Baykuş Bulutsusu (M97) nedir? Büyükayı'daki baykuş yüzlü gezegenimsi bulutsu
Baykuş Bulutsusu (M97), Büyükayı yönünde ölmekte olan bir yıldızın savurduğu gaz kabuğudur; iki karanlık lekesi bir baykuş yüzünü andırır.
- Türü
- Bulutsu
- Bulunduğu yer
- Büyükayı takımyıldızı
- Çap
- Yaklaşık 2-3 ışık yılı (görünür çap yaklaşık 3,4 yay dakikası)
- Keşif
- 16 Şubat 1781, Pierre Méchain
Baykuş Bulutsusu (Messier 97, M97 ya da NGC 3587), Büyükayı takımyıldızı yönünde, Dünya'dan yaklaşık 2.000-2.600 ışık yılı uzakta bulunan bir gezegenimsi bulutsudur. Ölmekte olan bir yıldızın dış katmanlarını uzaya üflemesiyle oluşan bu gaz kabuğu, içindeki iki yuvarlak karanlık lekeyle bir baykuş yüzünü andırdığı için bu adı almıştır. 16 Şubat 1781'de Pierre Méchain tarafından keşfedilmiş, kısa süre sonra Charles Messier'in kataloğuna girmiştir.

Genel bakış
Gezegenimsi bulutsu adı yanıltıcıdır: bu nesnelerin gezegenle ilgisi yoktur. Güneş'e benzer kütledeki bir yıldız, yakıtının büyük kısmını tükettikten sonra kırmızı dev evresinde kütlesinin önemli bir bölümünü yıldız rüzgârıyla savurur. Geride kalan çekirdek ısınır, morötesi ışık yayar ve savrulan gazı ışıldatır. Çekirdek ise zamanla bir beyaz cüceye dönüşür. Baykuş Bulutsusu'nun merkezindeki yıldız bu yolun ortasındadır.
M97, Büyükayı'nın bilinen "kepçesinin" (Çömçelek) yakınında yer alır. Görünür parlaklığı yaklaşık 9,9 kadirdir; yani çıplak gözle görülemez. Gökyüzündeki görünür boyutu yaklaşık 3,4 × 3,3 yay dakikasıdır. Bu açı, Dünya'dan yaklaşık 2.030 ışık yılı uzaklık varsayıldığında yaklaşık iki ışık yılı genişliğe, daha büyük uzaklık tahminlerinde ise üç ışık yılına yakın bir çapa karşılık gelir.
Fiziksel özellikler
Uzaklık ve yaş, gezegenimsi bulutsuların en zor ölçülen özellikleridir ve M97 için de kaynaklar arasında fark vardır. Bir ölçüme göre uzaklık yaklaşık 621 parsek (yaklaşık 2.030 ışık yılı), başka bir yönteme göre yaklaşık 870 parsektir (yaklaşık 2.840 ışık yılı). NOIRLab'ın Gemini North görüntüsünün açıklamasında ise yaklaşık 2.600 ışık yılı ve yaklaşık 6.000 yıllık bir yaş verilir. Bir hesaplamaya göre yaş yaklaşık 8.000 yıldır. Bu yüzden bu sayfada tek bir sayı yerine aralıklar kullanılıyor.
Bulutsu yaklaşık 0,13 Güneş kütlesi kadar gaz içerir. Gazın başlıca bileşenleri hidrojen, helyum, azot, oksijen ve kükürttür ve yoğunluğu santimetreküpte 100 parçacığın altındadır; yani son derece seyrektir. Dış yarıçapı yaklaşık 0,28 parsek (yaklaşık 0,9 ışık yılı) olan kabuk, çevredeki yıldızlararası ortama saniyede yaklaşık 27-39 kilometre hızla genişler.
Yapısı: üç kabuk ve varil
Bulutsu üç iç içe kabuktan oluşur; en dıştaki kabuk içtekinden yüzde 20-30 kadar daha büyüktür. Bu kabukların kaynağı, merkez yıldızın asimptotik dev kol evresinde yıldız rüzgârıyla dışarı attığı malzemedir. Daha sonraki çalışmalar, iç kabukların çevresinde sönük, kırmızı dev rüzgârından kalma bir hale de bulunduğunu göstermiştir.
Baykuşun "gözleri" ise yapının tam küre olmamasından doğar. İç kabuk daire simetrisi taşımaz; varil biçimli bir yapı oluşturur ve bu varilin ekseni bakış doğrultumuzla yaklaşık 45 derecelik bir açı yapar. Bizim gördüğümüz iki koyu leke, bu eğik varilin içindeki daha az parlak bölgelerdir. Başka bir açıdan bakılsaydı bulutsu bir baykuşa değil, çok daha sıradan bir halkaya benzeyebilirdi.
Merkez yıldız
Bulutsunun ortasındaki yıldız yaklaşık 14. kadirdedir; yani küçük teleskoplarla görülmesi çok zordur. Yayımlanan tahminlere göre kütlesi Güneş'in yüzde 55-60'ı, ışıtması Güneş'in 41-148 katı arasındadır. Bir tahmine göre yüzey sıcaklığı yaklaşık 123.000 kelvindir. Yıldız evriminin dönüm noktasını geçmiş, yani bir beyaz cüceye doğru büzülmektedir. Spitzer Uzay Teleskobu bu yıldızı noktasal bir kaynak olarak ayırmış ve çevresinde bir toz diski bulunduğunu gösteren kızılötesi fazlalık görmemiştir. Bu tür yıldızların sonu hakkında daha fazlası için beyaz cüceler sayfasına bakabilirsiniz.

Keşif ve adın hikâyesi
M97'yi 16 Şubat 1781'de Fransız gökbilimci Pierre Méchain buldu. Méchain, Charles Messier'in gözlem arkadaşıydı ve Messier de nesneyi birkaç hafta sonra kendisi gözlemledi. Messier, bulutsuyu kataloğuna 24 Mart 1781 tarihiyle ekledi. Kayıtlarında nesneyi Büyükayı'da, Beta yıldızının (Merak) yakınında olarak tarif eder; Méchain'in aktardığına göre bulutsuyu görmek zordur, özellikle mikrometre tellerini aydınlatırken seçmek güçtür; ışığı zayıftır ve içinde yıldız görünmez. Aynı notta Méchain'in yakınlarda bulduğu iki nesneden daha söz edilir; bunlar sonradan M108 ve M109 olarak numaralandı. Messier'in kimliği ve kataloğu için Charles Messier ile Messier kataloğu sayfalarına göz atabilirsiniz.
Nesnenin gerçek doğası uzun süre belirsiz kaldı. 1844'te Amiral William H. Smyth onu gezegenimsi bulutsu olarak sınıflandırdı. Adını ise 1848'de İrlanda'da gözlem yapan William Parsons, yani üçüncü Rosse Kontu'ndan aldı: çizdiği desen bir baykuşun başına benziyordu. Rosse'un notlarında merkezde birbirinden hayli uzak iki yıldız ve her birinin çevresinde koyu bir "yarıgölge" belirtilir. Bulutsu o günden beri Baykuş Bulutsusu olarak anılır. 20. yüzyılın sonlarında çevresindeki sönük hale ve iç yapısı ayrıntılı olarak haritalandı.
Modern görüntüler bu eski çizimleri doğruluyor. NOIRLab'ın 2003'te yayımladığı görüntüde iki koyu leke net görülür; Gemini North'un 2010'da duyurulan görüntüsü ise Kanada'da bir lise öğrencileri yarışmasının parçası olarak GMOS aygıtıyla alınmıştır.
Gökyüzünde nasıl bulunur?
M97, Büyükayı'nın Çömçelek denen kepçesinin güneybatı köşesindeki Merak (Beta Ursae Majoris) yıldızının yakınındadır. Bulmak için Merak'tan kepçenin karşı alt köşesindeki Phecda'ya (Gama Ursae Majoris) doğru güneydoğuya yaklaşık 2,5 derece gidilir. Merak ile Dubhe'yi birleştiren çizgi Kutup Yıldızı'nı gösterdiği için bu bölge yön bulmak isteyenlerin de aşina olduğu bir yerdir. Büyükayı'nın Türk anlatılarındaki karşılığı için Yedigen'den Büyük Kepçe'ye yazısına bakılabilir.
Bulutsunun deklinasyonu yaklaşık +55 derecedir. Bu değer, enlemi yaklaşık 35 derecenin üzerindeki her yerde cismin hiç batmadığı anlamına gelir; Türkiye'nin tamamı bu bölgededir, dolayısıyla M97 yıl boyunca ufkun üzerinde kalır. Sağ açıklığı yaklaşık 11 saat 15 dakika olduğundan en elverişli dönem, Büyükayı'nın yüksekte durduğu ilkbahar akşamlarıdır (nisan-mayıs).
Gözlem için kaynaklar şunları söyler: Bulutsu çıplak gözle görülemez. Çok iyi koşullarda küçük bir teleskopla ya da 20×80 dürbünle soluk bir leke olarak seçilebilir. Baykuşun iki "gözünü" ayırt etmek için ise yaklaşık 10 inç (yaklaşık 25 santimetre) ya da daha büyük çaplı bir teleskop gerekir. Sönük bir nesne olduğu için kent ışığından uzak, karanlık bir gökyüzü işinizi kolaylaştırır. Teleskop seçimi konusunda yeni başlayanlar için teleskop ve dürbün rehberi yardımcı olur.

Verileri göster
| Takımyıldız | Büyükayı |
|---|---|
| Keşif | 16 Şubat 1781 |
| Görünür parlaklık | 9,9 kadir |
| Görünür boyut | 3,4′ × 3,3′ |
| Uzaklık | 2.030-2.600 ışık yılı |
| Yaş | 6.000-8.000 yıl |
| Merkez yıldız | 14. kadir |

Verileri göster
| Méchain bulutsuyu keşfeder | 1781 |
|---|---|
| Messier M97 olarak kataloğa ekler | 1781 |
| Smyth gezegenimsi bulutsu der | 1844 |
| Rosse baykuş benzeri çizimi yapar | 1848 |
| NOIRLab görüntüsü yayımlanır | 2003 |
| Gemini North görüntüsü duyurulur | 2010 |
Benzer bulutsularla karşılaştırma
Sitemizdeki Halka Bulutsusu (M57) ve Halter Bulutsusu (M27) de Baykuş Bulutsusu gibi gezegenimsi bulutsulardır. Baykuş Bulutsusu'nun asıl özelliği, ince halka ya da halter biçimi yerine yuvarlak, çok katmanlı bir kabuk ve "yüz" izlenimi vermesidir. Yakından incelenebilecek bir başka örnek için Helix Bulutsusu sayfasına da bakılabilir. Güneş'in kendisinin de milyarlarca yıl sonra benzer bir sürecin sonunda bir beyaz cüceye dönüşeceği, Güneş'in geleceği sayfasında anlatılıyor.
Sık karıştırılanlar
- Gökada değil, gaz kabuğu: M97 bir gökada değil, tek bir yıldızın savurduğu gaz kabuğudur.
- "Gezegenimsi" sözcüğü: Bulutsunun gezegenlerle bir ilgisi yoktur; ad, erken teleskoplarda gezegen gibi yuvarlak görünmelerinden gelir.
- Gözler gerçek delik değildir: Karanlık lekeler, eğik duran varil biçimli kabuğun daha az parlak bölgeleridir.
Kısaca
- Baykuş Bulutsusu (M97, NGC 3587), Büyükayı yönünde yaklaşık 2.000-2.600 ışık yılı uzaktaki bir gezegenimsi bulutsudur.
- Pierre Méchain 16 Şubat 1781'de keşfetti; adını Rosse Kontu'nun 1848'deki baykuş başına benzeyen çiziminden alır.
- Üç iç içe kabuktan oluşur; "gözler", bakış doğrultumuza eğik duran varil biçimli iç kabuğun görünümüdür.
- Merkezindeki yaklaşık 14. kadirdeki yıldız bir beyaz cüceye dönüşmektedir.
- Çıplak gözle görülmez; Türkiye'den yıl boyu ufuk üstündedir, gözleri ayırmak için yaklaşık 25 cm çaplı teleskop gerekir.
Aynı türdenTümü →
Karina Bulutsusu (NGC 3372) nedir? Eta Carinae'nin yuvası ve Webb'in Kozmik Uçurumlar'ıKarina (Carina) takımyıldızı, güney gökyüzüYaklaşık 7.500-8.500 ışık yılı
Atbaşı Bulutsusu (Barnard 33) nedir? Avcı'daki karanlık at siluetiAvcı takımyıldızı, Alnitak'ın güneyi; Orion B moleküler bulutuYaklaşık 1.300-1.400 ışık yılı
M78 yansıma bulutsusu (Messier 78, NGC 2068) nedir? Avcı'daki mavi toz bulutuAvcı (Orion) takımyıldızı; Orion B moleküler bulutuYaklaşık 1.350-1.600 ışık yılı
Küçük Halter Bulutsusu (M76) nedir? Perseus'taki sönük gezegenimsi bulutsuPerseus (Kahraman) takımyıldızı
Halter Bulutsusu (M27) nedir? Tilkicik'teki ilk keşfedilen gezegenimsi bulutsuTilkicik (Vulpecula) takımyıldızıYaklaşık 1.200 ışık yılı
Omega Bulutsusu (M17) nedir? Yay'daki Kuğu Bulutsusu'nun hikâyesiYay (Sagittarius) takımyıldızı
















