Arı Kovanı Kümesi (M44, Praesepe) nedir? Yengeç'teki açık küme
Arı Kovanı (M44, Praesepe), Yengeç takımyıldızında yaklaşık 600 ışık yıl uzaklıkta, bin kadar yıldızlı bir açık kümedir; karanlık gökte çıplak gözle, dürbünle yıldızlara çözülür.
- Türü
- Yıldız kümesi
- Bulunduğu yer
- Yengeç takımyıldızı; İkizler ile Aslan arasında
- Çap
- Gökte yaklaşık 1,5 derece; parlak çekirdeği yaklaşık 23 ışık yılı
- Keşif
- Çıplak gözle antik çağdan beri biliniyor; Galileo 1609'da teleskopla yıldızlara çözdü, Messier 1769'da kataloğuna ekledi
Arı Kovanı Kümesi (Messier 44, M44, NGC 2632; Latince adıyla Praesepe), Yengeç takımyıldızındaki, çıplak gözle bile görülebilen bir açık yıldız kümesidir. Dünya'dan yaklaşık 600 ışık yılı uzaklıktaki bu kümede yaklaşık bin yıldız vardır ve yaşı 600-700 milyon yıl dolayındadır. Karanlık bir gökyüzünde soluk bir sis lekesi gibi görünür, dürbünle bakıldığında ise yıldızlara çözülür.

Genel bakış: ne tür bir cisim?
Açık küme, aynı gaz ve toz bulutundan yaklaşık aynı dönemde doğmuş, kütleçekimiyle gevşek biçimde birbirine bağlı yıldızlar topluluğudur; genel tanımı yıldız kümesi sayfasında bulabilirsiniz. Gökyüzünün bildik kümelerinden Ülker de aynı türdendir. M44 ise Dünya'ya en yakın açık kümelerden biridir ve yakın komşuları arasında en kalabalık yıldız nüfusuna sahip olanlarından sayılır. Yaşlı, yoğun ve çok eski yıldızlardan oluşan küresel kümelerden (örneğin Herkül Kümesi, M13) farkı budur: Arı Kovanı genç, dağınık ve görece küçük bir topluluktur.
Kümenin adlarının kökeni farklıdır. "M44", Messier kataloğundaki sıra numarasıdır; "NGC 2632" ise sonraki bir yeni genel katalogdaki karşılığıdır. "Praesepe" Latincede "yem yalağı, ahır" demektir. "Arı Kovanı" adı ise, küçük dürbünle bakınca yıldızların kovan çevresinde uçuşan arılar gibi dağınık görünmesinden gelir.
Gökyüzünde nerede, ne zaman görülür?
Küme, Yengeç takımyıldızının ortasında yer alır. Yengeç, İkizler ile Aslan arasında kalan soluk bir takımyıldızdır; içinde dördüncü kadirden parlak yalnızca iki yıldız bulunduğundan şehir ışığında neredeyse hiç seçilmez. Bu yüzden kümeyi bulmak için komşu parlak yıldızlardan yararlanılır: Aslan'ın Regulus'u ile İkizler'in Castor ve Pollux'u kılavuz yıldızlardır. Yengeç bu iki takımyıldızın arasında kalır; aşağıda anlatılan Asellus çiftini bulduğunuzda kümenin yerini de bulmuş olursunuz.
Kümenin iki yanında Yengeç'in iki yıldızı durur: kuzeyde Gama Cancri (Asellus Borealis, "kuzey eşek"), güneyde Delta Cancri (Asellus Australis, "güney eşek"). İkisi de kümenin üyesi değildir; uzaklıkları kümenin yaklaşık 600 ışık yıllık uzaklığının çok altındadır (Asellus Borealis yaklaşık 181, Asellus Australis yaklaşık 131 ışık yılı). Yani gökyüzünde Arı Kovanı'nın iki yanında görünen bu yıldızlar yalnızca aynı doğrultuya düşmektedir.
En uygun dönem kış sonu ile ilkbahardır: Yengeç takımyıldızı, Mart ayında saat 21.00 dolaylarında en yüksek konumuna çıkar. Küme gök ekvatorunun yaklaşık 20 derece kuzeyinde olduğundan Türkiye'den bakan gözlemci için gökte çok yüksekte, yaklaşık 68-74 derece yükseklikte geçer; bu da atmosferin bozucu etkisini azaltır. Karanlık gökyüzünde küme çıplak gözle "küçük bir sis lekesi" olarak görülür; toplam parlaklığı yaklaşık 3,7 kadirdir (kadir küçüldükçe cisim parlaklaşır). Gökte yaklaşık 1,5 derecelik bir alan kaplar, yani Ay'ın görünen çapının kabaca üç katı kadar. Işık kirliliği yüksekse çıplak gözle bulunamaz; bu durumda dürbün işi görür.

Fiziksel özellikler
Küme, parlak çekirdeğinin yaklaşık 7 parsek (yaklaşık 23 ışık yılı) çapında olduğu bir topluluktur. Çekirdek yarıçapı yaklaşık 3,5 parsek, yani 11,4 ışık yılı dolayındadır; kümenin gelgit yarıçapı ise yaklaşık 12 parsektir (yaklaşık 39 ışık yılı). Bu uzaklığın ötesindeki yıldızlar, Samanyolu'nun kütleçekimi tarafından kümeden koparılabilir. Toplam kütlesi yaklaşık 500-600 Güneş kütlesi olarak tahmin edilir.
Yaşının 600-700 milyon yıl dolayında olduğu hesaplanır. Bu, Güneş'in yaşının (yaklaşık 4,6 milyar yıl) altıda birinden de azdır; yani küme gökbilim ölçeğinde "genç"tir.
Küme yaklaşık bin üye yıldız içerir. Yakın tarihli bir taramada 1.010 yüksek olasılıklı üye belirlenmiştir. Bunların yaklaşık yüzde 68'i kırmızı cüce (M türü), yüzde 30'u Güneş benzeri F, G ve K türü yıldız, yüzde 2'si ise parlak A türü yıldızdır. Kırmızı cüceler sönük olduğu için küme gökte bunlardan çok, görece az sayıdaki parlak üyeleri sayesinde seçilir. Türlerin ne anlama geldiğini yıldız türleri ve tayf sınıfları sayfasında anlattık.
Kümenin evrim geçirmiş üyeleri de vardır: beş dev yıldız (dördü K0 III, biri G0 III türünde), on bir tane beyaz cüce ve en az bir kahverengi cüce. Bunlar, bu yaşta ağır yıldızların yaşam döngülerini tamamlamaya başladığını gösterir.
Küme ayrıca kütle ayrışması gösterir: parlak ve kütleli yıldızlar çekirdeğe, sönük ve hafif yıldızlar dış bölgeye (halo) yığılmıştır. Kümedeki en parlak yıldız, görünür parlaklığı yaklaşık 6,3 kadir olan Epsilon Cancri'dir; üyelerin en parlakları çıplak gözün sınırında, 6-6,5 kadir arasındadır. Kümenin çıplak gözle sis gibi görünmesi, bu yıldızların birleşik ışığından kaynaklanır.
Hyades'le akrabalık
Arı Kovanı'nın yaşı ve gökteki hareketi, Boğa takımyıldızındaki Hyades kümesinin yaşı ve hareketiyle örtüşür. Hyades'in yaşı yaklaşık 625 milyon yıl olarak verilir. İki küme de dev yıldızlar ve beyaz cüceler barındırır. Bu benzerlikler, iki kümenin benzer koşullarda, hatta ortak bir kökenden doğmuş olabileceğine işaret eder. Bu hâlâ bir "olabilir"dir; kesin hüküm yerine bir ihtimal olarak anılmalıdır.
Kovandaki gezegenler
Eylül 2012'de gökbilimciler, Arı Kovanı'ndaki iki Güneş benzeri yıldızın çevresinde birer gezegen bulduklarını duyurdu: Pr0201 b ve Pr0211 b. Bunlar, bir yıldız kümesinde saptanan Güneş benzeri yıldızlara ait ilk gezegenlerdi. İkisi de "sıcak Jüpiter" türündedir; yani Jüpiter gibi dev gaz gezegenlerdir ama Jüpiter'in tersine yıldızlarına çok yakın yörüngede dönerler. 2016'da Pr0211 yıldızının ikinci gezegeni Pr0211 c bulundu ve bu, bir açık kümede keşfedilen ilk çok gezegenli sistem oldu. Sonraki yıllarda Kepler'in K2 görevi, K2-95, K2-100 ile K2-104 arasındaki yıldızların ve K2-264'ün çevresinde de gezegenler saptadı; K2-264'te iki gezegen vardır. Bu gezegenlerin ne tür olduğunu ve nasıl bulunduğunu ötegezegenler sayfasında bulabilirsiniz.
Gözlem tarihi
M44, bilinen en eski gözlemlenen kümelerden biridir; çıplak gözle görüldüğü için antik çağdan beri adı geçer. Hipparkhos (MÖ 130 dolayı) ona "Nephelion" ("küçük bulut") demiştir. Aratos (MÖ 3. yüzyıl) "Akhlys" ("küçük sis") adını kullanmıştır. Batlamyus'un Almagest adlı yapıtında ise "Yengeç'in göğsündeki bulutsu küme" olarak geçer. Yani antik gökbilimciler onu gerçekten bir "bulut" saymıştır.
Bu bulut görünümünü ilk bozan Galileo olmuştur: 1609'da teleskopla bakınca yaklaşık 40 yıldıza çözdü. Charles Messier onu 1769'da kataloğuna ekledi; Messier'nin kataloğu, kuyruklu yıldız ararken karşılaştığı ve kuyruklu yıldız sanılabilecek sisimsi cisimleri listelemek için oluşturulmuştu. Kataloğun öncü sürümü 1771'de yayımlandı.
Küme ekliptiğe çok yakın olduğundan Ay ve gezegenler zaman zaman yakınından geçer. 2025'te de Mars ve Venüs kümenin yakınından geçti; böyle anlarda dürbünle gezegen ile küme aynı görüş alanına sığar.
Efsanesi ve başka kültürlerde
Yunan ve Roma geleneğinde küme, iki eşeğin yem yediği bir yalağı temsil eder. Yalaktaki eşekler, kümenin iki yanındaki Asellus Borealis ve Asellus Australis yıldızlarıdır; adlarının Latincede "küçük eşek" olması da buradan gelir. Yengeç takımyıldızının kendisi ise Yunan söylencesinde, Herakles'in Lerna Hydra'sıyla savaşırken ona saldıran yengeçtir; Hera'nın, yenilen bu yengeci göğe yerleştirdiği anlatılır.
Çin gökbiliminde küme, 23. ay konağı olan Gui'nin ("Hayalet") içinde yer alırdı. Çinliler onu "söğüt kediciklerinden savrulan polen bulutu"na benzetmiş, bir başka adlandırmada ise "Yığılmış Cesetlerin Nefesi" demiştir.
Türk ve Anadolu gök anlatılarında en tanınan küme Ülker'dir; ayrıntısı Türklerde gökyüzü sayfasında. Arı Kovanı'na özgü, belgelenmiş bir Türk halk anlatısını güvenilir bir kaynakta doğrulayamadığımız için burada uydurma bir hikâye yazmıyoruz.
Nasıl gözlenir?
M44, amatör gökbilimcinin ilk hedeflerinden biridir: 1,5 derecelik alanı dürbünün ya da küçük, düşük büyütmeli bir teleskobun görüş alanına rahatça sığar. Yüksek büyütmeli teleskop kümeyi kadraja sığdıramaz; bu yüzden en iyi sonuç 7x50 ya da 10x50 dürbünle alınır. Teleskop ve dürbün rehberimiz başlangıç için yol gösterir. Işık kirliliğinden uzak, Ay'ın olmadığı bir gecede çıplak gözle sisimsi leke, dürbünle onlarca yıldız görürsünüz.
İlginç bilgiler
- Arı Kovanı, bir açık kümede gezegenlerin ilk kez Güneş benzeri yıldızlar çevresinde bulunduğu yerdir.
- Aratos'tan Galileo'ya kümenin "bulut" görünümü, teleskopla yıldızlara çözülene dek değişmedi.
- Kümenin çevresinde parlak görünen iki "eşek" yıldızı kümenin üyesi değildir; yalnızca aynı doğrultuya düşer.
- Hyades ile yaş ve hareket benzerliği, ikisinin ortak bir kökenini düşündürür.
Kısaca
- Arı Kovanı (M44, Praesepe), Yengeç'te, yaklaşık 600 ışık yıl uzaklıkta, yaklaşık bin yıldızlı bir açık kümedir.
- Yaşı 600-700 milyon yıldır; üyelerinin yaklaşık yüzde 68'i kırmızı cücedir ve beyaz cüceler ile dev yıldızlar da içerir.
- Çıplak gözle sis lekesi görünür, en iyi dürbünle izlenir; Türkiye'den en iyi görülme dönemi kış sonu-ilkbahardır.
- Pr0211 gibi yıldızları çevresinde gezegenler bulunan kümedir; Hyades'le benzer yaş ve hareket gösterir.
- Galileo 1609'da teleskopla yaklaşık 40 yıldıza çözmüş, Messier 1769'da kataloğuna eklemiştir.
Aynı türdenTümü →
Hyades yıldız kümesi (Boğa kümesi) nedir? Dünya'ya en yakın açık kümeBoğa takımyıldızıyaklaşık 153 ışık yılı
M2 küresel kümesi (Messier 2) nedir? Kova'daki dev ve yaşlı yıldız kümesiKova (Aquarius) takımyıldızıyaklaşık 38.100 ışık yılı
M47 ve M46 açık kümeleri nedir? Pupa'daki iki zıt yıldız kümesiPupa (Puppis) takımyıldızı
M41 açık yıldız kümesi (Messier 41, NGC 2287) nedir? Sirius'un güneyindeki kümeBüyük Köpek (Canis Major) takımyıldızı; Sirius'un yaklaşık 4° güneyi
Arabacı'nın üç kümesi (M36, M37, M38) nedir? Kış gökyüzünün açık kümeleriArabacı (Auriga) takımyıldızının güney yarısıyaklaşık 3.500-4.500 ışık yılı
M35 açık yıldız kümesi (Messier 35, NGC 2168) nedir? İkizler'in dolunay boyundaki kümesiİkizler takımyıldızının batısı; Kastor'un ayak yıldızları Eta ve Mu Geminorum'un yakını















