Kelebek Kümesi (M6) nedir? Akrep'te çıplak gözle görülen açık küme
Kelebek Kümesi (M6), Akrep takımyıldızında yaklaşık 1.600 ışık yılı uzakta, yaklaşık 94 milyon yaşında genç bir açık kümedir; Türkiye'den yaz akşamları güney ufkunda aranır.
- Türü
- Yıldız kümesi
- Bulunduğu yer
- Akrep (Scorpius) takımyıldızı
- Çap
- Yaklaşık 12 ışık yılı
- Uzaklık
- Yaklaşık 1.600 ışık yılı
- Keşif
- 1654 ya da öncesi (Giovanni Battista Hodierna); Messier kataloğuna 23 Mayıs 1764
Kelebek Kümesi (Messier 6, M6 ya da NGC 6405), Akrep (Scorpius) takımyıldızında, Dünya'dan yaklaşık 1.600 ışık yılı uzakta duran genç bir açık yıldız kümesidir. Aynı gaz bulutundan doğmuş ve birbirine kütleçekimiyle gevşekçe bağlı yüzlerce yıldızı barındırır; adını, yıldızların dizilişinin kanatları açmış bir kelebeğe benzemesinden alır. Karanlık bir gökte çıplak gözle bile sönük bir leke olarak seçilebilir.
Kelebek Kümesi nerede, nasıl bulunur?
M6, Akrep takımyıldızının kuyruk kıvrımının kuzeydoğusunda, Samanyolu'nun yoğun yıldız kalabalığının içindedir. Kuyruğun ucundaki parlak Shaula'dan (Lambda Scorpii) yaklaşık 5 derece kuzeydoğuya bakmak yeterlidir; bu uzaklığı Shaula ile kümenin koordinatlarından kendimiz hesapladık. Kümenin konumu yaklaşık 17 saat 40 dakika sağ açıklık ve −32° 13′ dik açıklıktır.
Aynı bölgede ikinci bir açık küme daha vardır: Messier 7 ya da Batlamyus Kümesi. M7, M6'dan daha parlak (3,3 kadir) ve gökte çok daha geniştir (yaklaşık 80 yay dakikası); aradaki açısal uzaklık koordinatlardan hesapladığımıza göre yaklaşık 3,9 derecedir. Yani iki küme, uzatılmış kolun ucundaki yumruğun (yaklaşık 10 derece) yarısından küçük bir aralıkla yan yanadır ve dürbünle birlikte gezilebilir. Bu bölgeyi "Akrep'in kuyruğunun yanındaki iki küme" diye hatırlamak işinize yarar.
Türkiye'den ne zaman ve nasıl gözlenir?
Kümenin dik açıklığı −32° civarında olduğu için Türkiye'den ufkun epey yakınında kalır. Gök cisminin en yüksek konumdaki yüksekliği, gözlemcinin enlemi ile dik açıklığına bağlıdır; hesabımıza göre M6 yukarı geçişte yaklaşık şu yüksekliklere çıkar: İstanbul'dan 17°, Ankara'dan 18°, İzmir'den 19°, Diyarbakır'dan 20°, Antalya'dan 21°. Bu yükseklikte ışık kalın bir hava tabakasından geçtiği için küme olduğundan sönük görünür; güney ufku açık ve ışık kirliliğinden uzak bir yer şarttır. Uygun gözlem noktaları için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler sayfamıza bakabilirsiniz.
En uygun dönem, Ay'sız yaz akşamlarıdır; Temmuz ve Ağustos'ta küme akşam saatlerinde güneyde, en yüksek konumuna yakın durur. Kümenin görünür parlaklığı 4,2 kadir olduğu için kuramsal olarak çıplak gözle görülebilir; ancak ışığı geniş bir alana yayıldığından düşük bir ufukta yalnızca çok karanlık gökte seçilir. Dürbünle bakmak işi kolaylaştırır: küme tek tek yıldızlara çözülmeye başlar ve en parlak üyelerin oluşturduğu desen belirir. Başlangıç için teleskop ve dürbün rehberimiz yeterlidir. Teleskopta düşük büyütme kullanmak gerekir, çünkü küme gökte kabaca Dolunay kadar yer kaplar.

Adı ve keşfinin hikâyesi
Kümenin bilinen en eski kaydı İtalyan gökbilimci Giovanni Battista Hodierna'ya aittir; Hodierna onu 1654'te ya da daha önce kaydetmiştir. Keşfin kendisi ise çoğunlukla Jean-Philippe Loys de Chéseaux'ya ve 1746 yılına atfedilir. Charles Messier, kümeyi 23 Mayıs 1764'te gözleyip kataloğuna ekledi ve ona M6 numarasını verdi. Katalogun amacı ve yapısı için Messier kataloğu sayfasına, gökbilimcinin kendisi için Charles Messier maddesine bakabilirsiniz.
Daha eski bir olasılık da tartışılır: Gökbilim yazarı Robert Burnham Jr., 2. yüzyılda yaşamış Batlamyus'un komşu M7'yi gözlerken M6'yı da görmüş olabileceğini öne sürmüştür. Bu kesin değildir, varsayım olarak kalır. Batlamyus hakkında ayrıntı için Batlamyus sayfasına bakın.
"Kelebek" adı, yıldızların dizilişinin iki kanat ve gövde gibi görünmesinden gelir. Bu bir benzetmedir ve gözlemciye, teleskopun büyütmesine ve görüntünün yönüne göre değişir; kümenin gerçek bir kelebek biçimi yoktur.

Verileri göster
| Yaklaşık 130 | Batlamyus komşu M7'yi kaydeder |
|---|---|
| 1654 | Hodierna kümeyi kaydeder |
| 1746 | Chéseaux'ya atfedilen keşif |
| 1764 | Messier M6 olarak kataloğa alır |
| 1920 | Annie Cannon BM Scorpii'nin… |
Fiziksel özellikleri: yaş, boyut ve uzaklık
M6, kozmik ölçekte genç bir kümedir. Yaşı için en sık verilen değer yaklaşık 94 milyon yıldır; NOIRLab ise tahminlerin 50 ile 100 milyon yıl arasında değiştiğini belirtir. Bu, kümenin Dünya'da dinozorların yaşadığı geç Kretase döneminde doğduğu anlamına gelir.
Uzaklığı yaklaşık 1.590 ışık yılı olarak verilir; yani bugün gözümüze ulaşan ışık yaklaşık 1.600 yıl önce yola çıkmıştır. Kümenin yarıçapı yaklaşık 6, çapı yaklaşık 12 ışık yılıdır. Gökteki görünür boyu kaynaklara göre 25 ile 33 yay dakikası arasında değişir; bu fark, kümenin kenarlarının net olmamasından ve ölçümde hangi yıldızların üye sayıldığından kaynaklanır. Üye sayısında da kaynaklar ayrılır: kesin üye sayılan yıldızlar 15,1 kadire kadar yaklaşık 120 tanedir; daha geniş sayımlar 400 civarında bir üye topluluğundan söz eder.

Verileri göster
| Uzaklık | yaklaşık 1.600 ışık yılı |
|---|---|
| Yaş | yaklaşık 94 milyon yıl |
| Görünür parlaklık | 4,2 kadir |
| Gökteki boyu | 25-33 yay dakikası |
| Gerçek çapı | yaklaşık 12 ışık yılı |
| Messier'nin kaydı | 23 Mayıs 1764 |
Kümenin yıldızları: mavi kalabalığın içindeki turuncu dev
Kümenin parlak yıldızlarının çoğu sıcak, mavi-beyaz B türü yıldızlardır (tayf türü, yıldızın yüzey sıcaklığına göre yapılan sınıflamadır). Genç bir kümede bunu beklersiniz: kütleli yıldızlar sıcaktır ve ışıma gücü yüksektir. Üyeler arasında Güneş'ten biraz daha yüksek miktarda helyumdan ağır element (metal) taşıdığı ölçülmüştür. Ayrıca sekiz yıldız, kimyasal bileşimi bakımından olağandışı (peculiar) yıldız adayı sayılmıştır.
Kümenin en parlak üyesi mavi değil, turuncudur: BM Scorpii. K türü bir dev ya da üstdev yıldız olan BM Scorpii, değişen yıldızlar arasında yarı düzenli (semiregular) bir değişen olarak sınıflanır. Parlaklığı aşağı yukarı 5,5 ile 7 kadir arasında dalgalanır; kaynaklar biraz farklı aralıklar verir (örneğin 5,25-6,46 kadir). Değişkenliğini 1920'de Annie Cannon bulmuştur. Yüzey sıcaklığı yaklaşık 3.900 kelvin, yarıçapı Güneş'inkinin yaklaşık 129 katı, kütlesi ise Güneş'in 5-9 katı olarak tahmin edilir. Kütleli bir yıldızın yaşam evrelerini hızlı geçtiği düşünülürse, kümenin en kütleli yıldızlarından birinin kırmızı dev evresine ilk ulaşan olması beklenen bir durumdur; ayrıntı için yıldızların yaşam döngüsü maddesine bakabilirsiniz.
Samanyolu'ndaki yolculuğu
Küme, Samanyolu'nun merkezinden yaklaşık 24.600 ışık yılı uzaktadır ve galaktik düzlemin yaklaşık 23 ışık yılı altında bulunur. Yörüngesi neredeyse dairesel olup (basıklık değeri 0,03) bir turunu yaklaşık 204 milyon yılda tamamlar; bu sırada galaktik düzlemi yaklaşık her 29 milyon yılda bir keser. Açık kümeler kütleçekimiyle yalnızca gevşekçe bağlı olduğu için zamanla dağılır; M6 da gelecekte aynı yolu izleyecektir.

Sık karıştırılanlar ve ilginç bilgiler
- M6 ve M7 farklı kümelerdir. M7 (Batlamyus Kümesi) daha parlak, daha geniş ve yaklaşık 980 ışık yılıyla M6'dan Dünya'ya daha yakındır; ikisi birbirinden yaklaşık 3,9 derece ayrıktır.
- Başka bir açık küme. Kuzey gökyüzünün genç açık kümelerinden biri için Arı Kovanı Kümesi (M44) sayfasına bakabilirsiniz.
- Aynı gökyüzü bölgesi. Yay takımyıldızındaki Lagün Bulutsusu (M8) da yaz gökyüzünün güney ufkunda aranır; Akrep ve Yay çevresi birlikte gezilebilecek zengin bir alandır.
- Akrep efsanesi. Yunan anlatısına göre Artemis, Orion'u öldürmesi için dev bir akrep göndermiştir; Zeus ikisini de gökyüzüne yerleştirmiştir. Efsanenin ayrıntısı için Akrep takımyıldızı sayfasına bakın.
Kısaca
- Kelebek Kümesi (M6, NGC 6405), Akrep takımyıldızında yaklaşık 1.600 ışık yılı uzakta, yaklaşık 94 milyon yaşında genç bir açık kümedir.
- Görünür parlaklığı 4,2 kadirdir; Türkiye'den yaz akşamlarında güney ufkun 17-21 derece üzerinde, karanlık gökte dürbünle aranır.
- Hodierna 1654'te kaydetti, Chéseaux'ya 1746 keşfi atfedilir, Messier 23 Mayıs 1764'te M6 olarak listeledi.
- Parlak üyelerinin çoğu mavi B türü yıldızdır; en parlak üyesi, yarı düzenli değişen turuncu dev BM Scorpii'dir.
- Yakınındaki M7 (Batlamyus Kümesi) ile birlikte gezilebilir; aralarında yaklaşık 3,9 derece vardır.
Aynı türdenTümü →
Hyades yıldız kümesi (Boğa kümesi) nedir? Dünya'ya en yakın açık kümeBoğa takımyıldızıyaklaşık 153 ışık yılı
M2 küresel kümesi (Messier 2) nedir? Kova'daki dev ve yaşlı yıldız kümesiKova (Aquarius) takımyıldızıyaklaşık 38.100 ışık yılı
M47 ve M46 açık kümeleri nedir? Pupa'daki iki zıt yıldız kümesiPupa (Puppis) takımyıldızı
M41 açık yıldız kümesi (Messier 41, NGC 2287) nedir? Sirius'un güneyindeki kümeBüyük Köpek (Canis Major) takımyıldızı; Sirius'un yaklaşık 4° güneyi
Arabacı'nın üç kümesi (M36, M37, M38) nedir? Kış gökyüzünün açık kümeleriArabacı (Auriga) takımyıldızının güney yarısıyaklaşık 3.500-4.500 ışık yılı
M35 açık yıldız kümesi (Messier 35, NGC 2168) nedir? İkizler'in dolunay boyundaki kümesiİkizler takımyıldızının batısı; Kastor'un ayak yıldızları Eta ve Mu Geminorum'un yakını














