Karga takımyıldızı (Corvus) nedir? Gienah, Algorab ve Antennae Gökadaları
Karga (Corvus), güney göğünde Spica'nın yanında duran küçük bir takımyıldız: Gienah, Algorab, Antennae Gökadaları ve Apollon'un cezası; Türkiye'den en iyi Mayıs akşamlarında görülür.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gökyüzünde; Başak, Kupa (Crater) ve Su Yılanı arasında
- Çap
- 184 derece kare (88 takımyıldız arasında 70.)
- Keşif
- Babil yıldız kataloglarında en az MÖ 1100'den beri; Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl); IAU sınırları 1930
Karga (Latince adıyla Corvus, IAU kısaltması Crv), güney gökyüzünde Başak, Kupa ve Su Yılanı takımyıldızlarının komşuluğunda duran küçük bir takımyıldızdır. Orta parlaklıktaki dört yıldızı çarpık bir dörtgen çizer; bu dörtgen yıldızı az bir gökyüzü bölgesinde durduğu için kolay seçilir. Türkiye'nin her yerinden görülür, ama güneyde alçakta kaldığı için ufku açık bir yerden bakmak gerekir; en iyi zamanı bahar akşamlarıdır.
Karga yalnızca bir yıldız deseni değildir. İçinde çarpışmakta olan iki gökada olan Antennae (NGC 4038/4039) bulunur; ayrıca komşuları Kupa ve Su Yılanı ile birlikte Yunan mitolojisinin Apollon'a bağlanan bir "ceza" öyküsünü gökyüzüne taşır.
Genel bakış: Türkçe ve Latince ad
Takımyıldızın Latince adı Corvus, tamlayan (genitif) hali Corvi'dir; yıldızlar bu yüzden "Gamma Corvi", "Delta Corvi" biçiminde anılır. Türkçedeki adı Karga'dır; Latince sözcük karga ya da kuzgun anlamına gelir ve gök haritalarında kuş genellikle bu iki adla anılır.
Karga, 88 takımyıldız arasında 184 derece karelik alanıyla 70. sıradadır ve gökyüzünün yüzde 0,446'sını kaplar. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) kısaltmasını 1922'de kabul etti; bugünkü sınırları 1930'da Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte çizdi. Bu sınırlar sağ açıklıkta (RA) yaklaşık 11 sa 56 dk ile 12 sa 57 dk, dik açıklıkta (deklinasyon) −11,68° ile −25,20° arasındadır. Komşuları Başak, Kupa (Crater) ve Su Yılanı'dır. Karga, MS 2. yüzyılda Batlamyus'un listelediği 48 takımyıldızdan biridir; genel tarih için takımyıldızlar maddesine bakabilirsiniz.

Türkiye'den görülür mü, hangi ay akşam gökyüzünde?
Karga gökyüzünün güney yarısındadır; takımyıldızın tamamı +65° kuzey enleminin güneyindeki gözlemcilerden görülür. Türkiye 36°-42° kuzey enlemleri arasında olduğu için Karga ülkenin her yerinden, ufkun üstünde izlenir. Ancak yüksekte değildir. Bir yıldızın güneyden geçerken ufuktan yüksekliği yaklaşık 90° − enlem + deklinasyon kadardır. Bu hesapla en parlak yıldızı Gamma Corvi'nin (deklinasyonu yaklaşık −17,5°) güneyden geçerken yüksekliği İstanbul'da yaklaşık 31°, Ankara'da yaklaşık 32°, Antalya'da yaklaşık 35°'dir; yani ufuktan yaklaşık üç yumruk kadar yukarıda kalır. Güney ufku bina ya da tepeyle kapalıysa ve şehir ışığı varsa soluk yıldızlar kaybolur.
Takımyıldızın en iyi görüldüğü ay Mayıs'tır: Mayıs ayında saat 21.00 dolaylarında güneyde en yüksek konumuna ulaşır. Yıldızlar her gece yaklaşık dört dakika erken doğduğu için Karga Nisan akşamlarında doğuda yükselmiş, Haziran akşamlarında ise batıya kaymış olur. Eylül sonu civarında Güneş'le aynı doğrultuda kaldığından o dönemde görülmez; yeniden izlemek için Ocak-Şubat aylarında şafaktan önce güney göğüne bakmak gerekir. Gözlem yeri seçmek için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine, bu gece gökte neler olduğuna bakmak için gökyüzü haritası sayfasına göz atabilirsiniz.
Karga nasıl bulunur?
Karga'yı bulmanın en iyi kılavuzu Spica'dır. Spica, Başak'ın en parlak yıldızıdır ve bahar akşamlarında güney göğünün en dikkat çekici yıldızlarından biridir. Karga'nın dörtgenindeki Gamma ve Delta Corvi, Spica'yı gösteren bir ok gibi dizilir. Güneye dönüp Spica'yı bulduktan sonra sağ alt tarafına, yani batı-güneybatı yönüne bakarsanız dörtgen sönük bir bölgede göze çarpar. Dörtgeni Delta, Gamma, Epsilon ve Beta Corvi oluşturur. İngilizce gökyüzü kaynaklarında bu şekle "Spica's Spanker" ya da kısaca "the Sail" (yelken) denir.
Parlak yıldızları
Dörtgenin dört yıldızı da çıplak gözle kolay görülür. Parlaklıklar kadir cinsinden verilmiştir; küçük sayı daha parlak demektir.
| Yıldız | Ad ve anlamı | Kadir | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|---|
| Gamma Corvi | Gienah ("kanat") | 2,59 | 154 | Mavi-beyaz dev (B8 III) |
| Beta Corvi | Kraz | 2,7 | 146 | Sarı parlak dev (G5 II) |
| Delta Corvi | Algorab ("kuzgun") | 2,9 | 87 | Mavi-beyaz yıldız (A0 IV), çift |
| Alpha Corvi | Alchiba | 4,0 | 48,7 | Beyaz-sarı (F1 V) |
| Epsilon Corvi | Minkar | 4,4 | 318 | Kırmızı dev (K2 III) |
Gamma Corvi (Gienah) takımyıldızın en parlak yıldızıdır; Güneş'ten yaklaşık 4,2 kat kütleli ve yaklaşık 355 kat ışıklıdır. Yaklaşık 160 milyon yaşındadır; çekirdeğindeki hidrojenin büyük bölümünü tüketip şişmeye başlamıştır. Çevresinde yaklaşık 158 yılda dolanan sönük bir eşi vardır. Adı, Uluğ Bey'in Arapça yıldız kataloğundaki "kuzgunun sağ kanadı" (al-janāḥ al-ghirāb al-yaman) ifadesine dayanır; günümüz haritalarında ise yıldız kuzgunun sol kanadını gösterir. Katalog ve yazarı için Uluğ Bey sayfasına bakabilirsiniz.
Delta Corvi (Algorab) adını Arapçada "kuzgun" anlamına gelen sözcükten alır. Mavi-beyaz ana yıldızı Güneş'in yaklaşık 2,7 katı kütlelidir; yüzey sıcaklığı 10.400 K civarındadır ve bu sıcaklık için beklenenden daha ışıklıdır. Turuncu cüce eşiyle oluşturduğu çift yıldız sisteminin yörünge dönemi en az 9.400 yıldır. Beta Corvi (Kraz), çekirdek hidrojenini bitirip şişmiş ve yüzey sıcaklığı yaklaşık 5.100 K'ye düşmüş bir sarı parlak devdir. Epsilon Corvi (Minkar) Güneş'in yaklaşık 54 katı yarıçapa ve 930 katı ışıtmaya ulaşmış bir kırmızı devdir; yaşamının büyük bölümünü B5 türünde bir ana kol yıldızı olarak geçirmiştir.
Daha sönük yıldızlar arasında Alpha Corvi (Alchiba), bu listedeki yıldızların Güneş'e en yakını olan 48,7 ışık yılı uzaklıktadır; spektrumunda üç günlük periyodik değişimler görülür. Eta Corvi (yaklaşık 59 ışık yılı) çevresindeki toz diskleriyle bilinir. R Corvi ise yaklaşık 317 günlük bir periyotla 6,7 ile 14,4 kadir arasında parlaklığı değişen bir Mira türü değişen yıldızdır; Gamma Corvi'nin yakınında olduğu için dürbünle aynı alanda görülür.

Verileri göster
| Alan | 184 derece kare |
|---|---|
| Alan sırası | 70. (88 içinde) |
| En parlak yıldız | Gienah, 2,59 kadir |
| Gienah'ın uzaklığı | 154 ışık yılı |
| Algorab'ın uzaklığı | 87 ışık yılı |
| Antennae'ye uzaklık | yaklaşık 75 milyon ışık yılı |
Derin gökyüzü cisimleri
Karga, Samanyolu düzleminden uzakta kaldığı için yıldız kümeleri ve parlak bulutsularla dolu değildir; asıl ilgi çeken cisimleri gökadalardır.
Antennae Gökadaları (NGC 4038/4039)
Antennae, birbirine çarpmakta olan iki gökadadır. William Herschel onları 1785'te keşfetti. Adlarını, çarpışmada fırlayan yıldız, gaz ve toz kuyruklarının bir böceğin antenlerine benzemesinden alırlar. ESA/Hubble 2006'da yayımladığı görüntüde uzaklığı yaklaşık 75 milyon ışık yılı olarak verir; farklı ölçümler 70 ile 75 milyon ışık yılı arasında değişen değerler verir ve bu fark uzaklık ölçümlerindeki belirsizlikten gelir. Çarpışma milyarlarca yıl sürer: yaklaşık 1,2 milyar yıl önce birbirinden ayrı gökadalarken, yaklaşık 400 milyon yıl içinde çekirdekleri tek bir çekirdekte birleşecek ve sonunda bir eliptik gökada oluşacaktır. Bu yüzden Antennae, gökada çarpışmalarını ve Samanyolu'nun gelecekte nasıl bir sonla karşılaşabileceğini anlamak için önemli bir modeldir.
Çarpışma bölgesinde gaz ve toz bulutları sıkıştığı için çok sayıda yıldız doğar; Hubble görüntüsünde en parlak topluluklar "süper yıldız kümeleri" olarak sınıflanır. NGC 4038'de dört, NGC 4039'da bir süpernova gözlenmiştir; bunların arasında SN 2004gt (Ic türü, 12 Aralık 2004) ve SN 2007sr (Ia türü, en parlak hali 14 Aralık 2007) vardır. Chandra X-ışını Gözlemevi bölgede neon, magnezyum ve silisyumun Güneş'teki oranlardan belirgin biçimde yüksek olduğu alanlar saptamıştır. Antennae yaklaşık 10. kadirdedir; çıplak gözle görülmez, teleskop gerekir.

Öteki gökadalar ve gezegenimsi bulutsu
NGC 4027 ("Ringtail"), tek bir uzun kolu belirgin olan çubuklu bir sarmal gökadadır. NGC 4782 ile NGC 4783, yaklaşık 200 milyon ışık yılı uzaklıkta birleşmekte olan bir eliptik gökada çiftidir. NGC 4361 ise yaklaşık 3.400 ışık yılı uzaklıktaki bir gezegenimsi bulutsudur; 10-11. kadirde olduğu için teleskop gerektirir. Merkezindeki çok sıcak yıldız yaklaşık 126.000 K'ye ulaşan, Wolf-Rayet türünden bir yıldızdır. Bulutsu İngilizcede "Lawn Sprinkler" (bahçe fıskiyesi) lakabıyla anılır.
Ötegezegenler
Karga'da üç yıldızın çevresinde doğrulanmış ötegezegen bulunur: HD 103774 çevresinde Neptün büyüklüğünde ve 5,9 günde dolanan bir gezegen, HD 104067 çevresinde Neptün kütleli ve 55,8 günde dolanan bir gezegen ve WASP-83 çevresinde Satürn kütleli, 5 günlük yörüngeli bir gezegen. Bu yıldızlar çıplak gözle görünmez.
Efsanesi
Yunan anlatısı
Antik Yunan'da Karga'yı Apollon'la ilişkilendiren en az iki öykü anlatılır. Birincisinde Apollon'un sevgilisi, Lapith prensesi Koronis ona sadakatsizlik eder; Apollon'a bunu haber veren bembeyaz karga (kimi anlatımlarda kuzgun, adı Lykios) öfkeli tanrı tarafından tüyleri karartılarak cezalandırılır. İkincisi gökyüzündeki üçlüyü açıklar: Apollon karganın kendisine su getirmesini ister. Kuş yolda durup incir yer, sonra gecikmesini Su Yılanı'nın (Hydra) kendisini geciktirdiğini söyleyerek açıklar. Yalanı anlayan Apollon karga'yı, kupayı (Crater) ve yılanı gökyüzüne fırlatır. Ceza olarak karga sonsuza dek susuzdur; kupa hep ulaşamayacağı yerdedir. Gök haritalarında Hydra, Corvus ve Crater yan yana çizilir.

Babil ve öteki kültürler
Karga'nın kökeni Yunanlılardan eskidir. En az MÖ 1100'e uzanan Babil yıldız kataloglarında bu bölge "Kuzgun" (MUL.UGA.MUŞEN) olarak geçer. John H. Rogers, Karga, Kupa ve Su Yılanı üçlüsünün ölüm simgeleri olduğunu ve yeraltına açılan kapıyı işaretlediğini ileri sürmüştür; kuzgun, yağmur ve fırtına tanrısı Adad'a kutsaldı ve ikinci binyılda sonbahar yağmurlarından önce doğuyordu. Yunan astronomisine yaklaşık MÖ 500'de Kartal ve Güney Balığı ile birlikte girdiği anlatılır. Çin'de Karga, Güney'in Kızıl Kuşu'nun bir parçası olan "Zhen" (savaş arabası, 28. ay konağı) içindedir; Hint astronomisinde "Hasta" (el, 13. nakshatra) adıyla anılır. Marquesas Adaları'nda "Mee", Pukapuka'da "Te Manu" denir; Brezilya yerlilerinden Bororo bu yıldızları kaplumbağa, Tucano ise akbalıkçıl olarak görür.
Karga için doğrulanmış bir Türk ya da Anadolu gök anlatısı bulamadık; bu nedenle burada uydurma bir hikâye vermiyoruz. Türk gökyüzü gelenekleri için Türklerde gökyüzü maddesine bakabilirsiniz.
İlginç bilgiler
- Gamma Corvi'nin "kanat" anlamlı adı, Uluğ Bey'in kataloğundaki Arapça ifadeye dayanır.
- Eta Corvid meteor yağmuru 2013'te doğrulandı; "Corvid" yağmuru ise 1937'de keşfedilmiş olsa da doğrulanamadı.
- Neil deGrasse Tyson, Action Comics #14'te Süpermen'in gezegeni Kripton'un Karga'daki LHS 2520 yıldızını dolandığını belirtmiştir (Dünya'dan 27,1 ışık yılı).
- Karga, Kupa ve Su Yılanı aynı öykünün parçaları olarak okunur; öykünün öteki kahramanı için Su Yılanı takımyıldızı sayfasına bakabilirsiniz.
Kısaca
- Karga (Corvus), 184 derece karelik alanıyla 88 takımyıldız arasında 70. sıradadır; komşuları Başak, Kupa ve Su Yılanı'dır.
- Türkiye'den bütünüyle görülür ama güneyde alçaktır (Gamma Corvi güneyden geçerken yaklaşık 31-35° yükselir); en iyi dönem Mayıs akşamlarıdır.
- Gamma ve Delta Corvi Spica'yı gösterir; en parlak yıldız Gienah (2,59 kadir) mavi-beyaz bir devdir.
- Antennae gökadaları (NGC 4038/4039) çarpışan iki gökadadır; NGC 4361 ise gezegenimsi bulutsudur.
- Efsanede Apollon, yalan söyleyen karganın, kupanın ve yılanın cezalandırılıp gökyüzüne fırlatılmasını ister.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















