Lagün Bulutsusu (M8) nedir? Yay takımyıldızındaki dev yıldız doğum bölgesi
Lagün Bulutsusu (M8), Yay takımyıldızında 4.000-5.000 ışık yılı uzaktaki dev bir yıldız oluşum bölgesidir; karanlık gökte çıplak gözle bile soluk bir leke olarak seçilebilir.
- Türü
- Bulutsu
- Bulunduğu yer
- Yay (Sagittarius) takımyıldızı
- Çap
- Yaklaşık 100 ışık yılı
- Uzaklık
- Yaklaşık 4.000-5.000 ışık yılı
- Keşif
- 1654 öncesi (Giovanni Battista Hodierna); Messier kataloğuna 23 Mayıs 1764
Lagün Bulutsusu (Messier 8, M8 ya da NGC 6523), Yay (Sagittarius) takımyıldızında, Dünya'dan yaklaşık 4.000-5.000 ışık yılı uzakta duran dev bir gaz ve toz bulutudur. İçinde yeni yıldızların doğduğu bu yıldız oluşum bölgesi, genç ve sıcak yıldızların morötesi ışığıyla kızıl renkte parlar. Karanlık bir gecede çıplak gözle bile Samanyolu'nun içinde küçük, soluk bir leke olarak seçilebilen az sayıdaki bulutsudan biridir.
Lagün Bulutsusu nerede, nasıl bulunur?
Bulutsu, Yay takımyıldızındaki "çaydanlık" dizilişinin kapak yıldızı Lambda Sagittarii'nin yakınındadır. Bu bölge Samanyolu'nun merkezine bakan yöndür; gökyüzü burada yıldız ve bulutsu doludur. Lagün'ün kuzeybatısında, iki dereceden daha yakında Trifid Bulutsusu (M20) durur; ikisi geniş alanlı bir dürbünün aynı görüş alanına girer.
Gökyüzündeki konumu yaklaşık 18 saat 04 dakika sağ açıklık ve −24° 23′ dik açıklıktır. Görünen boyu yaklaşık 90 × 40 yay dakikasıdır; uzun ekseni Dolunay'ın çapının kabaca üç katıdır. Gerçek boyutu ESO ve ESA/Hubble'ın açıklamalarına göre yaklaşık 100 ışık yılı mertebesindedir. Uzaklığı kaynaklara göre 4.000 ile 6.000 ışık yılı arasında verilir; bulutsuya ve içindeki yıldızlara yapılan bağımsız ölçümler birbirinden biraz farklı sonuç verdiği için kesin bir değer yoktur.

Verileri göster
| Uzaklık | 4.000-5.000 ışık yılı |
|---|---|
| Genişlik | yaklaşık 100 ışık yılı |
| Gökteki boyu | 90′ × 40′ |
| Genç küme | NGC 6530 |
| Hodierna'nın kaydı | 1654 öncesi |
| Messier'nin kaydı | 23 Mayıs 1764 |
Türkiye'den ne zaman ve nasıl gözlenir?
Lagün, Türkiye'nin enlemlerinden güney ufkunun yakınında kalır. Dik açıklığı −24° civarında olduğu için en yüksek noktasında bile ufkun çok üstüne çıkmaz; hesaba göre Ankara'dan yaklaşık 26°, Antalya'dan yaklaşık 29° yüksekliğe ulaşır. Bu yüzden güney ufku açık ve ışık kirliliğinden uzak bir yer gerekir; öneriler için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler sayfamıza bakabilirsiniz. En uygun dönem, Ay'sız yaz akşamlarıdır; Temmuz ve Ağustos'ta bulutsu akşam saatlerinde güneyde alçakta durur.
Çıplak gözle bulutsu, Samanyolu'nun parlak zemini üzerinde küçük, gri bir leke gibi görünür. İnsan gözü düşük ışıkta renkleri ayırt edemediği için, fotoğraflarda kızıl görünen ışıma gözümüze renksiz gelir. Dürbünle (örneğin 10×50) bulutsu belirgin bir parıltıya dönüşür ve içindeki genç kümenin en parlak yıldızları seçilmeye başlar. Başlangıç için teleskop ve dürbün rehberimiz işinizi görür. Toplam parlaklığı kaynaklara göre değişir (kataloglarda 3,0 ile 4,6 kadir arasında değerler görülür); çünkü ışık geniş bir alana yayılır ve ölçülen değer yönteme göre farklılaşır. Orta kuzey enlemlerinden çıplak gözle görülebilen iki yıldız doğum bulutsusundan biri Lagün, diğeri kışın görülen Orion Bulutsusu'dur.
Adı ve keşfinin uzun hikâyesi
Lagün, kıyıda denizden bir kum şeridiyle ayrılmış sığ su alanıdır. Bulutsunun adı, geniş görüntülerde ortasından geçen ve onu iki parlak kısma bölen lagün biçimli karanlık toz şeridinden gelir. Hubble'ın yakın plan görüntüleri bu şeridi kapsamaz; yine de oradaki kıvrımlı, kumsal dokulu yapılar suyla ilgili adı hatırlatır.
Bulutsunun bilinen en eski kaydı İtalyan gökbilimci Giovanni Battista Hodierna'ya aittir; 1654'ten önce onu "nebulosa" olarak listelemiştir. Sonraki yüzyıllarda birçok gözlemci onu birbirinden bağımsız biçimde yeniden buldu. John Flamsteed 1680 dolaylarında bulutsu olarak not etti; Philippe Loys de Chéseaux 1746'da yalnızca yıldızları seçip onu bir küme saydı; Guillaume Le Gentil 1747'de hem bulutsuyu hem kümeyi gördü. Charles Messier ise 23 Mayıs 1764'te kaydetti ve 1774'te yayımladığı ilk listede M8 olarak yer verdi. Katalogun öyküsünü Messier kataloğu maddemizde, gökbilimcinin kendisini Charles Messier sayfamızda okuyabilirsiniz.
Küçük bir ayrıntı: Messier'in verdiği konum, bulutsudan çok içindeki kümeye yakındır. Bu yüzden uzun süre "M8" yalnızca bulutsu sayıldı; küme ise ayrı bir NGC numarası (NGC 6530) aldı. Bugün ikisi birlikte M8'in parçası kabul edilir. Bulutsunun öteki katalog adları Sharpless 25, RCW 146 ve Gum 72'dir.
Bir yıldız oluşum bölgesi nasıl çalışır?
Lagün bir H II bölgesidir: iyonlaşmış hidrojenden oluşan bir salma bulutsusu. Yıldızlar soğuk hidrojen bulutlarının kendi ağırlığı altında çökmesiyle doğar (genel süreç için yıldızların yaşam döngüsü sayfasına bakın). Bu süreçte doğan en sıcak yıldızlar yoğun morötesi ışık yayar. Bu ışık çevredeki hidrojenin elektronlarını koparır; elektronlar atomlara geri dönerken kızıl bir ışık, hidrojen alfa çizgisi, yayılır. Uzun pozlu fotoğraflarda bulutsunun pembe-kırmızı görünmesinin nedeni budur.
Aynı morötesi ışık gazı ve tozu aşındırıp dağıtır. ESA/Hubble'ın açıklamasına göre bulutsudaki dalgalı, kumsala benzer şekiller gelgitten değil, bu radyasyonun gaz ve toz bulutunu yontmasından doğar. NGC 6530'un yıldızlarının büyük bölümü son bir ila iki milyon yılda oluşmuştur, ilk oluşumlar ise 15 milyon yıl öncesine uzanıyor olabilir. Bölgedeki yıldız oluşumunun, bulutun yaklaşık dört milyon yıl önce Samanyolu düzlemiyle çarpışmasıyla tetiklenmiş olabileceği öne sürülmüştür.
Işığı veren yıldızlar: NGC 6530 ve 9 Sagittarii
Bulutsunun içinde, görünüşte alt sol kısımda, NGC 6530 adlı genç bir açık küme bulunur. ESO 2009'da kümenin 50 ile 100 kadar yıldız içerdiğini yazmıştı; daha sonraki ayrıntılı sayımlar ise çok daha kalabalık bir topluluğa işaret eder: 2019 itibarıyla yaklaşık 650 yıldız küme üyesi olarak doğrulanmıştır ve bunların çoğu ana kola henüz oturmamış T Tauri türü genç yıldızlardır. Küme gevşek ve merkeze zayıf yoğunlaşmıştır; bazı çalışmalar yıldızların birbirinden uzaklaştığını ve kümenin kütleçekimiyle bağlı kalmayabileceğini düşündürür. Kümenin en parlak yıldızlarından altısı, 6,9 kadir ve daha sönük parlaklıkla 10×50 dürbünle görülebilir.
Bulutsunun görünür ışımasının büyük bölümünü sağlayan yıldız ise 9 Sagittarii'dir: 5,97 kadirle çıplak gözün sınırında, iki çok sıcak O türü yıldızdan oluşan bir çifttir. Yörünge dönemi 9,1 yıldır ve iki yıldızın çift olduğu ancak 2012'de doğrulanabilmiştir. Bulutsunun merkezindeki yoğun bölgeyi ise başka bir sıcak yıldız, Herschel 36, aydınlatır.
Kum Saati, kürecikler ve genç yıldız jetleri
Bulutsunun en parlak çekirdeğinde, John Herschel'in biçimine bakarak "Kum Saati" adını verdiği bir yapı vardır; bu yapıyı aydınlatan yıldız Herschel 36'dır. Bulutsunun içinde ayrıca E. E. Barnard'ın karanlık bulutsu kataloğuna aldığı Barnard 88, 89 ve 296 gibi küçük, koyu toz kümeleri, yani kürecikler (Bok küreciği) bulunur. ESO'ya göre bunlar kendi ağırlıkları altında çökmekte olan ve yakında yıldız kümelerine yol açacak bulutlardır.
Lagün, yıldız oluşumunun şimdi de sürdüğünün somut kanıtlarını da vermiştir. Çevresinde hâlâ bir toplanma diski bulunan genç yıldızlar, kutuplarından uzun madde jetleri fışkırtır; bunlara Herbig-Haro nesneleri denir. 2006'da Kum Saati bölgesinde bu nesnelerden dördü gözlendi. ESA/Hubble'ın 2010 tarihli açıklamasına göre bu bulgular, yıldızların bulutlardan madde toplayarak büyüdüğünü bu bölgede gösteren ilk kesin kanıtlardı.

Hubble, ESO ve Rubin: büyük gözlemevlerinin Lagün'ü
Hubble Uzay Teleskobu bulutsunun merkezini iki ayrı görüntüyle yayımladı. 22 Eylül 2010'da ESA/Hubble, Gelişmiş Kamera (ACS) ile çekilmiş, hidrojenin ve iyonlaşmış azotun ışımasını gösteren yakın plan görüntüyü duyurdu. 30 Temmuz 2015'te ise Geniş Alan ve Gezegen Kamerası 2'nin (WFPC2) görünür ve kızılötesi gözlemlerinden oluşan bir görüntü geldi. Kızılötesi ışık yoğun toz perdesinin ardındaki ayrıntıları gösterdiği için bu görüntü, görünür ışıktakinden çok farklı bir manzara sunar. Merkezdeki parlak yıldız Herschel 36'dır ve çevresindeki bulutu o biçimlendirir. Görüntünün orta bölümünde iki gaz ve toz yapısını birbirine bağlayan hortum benzeri oluşumlar görülür. ESA'ya göre bunlar, bulutun sıcak yüzeyi ile soğuk iç kısmı arasındaki sıcaklık farkıyla huni biçimine sarılmış olabilir; yeni doğan yıldızların rüzgârları da rol oynuyor olabilir.

Yerden yapılan en ünlü görüntülerden biri ESO'nundur. 28 Eylül 2009'da yayımlanan 370 milyon pikselli görüntü, Şili'deki La Silla Gözlemevi'nde MPG/ESO 2,2 metrelik teleskoba bağlı Geniş Alan Kamerası'yla elde edildi ve Dolunay'ın alanının sekiz katından büyük bir bölgeyi kapsar. Bu görüntü, ESO'nun Uluslararası Astronomi Yılı 2009 kapsamındaki "GigaGalaxy Zoom" projesinin üçüncü ve son halkasıydı; bu maddenin kapak görseli de odur. Haziran 2025'te ise Vera C. Rubin Gözlemevi'nin ilk görüntü paketinde Lagün ve Trifid bulutsularından oluşan birleşik bir görüntü yer aldı.
Sık karıştırılanlar ve ilginç bilgiler
- M8, NGC 6523 ve NGC 6530. M8, bulutsuyu ve içindeki kümeyi birlikte kapsar; NGC 6523 bulutsunun, NGC 6530 ise kümenin NGC numarasıdır.
- İki ayrı "Kum Saati". Lagün'ün merkezindeki yapı, Sinek (Musca) takımyıldızındaki Engraved Hourglass Nebula'dan farklı bir nesnedir.
- Işık eski bir ışıktır. Bulutsu 4.000-5.000 ışık yılı uzakta olduğundan, bugün gözümüze gelen ışık 4-5 bin yıl önce yola çıkmıştır. Kavram için ışık yılı maddemize bakabilirsiniz.
- Büyük ama sönük. Gökteki boyu Dolunay'ın yaklaşık üç katı olsa da ışığı geniş bir alana yayıldığı için şehir ışığında kolayca kaybolur. Diğer bulutsuları Bulutsular maddemizde bulabilirsiniz.
Kısaca
- Lagün Bulutsusu (M8), Yay takımyıldızında 4.000-5.000 ışık yılı uzakta, yaklaşık 100 ışık yılı genişliğinde dev bir yıldız oluşum bölgesidir.
- Karanlık gökte çıplak gözle gri bir leke, uzun pozlu fotoğrafta kızıl-pembe bir bulut olarak görünür; Türkiye'den yaz akşamlarında güney ufkunun yakınında aranır.
- Hodierna'nın 1654 öncesi kaydından Messier'nin 1764'teki kaydına kadar birçok gökbilimci tarafından birbirinden bağımsız olarak bulunmuştur.
- İçinde genç NGC 6530 kümesi, 9 Sagittarii ve Herschel 36 gibi sıcak yıldızlar ile Herbig-Haro nesneleri gibi süren yıldız oluşumunun kanıtları vardır.
Aynı türdenTümü →
Karina Bulutsusu (NGC 3372) nedir? Eta Carinae'nin yuvası ve Webb'in Kozmik Uçurumlar'ıKarina (Carina) takımyıldızı, güney gökyüzüYaklaşık 7.500-8.500 ışık yılı
Atbaşı Bulutsusu (Barnard 33) nedir? Avcı'daki karanlık at siluetiAvcı takımyıldızı, Alnitak'ın güneyi; Orion B moleküler bulutuYaklaşık 1.300-1.400 ışık yılı
M78 yansıma bulutsusu (Messier 78, NGC 2068) nedir? Avcı'daki mavi toz bulutuAvcı (Orion) takımyıldızı; Orion B moleküler bulutuYaklaşık 1.350-1.600 ışık yılı
Küçük Halter Bulutsusu (M76) nedir? Perseus'taki sönük gezegenimsi bulutsuPerseus (Kahraman) takımyıldızı
Baykuş Bulutsusu (M97) nedir? Büyükayı'daki baykuş yüzlü gezegenimsi bulutsuBüyükayı takımyıldızı
Halter Bulutsusu (M27) nedir? Tilkicik'teki ilk keşfedilen gezegenimsi bulutsuTilkicik (Vulpecula) takımyıldızıYaklaşık 1.200 ışık yılı















