Fritz Zwicky

Fritz Zwicky, zamanının çok ötesinde fikirler ortaya atan, sivri dilli ve sıra dışı bir gökbilimciydi. Bugün evrendeki maddenin büyük kısmını oluşturduğu düşünülen karanlık maddeye ilk dikkat çekenlerden biri oydu. "Süpernova" terimini Walter Baade'yle birlikte türetti, bu patlamaların ardında nötron yıldızları bırakabileceğini öne sürdü ve galaksilerin ışığı bükerek birer mercek gibi davranabileceğini öngördü. Bu fikirlerin çoğu, ancak onlarca yıl sonra gözlemlerle doğrulandı.

Erken yaşamı ve eğitimi

Zwicky, 14 Şubat 1898'de Bulgaristan'ın Varna kentinde doğdu; İsviçre vatandaşıydı ve ömrü boyunca bu kimliğini korudu. Zürih'teki İsviçre Federal Politeknik Okulu'nda (bugünkü ETH Zürih) okudu; 1922'de Peter Debye ve Paul Scherrer'in danışmanlığında iyonik kristallerin kuramı üzerine doktorasını tamamladı. 1925'te Robert Millikan'la çalışmak üzere ABD'ye, Caltech'e gitti.

Babası Fridolin Zwicky, Varna'da iş yapan İsviçreli bir sanayiciydi ve 1908-1933 arasında kentte Norveç konsolosu olarak da görev yaptı. Fritz, altı yaşındayken ticaret eğitimi alması için İsviçre'nin Glarus kentindeki dedesinin yanına gönderildi; ama ilgisi kısa sürede matematik ve fiziğe kaydı. ABD'ye Rockefeller Vakfı bursuyla gitti; Caltech'teki odası Robert Oppenheimer'ınkiyle aynı koridordaydı.

Bilime katkıları

Zwicky'nin en ünlü çalışması, 1933'te Coma galaksi kümesi üzerine yaptığı analizdir. Kümedeki galaksilerin hızlarını inceleyen Zwicky, virial teoremini kullanarak kümeyi bir arada tutmak için gereken kütleyi hesapladı. Sonuç şaşırtıcıydı: Galaksiler, görünen ışıklı maddenin kütlesinin sağlayabileceğinden çok daha hızlı hareket ediyordu. Zwicky, gereken yoğunluğun ışıklı maddeninkinin en az 400 katı olması gerektiğini tahmin etti ve bu görünmeyen bileşeni Almanca "dunkle Materie", yani karanlık madde diye adlandırdı.

1934'te Walter Baade'yle birlikte, sıradan yıldız patlamalarından çok daha güçlü olayları tanımlamak için "süpernova" terimini kullandılar. İkili, süpernovaların sıradan yıldızları son derece yoğun nötron yıldızlarına dönüştürdüğünü ve kozmik ışınların kaynağı olabileceğini öne sürdü.

1937'de galaksilerin kütleçekimsel mercek gibi davranarak arkalarındaki cisimlerin ışığını bükebileceğini öne sürdü. Bu etki 1979'da "İkiz Kuasar" olarak bilinen Q0957+561'de doğrulandı.

Uzay ve astronomiye etkisi

Zwicky, kuramsal fikirlerini gözlemle destekleyen çalışkan bir avcıydı. 1935 civarında Palomar Dağı yakınlarına 18 inçlik bir Schmidt teleskobu kurdurdu ve süpernova taramalarına başladı. 52 yıl boyunca kendi başına 120 süpernova, Paul Wild'la birlikte de bir süpernova keşfetti; bu rekor ancak 2009'da Tom Boles tarafından geçildi.

1961-1968 arasında altı ciltlik "Galaksiler ve Galaksi Kümeleri Kataloğu"nu yayımladı. 1971'de eşi Margaritha'yla birlikte "Kırmızı Kitap" olarak da anılan kompakt galaksiler kataloğunu hazırladı. Bugün gökyüzünü geçici olaylar için tarayan Zwicky Geçici Olay Tesisi (ZTF), onun süpernova avcılığı mirasını sürdürür.

Bazı fikirleri ise tutmadı: 1929'da galaksilerin kırmızıya kaymasını uzayın genişlemesi yerine ışığın yolculuk sırasında enerji kaybetmesiyle açıklayan "yorgun ışık" modelini önerdi. Bu açıklama sonradan gözlemlerle desteklenmedi.

Mühendislik ve roketçilik

Zwicky yalnızca bir gökbilimci değildi. 1943-1961 arasında Aerojet şirketinde araştırma yöneticisi ve danışman olarak çalıştı; jet motorları ve roket itkisi üzerine çalışmalar yaptı. Çoğu jet itkisiyle ilgili 50'den fazla patenti vardı. Karmaşık problemleri sistematik olarak çözmek için "morfolojik analiz" adını verdiği bir yöntem geliştirdi ve bu konuda 1957 ve 1969'da kitaplar yazdı.

Zwicky'nin adı uzay çağının ilk günlerine de karıştı. Sputnik 1'den on iki gün sonra, 16 Ekim 1957'de bir Aerobee roketiyle fırlatılan deneyinde küçük topçuklar uzaya atıldı; bunlardan birinin Güneş çevresinde bir yörüngeye girmiş olabileceği düşünülür. Öğrencisi Frank Malina'ya bir roketin uzayda çalışamayacağını söylemiş, sonradan yanıldığını kabul etmişti. 1960'larda Güneş Sistemi'ni bütünüyle Alpha Centauri'ye doğru taşımanın yollarını düşündü ve bunun 2.500 yıl alabileceğini hesapladı.

Mirası

1942'de Caltech'te astronomi profesörü oldu, 1968'de emekliye ayrıldı. 1949'da ABD Başkanlık Özgürlük Madalyası'nı, 1972'de Kraliyet Astronomi Derneği'nin Altın Madalyası'nı aldı. 8 Şubat 1974'te Pasadena'da kalp krizinden öldü ve İsviçre'nin Mollis kasabasında toprağa verildi.

İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra çok sayıda astronomi kitabı toplayarak Avrupa ve Asya'da savaşta zarar gören bilim kütüphanelerine gönderdi. Yetimhanelere destek veren Amerika Pestalozzi Vakfı'yla uzun yıllar çalıştı ve 1955'te vakfın altın madalyasını aldı. Usta bir dağcıydı. Belgelerinin önemli bir bölümü Glarus'taki Zwicky Müzesi'nde saklanır.

Bilmeye değer

• Sevmediği kişilere "küresel piçler" (spherical bastards) demesiyle ünlüydü.
• 1803 Zwicky asteroidi ve Ay'daki Zwicky krateri onun adını taşır.
• Varna'da doğmasına karşın İsviçre vatandaşlığını hiç bırakmadı.
• 1932'de Dorothy Vernon Gates'le evlendi, 1941'de boşandı; 1947'de Anna Margaritha Zürcher'le evlendi.

Kaynak: Wikipedia (İngilizce): Fritz Zwicky

Fotoğraf: Comet Photo AG (Zürich), ETH-Bibliothek Zürich · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons