21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Tycho Krateri (Tycho) nedir? Ay'ın ışınlı genç krateri ve Surveyor 7

Tycho Krateri, Ay'ın güney yaylalarında yaklaşık 85 km çaplı genç bir kraterdir; 1.500 km'ye varan ışınları dolunayda çıplak gözle görülür, yakınına Surveyor 7 inmiştir.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın yakın yüzü, güney yaylaları; yaklaşık 43°19′ G, 11°22′ B
Çap
yaklaşık 85 km
Keşif
1651'de Riccioli, Tycho Brahe'nin adını verdi; Surveyor 7 Ocak 1968'de yakınına indi

Tycho Krateri (Latince adıyla Tycho), Ay'ın bize dönük yüzünün güney yaylalarında yer alan, çapı yaklaşık 85 kilometre olan genç bir çarpma krateridir. Yaşı NASA'nın Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) aracına dayanan analizlerle yaklaşık 108 milyon yıl olarak tahmin edilir; Ay için bu çok genç sayılır. Çevresine açılan 1.500 kilometreye varan parlak ışınlar sayesinde, dolunayda çıplak gözle bile Ay'ın alt kısmında parlak bir nokta olarak seçilir.

Tycho Krateri'nin temel sayıları
Uzay Gündem
Verileri göster
Çapyaklaşık 85 km
Derinlikyaklaşık 4,7 km
Yaşyaklaşık 108 milyon yıl
Işın uzunluğu1.500 km'ye kadar
Surveyor 7 inişi10 Ocak 1968

Adı nereden geliyor?

Krater, Danimarkalı gökbilimci Tycho Brahe'nin (1546-1601) adını taşır. Adı Ay haritalarına, Giovanni Riccioli'nin 1651'de yayımladığı adlandırma sistemiyle girdi. Daha önceki haritacılar kraterin hep aynı adı taşımadığını gösterir: Gassendi ona "Umbilicus Lunaris" (Ay'ın göbeği), Michael van Langren 1645'te "Vladislai IV", Hevelius ise "Mons Sinai" demişti. "Tycho", Brahe'nin doğum adı Tyge'nin Latinleştirilmiş biçimidir.

Brahe, 1572'de Kassiopeia'da beliren yeni yıldızın (SN 1572) Ay'ın ötesinde olduğunu, yani gökyüzünün değişmez olmadığını gösteren ölçümleriyle ve Hven Adası'ndaki Uraniborg gözlemevindeki hassas gözlemleriyle tanınır. Johannes Kepler'in gezegen hareketi yasalarını çıkarırken kullandığı veriler onun gözlemlerine dayanır. Ay'ın en göze çarpan genç kraterine bu gözlemcinin adının verilmesi bu yüzden anlamlıdır.

Nerede ve nasıl bulunur?

Tycho, yaklaşık 43°19′ güney enlemi ve 11°22′ batı boylamında bulunur. Bu konum onu Ay'ın yüzeyinde güneydeki yüksek, kraterli arazinin içine yerleştirir. Daha güneyde, Clavius Krateri gibi dev ve çok yaşlı kraterler uzanır; Tycho'nun güneyinde Street, doğusunda Pictet, kuzey-kuzeydoğusunda Sasserides adlı kraterler bulunur. Kuzey Yarımküre'den bakınca güney yönü aşağıda kaldığı için Tycho, Ay diskinin alt kısmında görünür.

Genç kraterler, çevrelerindeki eski ve aşınmış kraterlerden keskin hatlarıyla ayrılır. Tycho'yu bulmanın en kolay yolu da çevresine yayılan açık renkli ışınlardır; bunlar, Ay denizlerinin koyu ovalarıyla kıyaslandığında dikkat çeker.

Fiziksel özellikleri

NASA'ya göre Tycho'nun çapı yaklaşık 85 kilometre, tabanından çeperine kadar derinliği yaklaşık 4,7 kilometredir. İç duvarı kaymış ve basamaklanmıştır; basamaklar, çarpmanın ardından duvarın çöküp tabana doğru kaymasıyla oluşur. Taban ise kaba ama neredeyse düz bir yüzeydir ve üzerinde küçük, yumru gibi tepecikler görülür. Çeperin dışındaki yığılma, yüz kilometreyi aşan bir mesafede, kraterin iç yüzeyinden daha koyu bir albedoya sahiptir.

Kraterin ortasında, çarpma kraterlerine özgü merkezî tepe kompleksi yükselir. LRO'nun çektiği görüntülerde bu tepe kompleksi yaklaşık 15 kilometre genişliğindedir; yüksekliği kaynağa göre tabandan yaklaşık 2 ile 2,5 kilometre arasında verilir. Spektrometre verileri merkezî tepelerde demir-magnezyum minerali bakımından çok yoksul, anortozit denen açık renkli bir kaya bulunduğuna işaret eder. Güneydoğu duvarında ise saf kristal plajiyoklaz tayfı saptanmıştır. Anortozit, Ay'ın yüksek yaylalarının açık renkli kayası olarak bilinir.

LRO kamerası, Tycho'nun tabanında kaya bloklarının ve çarpmanın erittiği kaya tabakalarının bulunduğunu gösterdi; NASA, krateri gelecekte insanlı keşif için olası bir hedef olarak da anmıştı. Tabandaki erime izleri, çarpmanın enerjisini de gösterir: Çarpma sırasında yüzey kayası kısmen erir, kraterin tabanına ve çeperinin üstüne akar, sonra donar. Çarpma kraterlerinin oluşumu çarpma krateri maddesinde anlatılıyor.

Işınlar: Tycho'yu ünlü yapan şey

Işınlar, çarpmada savrulan malzemenin yüzeye serpilmesiyle oluşan, kraterden dışarı doğru uzanan parlak çizgilerdir. Tycho'nunki, kraterin çapının on katından fazla uzanır: kaynaklarda 1.500 kilometreye varan ışın kollarından söz edilir. Işınları açık renkli yapan, taze ve henüz aşınmamış malzemedir. Mikrometeoritler ve kozmik ışınlar yüzeyde zamanla camsı eriyik oluşturup yansıtıcılığı düşürdüğü için, ışınlar zamanla silikleşir. Bu yüzden belirgin bir ışın sistemi, genç bir kraterin işareti sayılır. Yine de araştırmalar, bir ışın sisteminin parlaklığının her zaman yaş göstergesi olmadığını, malzemenin bileşiminin de etkili olduğunu bildiriyor.

Işınların bir kısmı, Dünya'dan gelen yansıyan ışıkla (toprak ışığıyla) aydınlanan Ay'da bile görülebilir. Dolunayda ise Güneş ışığı yüzeye neredeyse dik geldiği için kabartı gölgeleri kaybolur ve Tycho'dan çıkan parlak ışınlar öne çıkar. Ay atlasımız da Tycho ve Kopernik gibi genç kraterlerin çevresindeki parlak ışınların dolunayda en iyi görüldüğünü söyler. Ay'ın bir başka parlak krateri için Aristarkus Krateri maddesine bakabilirsiniz.

Ne kadar genç?

Yaklaşık 108 milyon yıllık yaş, NASA'nın LRO verilerine dayanan bir tahmindir; Ay'ın tarihi ölçeğinde çok yenidir. Bu yaş ilk ortaya çıktığında, çarpan cismin Baptistina asteroit ailesinden bir parça olabileceği düşünülmüştü. 2011'de ailenin yaklaşık 80 milyon yıl önce oluştuğu anlaşılınca bu varsayım dayanaksız kaldı.

Işın sistemi hâlâ görünen bu tür genç kraterler, Ay haritalamasında "Kopernik Sistemi" (Copernican System) denen sınıfa sokulur; Tycho da bu sınıfa dahil edilir.

Surveyor 7: Tycho'nun yığılma örtüsüne inen araç

NASA'nın Surveyor 7 aracı 7 Ocak 1968'de fırlatıldı ve 10 Ocak 1968'de Tycho'nun yaklaşık 29 kilometre kuzeyine, kraterin yığılma örtüsünün üstüne indi (iniş konumu 40,98° güney, 11,51° batı). Önceki Surveyor araçlarının örnek aldığı yerlerin hepsi denizlerdeydi; bu araç yaylaya inen ilk ölçümleri yaptı. Ay'a yapılan robotik ve insanlı yolculukların tamamı için Ay'a yolculuklar, insanlı inişler için Apollo iniş yerleri maddesine bakabilirsiniz. Araç; polarize filtreli bir televizyon kamerası, alfa saçılması analizörü ve bir yüzey örnekleyici taşıyordu.

Alfa saçılması analizörünün sonuçlarına göre yaylanın kabuğu, önceki araçların incelediği denizlerin toprağına kıyasla demir grubu elementler bakımından daha yoksuldu. Bu bulgu, yaylaların denizlerden farklı, açık renkli bir kayadan, anortozitten oluştuğu fikrini destekledi. Araç toplam yaklaşık 21 bin fotoğraf gönderdi; ikinci Ay gününde, gün batımından yaklaşık 80 saat sonra, 21 Şubat 1968'de çalışmayı bıraktı.

Surveyor 7, 20 Ocak 1968'de Dünya'daki Kitt Peak ve Table Mountain gözlemevlerinden gönderilen iki argon lazerinin ışınını da algıladı. Ay yüzeyinde gün batımından sonra ufukta görülen soluk ışımayı saptayan ilk araç olduğu da belirtilir; bu ışıma bugün elektrostatik olarak havalanan tozla açıklanıyor (bkz. regolit).

LRO görüntüsünde Tycho Krateri'ndeki çarpma sırasında savrulmuş malzeme.
NASA/GSFC/Arizona State University

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?

Tycho, Ay'ın bize dönük yüzünde olduğundan Türkiye'den her ay görülebilir; ancak en iyi görüntüsü Ay'ın evresine bağlıdır. Ay atlasımızdaki verilere göre kraterin üzerinde gün doğumu, yeni Ay'dan sonraki yaklaşık 9. günde (büyüyen şişkin Ay), gün batımı ise yaklaşık 22. günde (son dördün) yaşanır. Gün doğumu ve gün batımına yakın saatlerde Güneş ışığı yüzeye yatık geldiği için duvarlar ve merkezî tepe uzun gölgeler düşürür ve kabartı en iyi bu sırada ayırt edilir. Ayrıntılar için Ay atlası sayfasına bakabilirsiniz.

  • Çıplak göz: Dolunayda Ay'ın alt kısmında, ışınlarıyla birlikte parlak bir nokta olarak görülür. Krater ayrıntısı çıplak gözle seçilmez.
  • Dürbün: 7x50 ya da 10x50 bir dürbünle krater ve ışınları rahatça seçilir. Hangi dürbün alınır? yazısı seçimde yardımcı olur.
  • Küçük teleskop: Basamaklı duvarlar, tabandaki yumrular ve merkezî tepe gün doğumu ya da gün batımına yakın en iyi görünür. İlk gözlem hedefleri için teleskopla neler görülür? sayfasına bakın.
  • Fotoğraf: Dolunayda ışınlar öne çıkar, terminatöre yakın günlerde ise kabartı belirginleşir; ipuçları için Ay fotoğrafı nasıl çekilir? yazısına bakın.

Evrelerin neden böyle ilerlediğini merak ediyorsanız Ay evreleri sayfası, Ay'ın genel yapısı için Ay maddesi iyi bir başlangıçtır.

İlginç bilgiler

  • Arthur C. Clarke'ın 2001: A Space Odyssey adlı eserinde "Tycho Manyetik Anomalisi" (TMA-1) Tycho Krateri'nde geçer.
  • Robert Heinlein'ın The Moon Is a Harsh Mistress romanında "Tycho Under" adlı bir yerleşim yer alır; The Expanse dizisinde Tycho adlı bir uzay istasyonu bulunur.
  • Tycho'nun tabanı, Ay tutulması sırasında çevresindeki arazinin diğer kısımlarından daha yavaş soğuyan bir bölge olarak anılır; tutulmaları Ay evreleri ve tutulmalar maddesinde bulabilirsiniz.

Kısaca

  • Tycho, Ay'ın güney yaylalarında, yaklaşık 85 km çaplı ve yaklaşık 108 milyon yaşında genç bir çarpma krateridir.
  • Adını Danimarkalı gökbilimci Tycho Brahe'den alır; adı 1651'de Riccioli'nin sisteminde yerleşmiştir.
  • Çevresindeki 1.500 km'ye varan ışınlar, dolunayda çıplak gözle bile seçilir.
  • NASA'nın Surveyor 7 aracı 10 Ocak 1968'de yaklaşık 29 km kuzeyine indi ve yaylaların denizlerden farklı bir kayadan oluştuğunu destekledi.
  • Türkiye'den en iyi gün doğumunda (yaklaşık 9. gün) ya da gün batımında (yaklaşık 22. gün) dürbün ve teleskopla izlenir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar