21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Alp Vadisi (Vallis Alpes) nedir? Ay'da Alp Dağları'nı kesen 166 km'lik vadi

Alp Vadisi (Vallis Alpes), Ay'ın kuzeyinde Alp Dağları'nı ikiye bölen, yaklaşık 166 km uzunluğunda düz tabanlı bir vadidir; ortasındaki ince yarık ise zor bir gözlem hedefidir.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın yakın yüzü, Yağmurlar Denizi ile Soğuk Deniz arasında; yaklaşık 49°13′ K, 3°38′ D
Çap
Uzunluk yaklaşık 166 km, en geniş yeri yaklaşık 10 km
Keşif
1727'de Francesco Bianchini'ye atfedilir; adı 1961'de IAU onayladı; Lunar Orbiter 4 (1967) ve LRO görüntüledi

Alp Vadisi (Latince ve IAU adıyla Vallis Alpes), Ay'ın yakın yüzünün kuzeyinde Alp Dağları'nı enine kesen, yaklaşık 166 kilometre uzunluğunda ve en geniş yerinde yaklaşık 10 kilometre genişliğinde düz tabanlı bir vadidir. Batıda Yağmurlar Denizi'nden doğuda Soğuk Deniz'e uzanır; tabanından ince, kıvrımlı bir yarık geçer. Vadinin kendisi küçük bir teleskopla seçilir, ortasındaki yarık ise Dünya'dan gözlemesi zor bir hedeftir.

Bu sayfa vadinin konumunu, nasıl oluştuğunu, yarığın ne olduğunu, uzay araçlarının gördüklerini ve Türkiye'den ne zaman, neyle bakılacağını anlatıyor. Çevredeki yer şekilleri için Platon Krateri, Soğuk Deniz ve Yağmurlar Denizi maddelerine de bakabilirsiniz.

Genel bakış: Ay'ın kuzeyindeki doğrusal çizgi

Alp Vadisi'nin merkezi yaklaşık 49°13′ kuzey enlemi ve 3°38′ doğu boylamındadır. Vadi, Alp Dağları'nı kuzeybatı ucuna yakın bir yerde keser; NASA'nın tanımıyla Yağmurlar havzasının kuzeydoğu kenarı boyunca uzanan doğrusal bir çöküntüdür. Tabanı düz ve koyudur, çünkü yüzeyi lavın donmasıyla oluşmuş bazalt ile kaplıdır (böyle koyu bölgelere Ay denizi denir).

ÖzellikDeğer
Uzunlukyaklaşık 166 km
En geniş yeriyaklaşık 10 km (uçlara doğru daralır)
Konumyaklaşık 49°13′ K, 3°38′ D
Uzandığı yerYağmurlar Denizi ile Soğuk Deniz arası
Adı onaylayan kurum ve yılIAU, 1961
Keşif kaydıFrancesco Bianchini, 1727

Kaynaklar arasında küçük ölçü farkları vardır. Çoğu kaynak vadi için 166 kilometre verir; bazı kataloglarda 155 kilometre dolayında bir değer geçer. Fark, ölçümde vadinin uçlarının nereden sayıldığına bağlı olabilir. Bu yazıda en yaygın değer olan 166 kilometre kullanılmıştır.

Alp Vadisi, Lunar Reconnaissance Orbiter'ın geniş açılı kamerasının genel Ay mozaiğinden bir kesit. Vadi soldaki Alp Dağları'nın arasından sağ üste doğru uzanır; sağdaki krater Trouvelot'tur.
NASA / LRO / LROC ekibi, kamu malı; Wikimedia Commons

Alp Dağları ve çevresi

Alp Dağları (Montes Alpes) yaklaşık 280 kilometre uzunluğunda bir sıradağdır; zirveleri genellikle 1.800 ile 2.400 metre arasındadır. Kuşağın en yüksek noktası olan Mons Blanc yaklaşık 3,6 kilometreye ulaşır ve kuşağın güneydoğu ucundan yaklaşık üçte bir mesafede durur. Adı, Dünya'daki Alpler'den gelir ve IAU tarafından 1935'te onaylanmıştır. Alp Vadisi dağ kuşağının kuzeybatıdaki üçte birlik kesimini geri kalanından ayırır.

Bu dağlar, Yağmurlar havzasını oluşturan dev çarpmanın bıraktığı halkalardan birinin parçasıdır; kaynaklara göre Alp Dağları çok halkalı havzanın orta halkasında yer alır. Kafkas, Apenin ve Karpat dağları ise dış halkanın bölümleridir. Dağ kuşağı Cassini ve Platon kraterleri arasında uzanır. Ay'ın bu bölgesinin genel haritası için Ay'ın yüzeyi maddesi iyi bir başlangıçtır.

Vadi nasıl oluştu?

Yaygın açıklamaya göre Alp Vadisi bir grabendir: iki paralel fayın arasında kalan kabuk bloğunun çökmesiyle oluşan çöküntü. Sonradan Yağmurlar ve Soğuk Deniz'den gelen lav (magma) vadinin tabanını doldurmuş, taban böylece düz ve koyu hâle gelmiştir. Alternatif önerilerde vadi, Ay mantosundaki genleşmenin yarattığı gerilme çatlaklarına ya da yüzey katılaştıktan sonraki büzülmeye bağlanır; bunlar da Yağmurlar çarpmasıyla ilişkilendirilir.

Ayrım şuna dayanır: Ay'daki dar çukur ve kanallara genel olarak "rille" (yarık) denir. Kıvrımlı olanlar çoğunlukla çökmüş lav tüpleri ya da sönmüş lav akıntılarının izi sayılır. Alp Vadisi ise bu kıvrımlı yarıklardan biri değil, graben türü bir yapıdır ve bu türün açık ara en büyüğü olarak anılır; öyle ki sıradan bir "yarık" demek için fazla büyüktür. Vadi bu nedenle iki ayrı yapıdan oluşur: çöken graben ve tabanını kıvrılarak geçen ince yarık.

Vadinin ortasındaki yarık

Vadinin tabanını baştan başa kıvrılarak geçen dar bir yarık vardır. NASA'ya göre bu yarık 150 kilometreden uzundur. Yayımlanmış bir ölçüm derlemesinde yarığın uzunluğu yaklaşık 197 kilometre (±11), genişliği yaklaşık 0,58 kilometre (±0,09) ve derinliği yaklaşık 78 metre (±28) olarak verilir; bu değerlerin belirsizlik payı büyüktür. Karşılaştırma için: Apollo 15'in ziyaret ettiği Hadley Rimesi yaklaşık 1,5 kilometre genişliğinde ve 300 metreden derindir (Apenin Dağları maddesinde anlatılıyor). Alp Vadisi'ndeki yarık, ondan hem dar hem sığdır.

NASA'nın LRO Dar Açılı Kamerası yarığın başlangıcındaki bir daralmayı yakından görüntülemiştir. Görüntü yaklaşık 3,3 kilometre genişliğinde ve piksel başına 1,68 metre çözünürlüktedir; NASA'ya göre bu daralmada bir lav gölcüğü, yarılmış bir set ve yarığın içinde bir ada oluşmuştur. Bu özellikler, lavın yarığın başında birikip önündeki engeli aştığını düşündürür.

LRO Dar Açılı Kamerası'nın Alp Vadisi'ndeki yarığın başlangıcında çektiği görüntü. Kare yaklaşık 3,3 km genişliğinde; daralmada lav gölcüğü, yarılmış set ve yarığın içinde bir ada görülür.
NASA / GSFC / Arizona Eyalet Üniversitesi (PIA12934), kamu malı
Alp Vadisi rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Vadi uzunluğuyaklaşık 166 km
En geniş yeriyaklaşık 10 km
Alp Dağları uzunluğuyaklaşık 280 km
Zirve yükseklikleri1.800-2.400 m
Mons Blancyaklaşık 3,6 km
Vadi adının onayı1961

Keşif tarihi ve uzay araçları

Vadinin keşfi, kaynaklarda İtalyan bilim insanı Francesco Bianchini'ye (1662-1729) ve 1727 yılına bağlanır. Vadinin adı çok daha sonra, 1961'de IAU tarafından onaylanmıştır; Alp Dağları'nın adı ise 1935'te onaylanmıştı.

Uzay çağında vadi 1967'de Lunar Orbiter 4 tarafından görüntülenmiştir. Bu araç 4 Mayıs 1967'de fırlatıldı, 8 Mayıs'ta Ay yörüngesine girdi ve 419 yüksek, 127 orta çözünürlüklü kareyle Ay'ın yakın yüzünün yüzde 99'unu 58 ile 134 metre arası çözünürlükte kapsadı. Aya inen Apollo görevlerinden hiçbiri bu bölgeye gitmemiştir; yakın çekimler yörünge görevlerinden gelir. 2009 sonunda yayımlanan LRO görüntüleri ise yarığın ayrıntısını metre ölçeğine indirmiştir.

Alp Vadisi'nin gözlem tarihi
Uzay Gündem
Verileri göster
1727Bianchini'nin keşfi
1935Alp Dağları adı onaylandı
1961Vadinin adı onaylandı
1967Lunar Orbiter 4 görüntüledi
2009LRO yarık görüntüsü yayımlandı

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?

Ay'ın yakın yüzü Türkiye'nin her yerinden aynı biçimde görünür; Alp Vadisi de bu yüzün kuzeyindedir. Yüksek enlemde olduğu için Ay'ın salınımına (librasyon) bağlı olarak görünümü bir miktar değişir.

Uzay Gündem'in Ay atlası, vadiyi "küçük teleskop" kategorisinde listeler ve en iyi gözlem zamanlarını yeni Ay'dan sonraki günlerle verir: büyüyen Ay'da 8. gün (ilk dördün civarı, akşam gökyüzünde) ve küçülen Ay'da 21. gün (gece yarısından sonra doğan Ay). Bu zamanlarda vadi, aydınlık ile karanlığı ayıran çizgiye (terminatör) yakındır; Güneş ufka yakın olduğu için dağların gölgeleri uzar, vadinin sınırı belirginleşir. Dolunayda gölgeler kaybolur, vadi yüzeyde zor seçilir. Ay'ın günlerini Ay evreleri sayfasından izleyebilirsiniz.

  • Vadinin kendisi: NASA, vadinin amatör teleskoplarla görülebildiğini belirtir. Küçük bir teleskopla Alp Dağları'nı ve vadiyi aramaya başlayabilirsiniz.
  • Ortadaki yarık: Kaynaklar bunu Dünya'dan gözlemesi zor bir hedef olarak tanımlar ve daha küçük teleskoplarda seçilemeyebileceğini belirtir. Havanın durağanlığı büyük önem taşır; bu yüzden yarığı gösteren görüntüler genellikle büyük açıklıklı teleskoplarla ve kamerayla elde edilir. Aşağıdaki fotoğraf yaklaşık 30 cm (12 inç) açıklıklı bir teleskop ve ZWO ASI290MC kamerayla çekilmiştir.
  • Telefon ve fotoğraf: Ay'ı teleskoptan çekmenin yolları için Ay fotoğrafı nasıl çekilir? sayfasına bakın.
Alp Vadisi, amatör teleskopla çekilmiş bir görüntüde. Vadi Alp Dağları'nı enine keser ve Yağmurlar Denizi ile Soğuk Deniz'i birleştirir.
Tom Wildoner, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Sık karıştırılanlar

  • Alp Vadisi ile Schröter Vadisi: Schröter Vadisi (Vallis Schröteri), Fırtınalar Okyanusu'ndaki kıvrımlı lav kanalıdır ve en büyük kıvrımlı yarık olarak bilinir; ayrıntısı Aristarkus Krateri maddesinde geçer. Alp Vadisi ise düz doğrultulu bir graben vadisidir.
  • Alp Vadisi ile Hadley Rimesi: İkisi de Yağmurlar havzasının kenarında yer alır, ama Hadley Rimesi Apenin Dağları'ndadır ve Apollo 15 astronotlarının incelediği tek kıvrımlı yarıktır.
  • Dağ kuşağı ile vadi: Alp Dağları 280 kilometrelik sıradağdır; Alp Vadisi onun içinden geçen, daha kısa bir yapıdır.
  • Dünya'daki Alpler: Yalnızca adı benzer; Ay'daki yükseltiler dev bir çarpma havzasının halkasıdır.

İlginç bilgiler

  • 2013 itibarıyla Ay'da 195 kıvrımlı yarık tanımlanmıştı; Alp Vadisi ise bu sınıfa değil graben sınıfına girer ve o sınıfın açık ara en büyüğüdür.
  • Alp Dağları'nı oluşturan yükseltiler, Yağmurlar havzasını doğuran çarpmanın izidir; vadi ise o çarpmayla ilişkilendirilen gerilmelerin ürünü olabilir.
  • Vadi ile Platon Krateri Ay'ın kuzeyinde birbirine yakın iki tanıdık gözlem hedefidir.

Kısaca

  • Alp Vadisi (Vallis Alpes), Ay'ın kuzeyinde Alp Dağları'nı kesen, yaklaşık 166 km uzunluğunda ve en çok yaklaşık 10 km genişliğinde düz tabanlı bir vadidir.
  • Vadi büyük olasılıkla bir graben olarak çökmüş, sonra Yağmurlar ve Soğuk Deniz'in lavıyla dolmuştur; tabanındaki ince kıvrımlı yarık lav akışıyla ilgilidir.
  • Keşfi 1727'de Bianchini'ye atfedilir; adı 1961'de IAU tarafından onaylanmıştır. Yakın görüntüleri Lunar Orbiter 4 ve LRO'dan gelir.
  • Türkiye'den küçük teleskopla, en iyi büyüyen Ay'ın 8. günü ve küçülen Ay'ın 21. günü civarında görülür; ortadaki yarık ise ancak büyük teleskop ve iyi hava koşuluyla seçilir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar