyla Pup, güney gökyüzünde bir takımyıldızdır. Latince "gemi kıçı" anlamına gelir; Türkçede de denizcilik dilinde kıç tarafa pupa denir. Takımyıldız tek başına eski bir gök cismi değildir: Batlamyus'un katalogundaki dev Argo Navis (Argo gemisi) takımyıldızının bir parçasıdır. Nicolas Louis de Lacaille bu devasa gemiyi Karina (omurga), Pupa (kıç) ve Vela (yelkenler) olarak üçe böldü; IAU 1930'da bu üç takımyıldızı resmen kabul edip Argo'yu kaldırdı. Argo, Batlamyus'un 48 takımyıldızı içinde bugün tek parça olarak tanınmayan tek örnektir. Pupa'nın yüzölçümü 673 kare derece olup tüm takımyıldızlar arasında 20. sıradadır.

Pupa'nın içinden Samanyolu geçer ve bu yönde yıldızlararası soğurma azdır; bu yüzden takımyıldız açık kümeler bakımından zengindir. Üç Messier nesnesi de açık kümedir: M46, M47 ve M93. En parlak yıldızı, Naos adıyla bilinen Zeta Puppis'tir (görünür parlaklığı 2,25). Naos yaklaşık 1.080 ışık yılı uzaktaki, O4 tayf sınıfından bir mavi süperdevdir; yüzey sıcaklığı yaklaşık 44.000 kelvindir ve ışınımının büyük bölümü morötesindedir. Ayrıca ani bir uzay hızına sahip "kaçak yıldız" sayılır.

Nerede ve ne zaman görülür?

Pupa, +40° ile −90° enlemleri arasında görülebilir ve en iyi şubat ayında akşam saat 21 civarında yükseklikte durur. Türkiye'den bakıldığında güneydeki bu takımyıldız kış akşamlarında alçaktan görünür. M47'nin sapması yaklaşık −14,5°, M46'nın −14°48′ kadardır. Basit bir hesapla, 40° kuzey enleminde bir gözlemci için kümeler meridyenden geçerken ufuktan en çok 35° kadar yükselir. Bu yüzden ışık kirliliğinden uzak, güney ufku açık bir yer gerekir; dürbünle bakmak istiyorsanız dürbün ve teleskop rehberine göz atabilirsiniz. Mevsime göre hangi derin gökyüzü hedefinin ne zaman uygun olduğunu derin gökyüzü hedefleri sayfasından izleyebilirsiniz.

Nasıl bulunur?

En kolay başlangıç noktası Büyük Köpek'teki Sirius'tur. Sirius'un sağ açıklığı 06s 45d, M47'nin ise yaklaşık 07s 37d; sapmaları da −16°43′ ve −14°30′ dolayındadır. Yani M47, Sirius'un yaklaşık 12° doğusunda ve yaklaşık 2° kuzeyindedir; kabaca bir yumruk boyundan biraz fazla. Aynı bölgede, Sirius'un güneyinde, M41 kümesi de bulunur. M47'ye ulaştığınızda M46 yaklaşık bir derece doğudadır: ikisi bir dürbünün ya da geniş alanlı teleskopun görüş alanına rahatça sığar.

M47: genç ve seyrek küme

M47'nin görünür parlaklığı 4,4 kadardır; kuramsal olarak karanlık bir gökyüzünde çıplak gözle bile seçilebilir. Gökyüzünde yaklaşık 30 yay dakikası genişliğindedir, yani Ay'ın görünen çapı kadar bir alan kaplar. Yaklaşık 500 üyesi olduğu tahmin edilir; ölçümler kırmızı cücelere, 19. kadire kadar iner. Kümenin en parlak yıldızı HD 60855'tir (5,7 kadir, Be türü bir yıldız). Be yıldızları, hızlı dönmeleri nedeniyle çevrelerinde gaz diski oluşturan sıcak B türü yıldızlardır. Kümede B türü sıcak anakol yıldızları ve devler baskındır; aralarında birkaç kırmızı dev renk karşıtlığı yaratır. ESO'nun yayımladığı görüntüde sıcak mavi yıldızların arasında birkaç kırmızı dev renk farkıyla öne çıkar. Küme yaklaşık 78 milyon yıl yaşındadır; bu, yıldız kümeleri için genç sayılır.

ESO'nun La Silla'daki Geniş Alan Kamerası (WFI) ile görüntülenen M47: parlak mavi yıldızların arasında birkaç kırmızı dev.
ESO

M46: yaşlı, uzak ve kalabalık

M46'nın görünür parlaklığı 6,0, açısal çapı yaklaşık 22,8 yay dakikasıdır. Yaklaşık 500 yıldızdan oluştuğu tahmin edilir. Uzaklığı kaynaklara göre değişir: bir değerlendirmede 4.920 ± 980 ışık yılı bulunurken, ESO'nun basın açıklaması yaklaşık 5.500 ışık yılı der. Yaş için de benzer bir aralık vardır: 251 milyon yıl ile yaklaşık 300 milyon yıl arasında değişen değerler yayımlanmıştır. Bu farkların nedeni ölçüm yöntemleridir; yine de değerler aynı büyüklük sıralamasındadır. Ne olursa olsun M46, M47'den üç-dört kat yaşlıdır ve birkaç kat daha uzaktadır. Uzak olması yüzünden yıldızları daha sönük görünür. Kümede kütle ayrışması gözlenir; sönük yıldızlar güneye ve batıya uzanır ve bu, geçmişteki bir etkileşimin bıraktığı kuyruk olabilir.

M46'daki gezegenimsi bulutsu: NGC 2438

M46'nın kuzey kenarında, küme içindeymiş gibi duran küçük, soluk bir halka görülür: NGC 2438. William Herschel bu nesneyi 19 Mart 1786'da keşfetmiştir. Görünür parlaklığı 10,8, boyutu yaklaşık 1,3 yay dakikasıdır; bu yüzden küme kadar kolay görülmez. Merkezindeki beyaz cüce yıldız 17,7 kadirdir ve yüzey sıcaklığı yaklaşık 75.000 kelvindir. Hesaplara göre dış katmanların atılması yaklaşık 8.500 yıl önce başlamış; bulutsu 37 km/s hızla genişlemektedir. Bu nesneyi gezegenimsi bulutsu sayfasındaki örnekler arasında düşünebilirsiniz.

Üstelik NGC 2438 büyük olasılıkla M46'ya ait değildir: bulutsunun yaklaşık 1.370 ışık yılı uzaklıkta olduğu ve kümenin radyal hızını paylaşmadığı belirtilir. Yani bu iyi bilinen "küme içi gezegenimsi bulutsu" büyük olasılıkla bir ön plan nesnesidir. Buna karşılık Çömlek (Calabash) Bulutsusu'nun (OH 231.8+4.2) aydınlatan yıldızı, M46'nın radyal hızını, özhareketini ve uzaklığını paylaştığı için gerçek bir üye sayılır. Çömlek, merkezinde QX Puppis adlı çift yıldızın bulunduğu, yaklaşık 1,4 ışık yılı uzunluğunda bir öngezegenimsi bulutsudur. Merkezdeki sistem, çok soğuk bir Mira değişeni ile A türü bir anakol yıldızından oluşur.

Keşif öyküsü: kaybolan Messier nesnesi

M47'nin tarihi, katalog tarihinin en meraklı örneklerinden biridir. Giovanni Battista Hodierna, kümeyi 1654'ten önce gözlemlemişti. Charles Messier 1771'de kümeyi yeniden keşfetti; ancak yazdığı konum, 2 Puppis yıldızına göre verilmiş ve işaretleri (+ ve −) ters olduğu için gökyüzündeki doğru yeri göstermiyordu. Bu yüzden M47 uzun süre "kayıp Messier nesnesi" sayıldı. Caroline Herschel de kümeyi bağımsız olarak bulmuştu. Kanadalı astronom T. F. Morris 1959'da Messier'in işaretlerini düzelttiğinde, M47'nin zaten NGC 2422 olarak bilinen küme olduğunu gösterdi. M46'yı ise Messier 1771'de buldu ve "çok parlak, çok zengin, çok geniş" diye tanımladı. Messier hakkında daha fazlası için Charles Messier, Caroline Herschel ve Messier kataloğu sayfalarına bakılabilir.

M47 ve M46: uzaklık karşılaştırması
Uzay Gündem

İki küme neden bu kadar farklı?

İkisi de aynı doğrultudadır ama aralarında yaklaşık dört bin ışık yılı fark vardır. M47 daha yakın ve genç olduğu için hâlâ sıcak mavi yıldızlarla doludur; bu yıldızlar kütleli oldukları için kısa ömürlüdür ve zamanla evrimleşip kümeden kaybolur. M46 daha yaşlıdır: en kütleli yıldızları çoktan evrim geçirmiş, kümede daha sönük ve soğuk yıldızlar kalmıştır; ayrıca uzaklık nedeniyle her yıldız daha sönüktür. Böylece aynı dürbün karesinde, farklı yaşlarda iki küme yan yana görülür; bu, yıldız evriminin "yaşa göre" bir kesitini sunar. Açık kümelerin genel özellikleri için yıldız kümesi sayfasına, benzer Messier kümeleri için de Arı Kovanı Kümesi (M44) sayfasına bakabilirsiniz.

Gökyüzü anlatısı: Argo'nun kıçı

Pupa, Yunan mitolojisindeki Argo'nun gökyüzüdeki izidir. Argonotlar, Kolkhis'teki Altın Post'u almak için yola çıkan Iason'un (Jason) yaklaşık elli kişilik tayfasıdır; gemi, yapımcısı Argus'un adıyla anılır. Yolculuk Lemnos'tan ve Kyzikos adasından geçer, çarpışan kayalar Symplegades'in arasından süzülür, Karadeniz üzerinden Kolkhis'e uzanır. Kolkhis bugünkü Gürcistan'dadır. Gökyüzünde gemi Samanyolu'nun üzerinde yelken açıyormuş gibi görülür. Bu bölgeye özgü, doğrulanmış bir Türk ya da Anadolu gök anlatısını kaynaklarda bulamadığım için yazmıyorum; Türk gök adları konusunda genel bilgi için Türklerde gökyüzü sayfasına bakabilirsiniz.

İlginç bilgiler

  • ESO, 2014'te yayımladığı basın açıklamasında M47'yi 78 milyon, M46'yı yaklaşık 300 milyon yıllık olarak verir.
  • M47, Messier kataloğunda yıllarca konumu yanlış yazıldığı için "kayıp" kalan nesnelerden biridir.
  • M46'nın içinde gibi görünen NGC 2438 büyük olasılıkla ön plandadır; asıl üye, çok daha soluk olan Çömlek Bulutsusu'nun yıldızıdır.
  • Pupa'nın Naos'u, çıplak gözle görülebilen en sıcak ve en ışıklı yıldızlar arasındadır.

Kısaca

  • M47 ve M46, Pupa takımyıldızında yaklaşık bir derece arayla duran iki açık kümedir ve bir dürbün karesine sığar.
  • M47 yaklaşık 1.600 ışık yılı uzaklıkta, 78 milyon yıllık, parlak ve seyrek bir kümedir; görünür parlaklığı 4,4'tür.
  • M46 beş bin ışık yılı dolayında uzaklıkta, 250-300 milyon yıllık, kalabalık ve sönük (6,0) bir kümedir.
  • NGC 2438 gezegenimsi bulutsusu M46 doğrultusundadır ama büyük olasılıkla kümeye ait değildir.
  • Türkiye'den güney ufkunda alçakta görülür; kış akşamları en uygun zamandır.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar