Kertenkele takımyıldızı (Lacerta) nedir? Stellio, BL Lacertae ve Sh 2-126
Kertenkele (Lacerta), Kuğu, Kraliçe ve Andromeda arasındaki sönük bir takımyıldızdır; BL Lacertae'ye, Büyük Kertenkele Bulutsusu'na ve HAT-P-1b'ye ev sahipliği yapar, Türkiye'den görülür.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Kuzey gök yarımküresi; Kuğu, Kraliçe ve Andromeda arasında, Kral ve Kanatlı At ile de komşu; Samanyolu şeridinde
- Çap
- 201 derece kare (88 takımyıldız arasında 68.)
- Keşif
- Johannes Hevelius tarafından 1687'de tanımlandı (ilk adı Stellio)
Kertenkele (Latince adıyla Lacerta, IAU kısaltması Lac), kuzey gök yarımküresinde Kuğu, Kraliçe ve Andromeda takımyıldızlarının arasına sıkışmış, küçük ve sönük bir takımyıldızdır. Gökyüzünün 88 resmî takımyıldızından biri olarak Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) listesinde yer alır; en parlak yıldızı bile ancak 3,76 kadir parlaklığındadır. Türkiye'nin her yerinden görülür ve parlak bir yıldızı olmadığı için karanlık bir gökte aranması gerekir.

Genel bakış
Kertenkele gökyüzünde yaklaşık 201 derece karelik bir alan kaplar ve alan bakımından 88 takımyıldız arasında 68. sıradadır. Kuzeyde Kral (Cepheus), kuzeybatıda ve batıda Kuğu, doğuda ve güneydoğuda Andromeda, güneyde Kanatlı At (Pegasus), kuzeydoğuda ise Kraliçe ile komşudur. Bu komşuların çoğu bu sitede ayrı maddelerdir: Kuğu, Kraliçe, Andromeda, Kanatlı At ve Kral.
Takımyıldızın kuzey kısmı Samanyolu'nun parlak şeridi üzerinde durur. Bu yüzden içinde parlak gökadalar ya da küresel kümeler yoktur; onun yerine açık yıldız kümeleri, gezegenimsi bulutsular, çift yıldızlar ve genç yıldızları barındıran sönük bulutsular bulunur. Takımyıldızda Messier kataloğuna giren hiçbir cisim yoktur. Takımyıldızların ne olduğunu ve nasıl tanımlandığını takımyıldızlar maddesinde anlattık.
Adı ve tarihi
Türkçede Kertenkele denen bu takımyıldızın Latince adı Lacerta, "kertenkele" demektir; Latince tamlama biçimi Lacertae olduğundan yıldızlar "Alfa Lacertae" gibi adlandırılır. Eski Batı ve Yakın Doğu yıldız haritalarında bu bölge boştur: antik Batı ve Yakın Doğu yıldız haritalarında yer almaz. Takımyıldız, Danzig'li (bugünkü Gdańsk) gökbilimci Johannes Hevelius tarafından 1687'de tanımlandı. Hevelius ona önce "Stellio" adını verdi. Stellio, Akdeniz kıyılarında yaşayan, sırtında yıldız benzeri benekler taşıyan bir kertenkele türüdür; adı Latince stella (yıldız) sözcüğünden gelir. Hevelius toplam on yeni takımyıldız tanımladı ve bunlardan yedisi bugün hâlâ kullanılıyor. Hevelius aynı yıl, 28 Ocak 1687'de öldü.
Aynı boşluğu başkaları da kendi adlarıyla doldurmak istedi. Augustin Royer 1670'te Fransa Kralı XIV. Louis'yi onurlandırmak için burada "Sceptrum et Manus Iustitiae" (Adalet Asası ve Eli) adlı bir takımyıldız önerdi; Johann Elert Bode ise 1787'de Büyük Frederick için "Frederici Honores" (Frederick'in Şanı) adını verdi. İkisi de terk edildi, Hevelius'un kertenkelesi kaldı. Hevelius'un eski adı unutulmadı: IAU Yıldız Adları Çalışma Grubu, 29 Ağustos 2024'te takımyıldızın en parlak yıldızına "Stellio" adını resmen verdi.
Nerede ve ne zaman görülür?
Kertenkele +90° ile −34° enlemleri arasında görülebilir; yani kuzey yarımkürenin tamamından ve güney yarımkürenin orta enlemlerinin bir bölümünden izlenebilir. Türkiye'nin bütün enlemlerinden (yaklaşık 36° ile 42° kuzey) takımyıldızın tamamı ufkun üstündedir. Üstelik takımyıldızın orta noktası yaklaşık +45° dekl.'dadır; bu yüzden Türkiye'nin orta enlemlerinde en yüksek konumunda başucuna çok yakın geçer. En parlak yıldızı Alfa Lacertae yaklaşık +50° dekl.'dadır. Bir yıldızın hiç batmaması için dekl.'ının 90° eksi gözlem enleminden büyük olması gerekir; dolayısıyla bu yıldız kabaca 40° kuzey enleminin kuzeyinde kalan yerlerde hiç batmaz, daha güneyde ise yılın bir bölümünde kısa süre ufkun altına iner.
Gökyüzü gözlemcileri için en iyi dönem sonbahardır. Ekim ayı ortasında akşam saatlerinde meridyene yaklaşır; Eylül'den Aralık'a kadar akşam gökyüzünün yüksek bölgesindedir. Kış boyunca batıya yatar, ilkbahar akşamlarında kuzey göğünde alçaktadır.
Kertenkele'yi bulmak için önce Kraliçe'nin W biçimini bulun. Kertenkele onun hemen güneyinde, Kuğu ile Andromeda'nın arasındadır; aşağıda ise Kanatlı At'ın Büyük Karesi durur. En parlak yıldızları da Kraliçe'ninkine benzer bir zikzak çizdiği için takımyıldız "Küçük Kraliçe" diye anılır. Ancak yıldızlar sönük olduğundan şehir ışığı altında desen kolayca kaybolur. Gökyüzündeki konumu önceden görmek isterseniz gökyüzü haritası sayfasından yararlanabilirsiniz.
Başlıca yıldızları
| Yıldız | Parlaklık (kadir) | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|
| Alfa Lacertae (Stellio) | 3,76 | Yaklaşık 103 | Beyaz anakol yıldızı (A1 V) |
| Beta Lacertae (Alsamaka) | Yaklaşık 4,43 | Yaklaşık 170 | Sarı dev (G türü) |
| EV Lacertae | Yaklaşık 10 | 16,48 | Kırmızı cüce (M3,5), parlama yıldızı |
Alfa Lacertae (Stellio), takımyıldızın en parlak yıldızıdır. Bu yıldız hidrojeni çekirdeğinde birleştiren sıradan bir A türü yıldızdır: kütlesi Güneş'in yaklaşık 2,2 katı, yarıçapı 2,1 katı, ışıması Güneş'in 28 katı, yüzey sıcaklığı yaklaşık 9.050 K'dir. Yaşı yaklaşık 400 milyon yıl olarak tahmin edilir. Yaklaşık 36 yay saniyesi ötesinde 11,8 kadirlik bir yıldız daha görünür, ama bu yalnızca görüş hattı üzerinde yan yana düşen bir "optik" eştir; gerçek bir çift oluşturmaz.
Beta Lacertae ise yaklaşık 170 ışık yılı uzaktaki, ömrünün ileri evresinde bir sarı devdir ve "kırmızı yığılma" (red clump) denen evredeki yıldızlar arasındadır. Bu yıldıza IAU Yıldız Adları Çalışma Grubu, Ağustos 2026'da "Alsamaka" adını verdi; ad, "küçük balık" anlamındaki bir Arapça yıldız öbeğinden gelir.
EV Lacertae Güneş'in komşularındandır: 16,48 ışık yılı uzaklıkta, takımyıldızın bu bölgesindeki Güneş'e en yakın yıldızdır. Ama 10 kadir parlaklığında olduğundan dürbünle ancak seçilir. Yaklaşık 300 milyon yaşında genç bir kırmızı cüce olan yıldız hızlı döner ve Güneş'inkinden çok daha güçlü bir manyetik alana sahiptir. 25 Nisan 2008'de NASA'nın Swift uydusu bu yıldızdan, Güneş'te gözlenen en büyük patlamadan binlerce kat güçlü bir parlama kaydetti; yıldız gökte uygun bir yerde olsaydı bu parlama çıplak gözle görülebilirdi. Bu, Güneş dışındaki bir yıldızda görülen en parlak patlamadır. Takımyıldızdaki HD 215441 ise "Babcock Yıldızı" adıyla bilinir ve güçlü manyetik alanıyla anılır.
Derin gökyüzü cisimleri
BL Lacertae: bir sınıfa adını veren "yıldız"
Takımyıldızın bilimdeki en ünlü cismi, aslında bir yıldız olmayan BL Lacertae'dir. Cuno Hoffmeister onu 1929'da keşfetti ve Samanyolu'ndaki düzensiz bir değişen yıldız sandığı için ona bir değişen yıldız adı verildi. 1968'de John Schmitt, David Dunlap Gözlemevi'nde bu "yıldızın" parlak, değişken bir radyo kaynağı olduğunu ortaya koydu; çevresinde soluk bir anagökada izi de bulundu. 1974'te Oke ve Gunn kırmızıya kaymayı z = 0,07 ölçtü; bu da cismin bizden yaklaşık 21.000 km/s hızla uzaklaştığını ve yaklaşık 900 milyon ışık yılı uzakta olduğunu gösteriyordu. Yani BL Lacertae kendi gökadamızdan çok uzakta bir aktif gökada çekirdeğidir.
Ona özgü tür sonradan "BL Lacertae cisimleri" adını aldı. Bunlar hızlı ve büyük genlikli parlaklık değişimleri gösteren, tayfında kuasarlara özgü geniş yayma çizgileri bulunmayan aktif gökada çekirdekleridir. Bu özellikler, süper kütleli bir kara deliğin çevresinden neredeyse ışık hızıyla fırlayan madde jetinin tam bize doğru bakmasıyla açıklanır. Bu tür kaynakların genel adı olan "blazar" terimi de 1978'de Edward Spiegel tarafından, "BL Lac" ile "quasar" sözcüklerinin birleştirilmesiyle türetildi. BL Lacertae'nin parlaklığı birkaç gün içinde genellikle 14 ile 17 kadir arasında oynar; Ocak 2021'de olağanüstü bir parlamayla R süzgecinde 11,45 kadire ulaştığı bildirildi.
Büyük Kertenkele Bulutsusu (Sh 2-126)
Sh 2-126, geniş ve sönük bir yayma bulutsusudur ve hidrojen-alfa ışığında çekilen fotoğraflarda belirgin olur; çıplak gözle görülmez, fotoğrafta ortaya çıkar. Yaklaşık 1.200 ışık yılı uzaklıktaki bulut, Lacerta OB1 birliğinin bir üyesidir. Bulutu aydınlatan başlıca kaynak, O9V türündeki sıcak yıldız 10 Lacertae'dir; ayrıca birliğin diğer kütleli yıldızları ve içinde gömülü genç yıldız V375 Lacertae de ışımaya katkı verir. Lacerta OB1, Güneş Sistemi'ne en yakın OB birliklerinden biridir ve Gould Kuşağı'nın bir parçasıdır; bu yüzden yıldız oluşumunun sonlarına yaklaşan genç bir yıldız topluluğunu yakından incelemek için uygun bir hedeftir.
NGC 7243 ve IC 5217
NGC 7243 (Caldwell 16), William Herschel'in 26 Eylül 1788'de keşfettiği açık yıldız kümesidir. Yaklaşık 6,4 kadir parlaklığındaki küme, Alfa Lacertae'nin yakınındadır ve küçük amatör teleskoplarla seçilir; yaklaşık 2.900 ışık yılı uzaklıktadır. Yaşı yaklaşık 250 milyon yıl olarak tahmin edilir. 2016'da yayımlanan on yıllık gözlem sonuçları, kümede 37 örten çift yıldız ve 26 titreşen değişen yıldız belirledi. IC 5217 ise 1904'te Williamina Fleming'in bulduğu, 12,6 kadir parlaklığında ve yalnızca 7 yay saniyesi boyutunda küçük bir gezegenimsi bulutsudur; görüntülerinde doğu-batı doğrultusunda iki kutuplu loblar görülür. Bunu görmek için teleskop gerekir.
Ötegezegenler: HAT-P-1b
Kertenkele aynı zamanda ilk HATNet ötegezegenine de ev sahipliği yapar. ADS 16402, yaklaşık 525 ışık yılı uzaklıkta, Güneş'e benzeyen iki yıldızdan oluşan bir çifttir; John Herschel onu 1831'de çift yıldız olarak tanımlamıştı. İkisi arasındaki açısal uzaklık 11,26 yay saniyesidir. Sönük olan bileşen HAT-P-1 olarak da adlandırılır. Macar Otomatik Teleskop Ağı (HATNet) 14 Eylül 2006'da bu yıldızın çevresinde dolanan HAT-P-1b'yi duyurdu; keşif, gezegen yıldızının önünden geçerken ışığında yaklaşık yüzde 0,6'lık bir azalma yaptığı geçiş yöntemiyle yapıldı ve gezegenin kütlesi Subaru ile Keck teleskoplarındaki hız ölçümleriyle doğrulandı.
HAT-P-1b, yıldızına yalnızca yaklaşık 8,27 milyon km uzaklıkta dolanan, yörünge süresi 4,47 gün olan bir "sıcak Jüpiter"dir. Kütlesi Jüpiter'in yaklaşık 0,53 katıdır, ama boyutu kuramsal modellerin öngördüğünden büyüktür; bilinen ötegezegenler arasında en az yoğun olanlardan biridir. Bu şişkinliğin nedeni hâlâ tartışmalıdır: gezegenin içinde ek bir ısı kaynağı bulunabileceği ya da eksen eğikliği gibi başka açıklamalar öne sürülmüştür. Ötegezegenlerin nasıl bulunduğunu ötegezegenler maddesinde okuyabilirsiniz.

Mitolojisi ve başka kültürlerde Kertenkele
Kertenkele'nin klasik bir mitolojisi yoktur: eski Yunan ve Roma yıldız haritalarında bu bölge bir figürle doldurulmamıştır, takımyıldızı 17. yüzyılda bir gökbilimci icat etmiştir. Yine de adının dayandığı "stellio" Roma edebiyatında bir mit taşır. Roma şairi Ovidius'un Metamorphoses (Başkalaşımlar) adlı eserinin 5. kitabında, susuzluktan yanan tanrıça Ceres'in (Yunan karşılığı Demeter) bal ve arpadan yapılmış içkiyi hırsla içmesiyle alay eden bir çocuk, öfkelenen tanrıçanın içkiyi yüzüne fırlatmasıyla benekli bir stellio'ya, yani yıldızlı bir kertenkeleye dönüşür. Bu, benekli deri üzerine kurulmuş bir "nedensel" mittir. Stellio bugün de Doğu Akdeniz'de, Yunanistan ve Türkiye'de yaşayan bir türün (Laudakia stellio) bilimsel adındadır; bu kertenkele Türkçede "dikenli keler" gibi adlarla anılır.
Çin gökbilimi, Kertenkele'nin yıldızlarını Kuğu'nun, Andromeda'nın ve Kraliçe'nin bazı yıldızlarıyla birleştirip "Téng Shé" (Uçan Yılan) adlı bir yıldız öbeği olarak görmüştür; Alfa ve Beta Lacertae de bu öbeğin parçalarıdır. Kaliforniya'daki Chumash halkı da gökyüzünün bu bölgesine "Kertenkele" adını verir ve onu birçok öyküye katar. Türk ve Anadolu gök anlatılarında bu sönük bölgeye bağlı ayrı bir öykü ise doğruladığımız kaynaklarda yoktur; Türk gökyüzü geleneğini Türklerde gökyüzü maddesinde bulabilirsiniz.
İlginç bilgiler
- Kertenkele, kendi adını taşıyan bir gök cismi sınıfına ilham vermiştir: bütün "BL Lac cisimleri" ve "blazar" terimi adını buradaki BL Lacertae'den alır.
- EV Lacertae'deki 2008 parlaması, Güneş dışındaki bir yıldızda görülen en parlak patlamadır; yıldız ise çıplak gözle görülemeyecek kadar sönüktür.
- Takımyıldızın kuzey kısmı Samanyolu düzlemindedir; bu yüzden gökadalar yerine yıldız kümeleri ve bulutsularla doludur.
- Kertenkele'nin yıldızları "Küçük Kraliçe" şeklini çizer, ama Kraliçe'nin W'sinin aksine hiçbiri 3. kadirden parlak değildir.
Kısaca
- Kertenkele (Lacerta), Hevelius'un 1687'de tanımladığı, Kuğu, Kraliçe ve Andromeda arasındaki küçük ve sönük bir takımyıldızdır; alanı yaklaşık 201 derece kare ile 88 takımyıldız arasında 68.'dir.
- Türkiye'nin her yerinden görülür; en iyi sonbahar akşamlarında, Kraliçe'nin W'sinin hemen güneyinde aranır.
- En parlak yıldızı Alfa Lacertae (Stellio) 3,76 kadirdir; Messier cismi yoktur, ama NGC 7243, IC 5217 ve Büyük Kertenkele Bulutsusu burada bulunur.
- BL Lacertae, bir sınıf aktif gökada çekirdeğine ve "blazar" terimine adını vermiştir; HAT-P-1b ise yoğunluğu çok düşük bir sıcak Jüpiter'dir.
- Adı, Akdeniz'de yaşayan benekli bir kertenkele olan "stellio"dan gelir.
Aynı türdenTümü →
Vera C. Rubin Gözlemevi: LSST ve on yıllık gökyüzü taramasıCerro Pachón, Coquimbo bölgesi, Şili (2.647 m)
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında














