Gene Shoemaker
Meteor Krateri'nin çarpmayla oluştuğunu kanıtlayan, Apollo astronotlarına jeoloji öğreten ve Shoemaker-Levy 9'u keşfeden Gene Shoemaker, külleri Ay'a gönderilen gezegen bilimcidir.
- Doğum tarihi
- 28 Nisan 1928
- Ülke
- ABD
- Görevi
- Jeolog, gezegen bilimci
- Kurum
- ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu (USGS)
- Rolü
- Bilim insanı
- Ölüm tarihi
- 18 Temmuz 1997
Gene Shoemaker (tam adıyla Eugene Merle Shoemaker, 1928-1997), Amerikalı jeolog ve gezegen bilimcidir. Jeolojiyi Dünya'nın dışına taşıyan astrojeoloji alanının öncülerindendir. Arizona'daki Meteor Krateri'nin bir çarpmayla oluştuğunu kanıtlaması, Ay'a giden astronotlara verdiği jeoloji eğitimi ve Carolyn Shoemaker ile David Levy'yle birlikte bulduğu, 1994'te Jüpiter'e çarpan Shoemaker-Levy 9 kuyruklu yıldızı onu gezegen biliminin en tanınan adlarından biri yaptı. Küllerinin bir kısmı Ay'a gönderildi.
Hayatı ve eğitimi
Shoemaker 28 Nisan 1928'de Los Angeles'ta doğdu. Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'nde (Caltech) jeoloji okudu ve lisans derecesini 19 yaşında aldı; 1949'da Prekambriyen döneme ait metamorfik kayaçlar üzerine yüksek lisansını tamamladı. 1950'de ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu'na (USGS) girdi ve kariyeri boyunca bu kurumla bağını sürdürdü. İlk görevlerinden biri Utah ve Colorado'da uranyum yatakları aramaktı. Doktorasını, Meteor Krateri'ndeki çarpma mekaniği üzerine yazdığı tezle 1960'ta Princeton Üniversitesi'nde, jeolog Harry Hammond Hess'in danışmanlığında aldı.
Meteor Krateri ve çarpma kraterlerinin kanıtı
Shoemaker'ın çalışmaya başladığı yıllarda Ay'daki kraterlerin volkanik süreçlerle oluştuğu görüşü güçlüydü. Arkadaşı ve çalışma ortağı David Levy'nin anlatımına göre Shoemaker, 1960 dolaylarında bu kraterlerin uzun jeolojik süreçlerle değil, saniyeler içinde gerçekleşen patlamalarla, yani çarpmalarla oluştuğu fikrini yeniden canlandırdı.
Bu fikrin Dünya'daki en güçlü sınavı Arizona'daki Meteor Krateri (Barringer Krateri) oldu. NASA'nın verdiği bilgiye göre krater yaklaşık 4.000 fit (1,2 kilometre) çapında ve yaklaşık 50.000 yıl önce Colorado Platosu'nun yüksek çölünde oluştu. Shoemaker kraterin çarpma kökenli olduğunu kanıtladı. 1960'ta Edward C. T. Chao ile birlikte kraterde şoklanmış kuvars, yani koezit buldular; bu bulgu kraterin bir çarpmayla oluştuğunun kesin kanıtı sayıldı. İkili daha sonra Almanya'daki Nördlinger Ries yapısında, suevit adlı kayaçta da koezit saptayarak bu yapının da çarpma kökenli olduğunu gösterdi. Bu çalışma 1965'te ikiliye John Price Wetherill Madalyası'nı kazandırdı. Çarpmaların Dünya'daki izleri hakkında daha fazlası için Meteorlar, meteoritler ve göktaşları sayfasına bakabilirsiniz.
Astrojeoloji ve Ay programı
Shoemaker, USGS içinde Astrojeoloji Araştırma Programı'nı kurdu ve programın ilk yöneticisi oldu. 1960'larda Arizona'nın Flagstaff kentine yerleşti; USGS'nin bugün Flagstaff'ta bulunan Astrojeoloji Bilim Merkezi 1963'te kuruldu. Ay'a gönderilen robotik keşif araçlarından Ranger ve Surveyor'un televizyon deneylerinde baş araştırmacı olarak görev aldı, ardından Apollo 11, Apollo 12 ve Apollo 13'ün Ay jeolojisi baş araştırmacısı oldu.
Astronotları Flagstaff yakınındaki Meteor Krateri'nde ve Sunset Krateri'nde arazi jeolojisi konusunda eğitti. Apollo 8 ve Apollo 11 yayınlarında CBS News'te Walter Cronkite ile birlikte yorumculuk yaptı. Kendisinin de Ay'da yürüyen ilk jeolog olması bekleniyordu; ancak böbreküstü bezlerini etkileyen Addison hastalığı tanısı konunca bu yol kapandı. Apollo dönemi ve sonrasındaki Ay görevleri için Ay'a yolculuklar, Ay yüzeyindeki kraterler için Ay'ın yüzeyi sayfalarına bakabilirsiniz.
Gökyüzünü taramak: asteroitler ve kuyruklu yıldızlar
1969'da Caltech'e gelen Shoemaker, Dünya'nın yörüngesini kesen asteroitleri sistematik olarak aramaya başladı. Bu tür cisimler bugün Dünya'ya yakın asteroitler başlığı altında yakından izleniyor. 1977-1994 yılları arasında 183 küçük gezegenin ortak keşifçisi olarak kayıtlıdır. Eşi Carolyn Shoemaker ve gökbilimci David Levy ile birlikte Palomar Gözlemevi'ndeki küçük bir Schmidt teleskobuyla gökyüzünü fotoğraflayarak asteroit ve kuyruklu yıldız aradılar.
Shoemaker-Levy 9: Jüpiter'e çarpan kuyruklu yıldız
Mart 1993'te ekip, Palomar'da çekilen bir fotoğrafta alışılmadık görünümlü bir kuyruklu yıldız fark etti. Bu, ekibin bulduğu dokuzuncu periyodik kuyruklu yıldızdı. NASA'ya göre cisim büyük olasılıkla yaklaşık on yıldır Jüpiter'in çevresinde dolanıyordu ve bulunduğunda çoktan yirmiden fazla parçaya ayrılmıştı. Parçalanma, kuyruklu yıldızın Temmuz 1992'de Jüpiter'e çok yaklaştığı sırada gezegenin gelgit kuvvetleri yüzünden gerçekleşmişti. NASA'nın tahminine göre özgün çekirdeğin genişliği yaklaşık 0,9 ile 1,2 mil (1,5 ile 2 kilometre) arasındaydı.
Parçalar 16-22 Temmuz 1994 arasında Jüpiter'in güney yarımküresine saniyede yaklaşık 60 kilometre hızla çarptı. Böylece Güneş Sistemi'ndeki cisimlerin çarpışması ilk kez doğrudan gözlendi. En büyük çarpma, 18 Temmuz'da G parçasının çarpmasıydı ve yaklaşık 6 milyon megaton TNT'ye eşdeğer enerji açığa çıkardı. Çarpmaların bıraktığı koyu izler aylarca görülebildi; bunlardan birinin genişliği 12.000 kilometreyi aşıyordu, yani neredeyse Dünya'nın çapı kadardı. NASA'ya göre olay Jüpiter'in bileşimi, atmosferindeki rüzgârlar ve manyetosferi hakkında daha önce elde edilemeyen veriler sağladı. Olay, Jüpiter'in güçlü kütleçekimiyle kuyruklu yıldızları kendine çeken bir tür “kozmik elektrik süpürgesi” gibi davrandığı fikrini de güçlendirdi.
Ölümü ve Ay'a yolculuğu
Shoemaker, 18 Temmuz 1997'de Avustralya'da, Alice Springs yakınlarında bir çarpma kraterini araştırmak için yaptığı saha gezisi sırasında geçirdiği trafik kazasında hayatını kaybetti.
Küllerinin bir kısmı, NASA'nın 7 Ocak 1998'de fırlatılan Lunar Prospector sondasıyla Ay'a götürüldü. Carolyn Porco'nun tasarladığı pirinç kapsülün üzerinde Hale-Bopp kuyruklu yıldızının ve Meteor Krateri'nin görüntüleri ile Shakespeare'in Romeo ve Juliet'inden, ölen birinin küçük yıldızlara dönüştürülüp gökyüzünü güzelleştireceğini anlatan dizeler yer alıyordu. Sonda görevini 31 Temmuz 1999'da, Ay'ın güney kutbu yakınında kalıcı gölgede kalan bir bölgeye bilerek çarptırılarak tamamladı. Çarpma yeri Shoemaker kraterinin içindeydi; bilim insanları çarpmanın kraterdeki olası buzdan su buharı açığa çıkaracağını ve bunun Dünya'dan görülebileceğini ummuştu, ancak böyle bir bulut gözlenmedi. Shoemaker bu yönüyle, kalıntıları Dünya dışındaki bir gök cismine bırakılan ilk insan olarak anılıyor.
Ödülleri ve mirası
- 1965: Edward C. T. Chao ile birlikte John Price Wetherill Madalyası
- 1992: ABD Ulusal Bilim Madalyası
- 1996: William Bowie Madalyası
- 1998: James Craig Watson Madalyası (ölümünden sonra)
Adı birçok yerde yaşıyor. NASA'nın 433 Eros asteroitine giden ve Şubat 2000'de oraya ulaşan NEAR uzay aracı onun onuruna NEAR Shoemaker adını aldı. 2074 Shoemaker asteroiti Eleanor F. Helin tarafından bulunup adlandırıldı. Batı Avustralya'da eskiden Teague halkası diye bilinen, NASA'ya göre yaklaşık 1,63 milyar yıl önceki bir çarpmayla oluşmuş yapı da bugün Shoemaker çarpma yapısı olarak anılıyor.
Verileri göster
| 1928 | Los Angeles'ta doğdu |
|---|---|
| 1960 | Meteor Krateri'nde koezit |
| 1969 | Caltech'te asteroit taraması |
| 1992 | Ulusal Bilim Madalyası |
| 1993 | Shoemaker-Levy 9 bulundu |
| 1994 | Parçalar Jüpiter'e çarptı |
| 1997 | Hayatını kaybetti |
| 1999 | Külleri Ay'a ulaştı |
Neden önemli?
Shoemaker, kraterlerin önemli bir kısmının çarpmalarla oluştuğunu sahada kanıtlayarak hem Dünya'nın hem de Ay'ın ve öteki gezegenlerin yüzeylerini okumanın yolunu açtı. Jeolojiyi Ay keşfine taşıdı, astronotlara kaya okumayı öğretti ve Dünya'nın yörüngesini kesen asteroitleri sistematik biçimde aradı. Shoemaker-Levy 9'un Jüpiter'e çarpması ise çarpmaların Güneş Sistemi'nde bugün de yaşanabildiğini herkesin gözü önünde gösterdi; NASA'ya göre Jüpiter'de bu tür çarpmalar ancak birkaç yüzyılda bir yaşanıyor.
