Standart mum
Standart mum, gerçek ışıtması önceden bilinen gök cismidir; görünen parlaklığıyla karşılaştırılınca uzaklığı hesaplanabildiği için evrenin ölçülmesinde temel araçtır.
- İngilizce karşılığı
- Standard candle
- İlgili alan
- Kozmoloji
Standart mum (İngilizce standard candle), gerçek ışıtması (luminosity) bilinen gök cismidir. Bir lambanın kaç watt olduğunu bilirseniz, ne kadar sönük göründüğüne bakarak ne kadar uzakta olduğunu söyleyebilirsiniz; standart mum bu fikrin gökyüzüne uygulanmasıdır. Terimi ilk kullananın Henrietta Swan Leavitt olduğu belirtilir.
Nasıl çalışır?
Yöntem, ışığın uzaklıkla sönmesine dayanır. Cismin mutlak kadiri (10 parsek uzaklıktan görünecek parlaklığı) M ve Dünya'dan görünen görünür kadiri m ise uzaklık d (parsek cinsinden) şu bağıntıdan çıkar: 5·log₁₀ d = m − M + 5. m − M farkına "uzaklık modülü" denir. Doğru sonuç için üç koşul gerekir: iki kadir aynı dalga bandında olmalı, gözlem yönünde göreli hareket bulunmamalı ve yıldızlararası sönümleme (ışığın toz tarafından zayıflatılması) düzeltilmelidir.
Her standart mum sınıfında iki sorun vardır: sınıfın gerçek ışıtmasını doğru kalibre etmek ve bir cismin gerçekten o sınıftan olduğunu doğru tanımak.
Başlıca standart mumlar
Cepheid değişenleri
Cepheid, yarıçapsal olarak atan değişen bir yıldızdır; dönemleri tipik olarak 1 ile 100 gün arasındadır. Işıtmaları ile atım dönemleri arasında güçlü bir ilişki vardır. Bu ilişkiyi Leavitt, Magellan Bulutları'ndaki binlerce değişen yıldızı inceleyerek 1908'de buldu ve 1912'de daha fazla kanıtla yayımladı. Hubble ile Humason 1929'da Cepheid uzaklıklarını galaksilerin uzaklaşma hızlarıyla birleştirip Hubble yasasını kurdu. Cepheidlerle ölçülen uzaklıklarda gözlenen hata, yakın galaksilerde yaklaşık yüzde 7, en uzaklarda yüzde 15'e kadardır; bilinen en uzak Cepheidler NGC 3370'te, 29 megaparsektedir. Sefe değişeni maddesinde ayrıntısı var.

Ia tipi süpernovalar
Ia tipi süpernova, çift yıldız sisteminde bir beyaz cücenin patlamasıdır. Patlamayı, beyaz cücenin kütlesi yaklaşık 1,44 Güneş kütlesi eşiğine yaklaşırken başlayan yeniden tutuşma tetikler; eşik Chandrasekhar sınırından "marjinal olarak farklı"dır. Eşik sabit olduğu için tepe parlaklık oldukça tutarlıdır: tipik görsel mutlak kadir yaklaşık −19,3'tür, yani Güneş'ten yaklaşık 5 milyar kat parlak. Ama bütün Ia'lar aynı parlaklığa ulaşmaz; ışık eğrisinden ölçülen bir parametreyle standart değere düzeltilirler (Phillips ilişkisi). Bu düzeltmeyle süpernova ölçümleri güncel olarak yüzde 5 (0,1 kadir) belirsizlikle 1000 Mpc'ten uzağa ulaşır; bu, Cepheidlerin yaklaşık 500 katı uzaklıktır.
Kırmızı dev kolunun ucu ve RR Lyrae
Yaşlı yıldız topluluklarında Cepheid bulunmaz. Orada kırmızı dev kolunun ucundaki yıldızların ışıtması kullanılır: kütlesi Güneş'in 1,8 katından az olan yıldızlarda helyum füzyonu bir "helyum parlaması"yla başlar ve HR diyagramında keskin bir süreksizlik oluşur. Bu uç, I bandında (yakın kızılötesi) metal bolluğuna ve kütleye görece duyarsızdır; mutlak kadiri −4,0 ± 0,1 olarak verilir. RR Lyrae yıldızları ise Samanyolu'ndaki ve yakın küresel kümelerdeki uzaklıklar için kullanılır; Cepheidlerden daha sönüktürler.
Kozmik mesafe merdiveni
Hiçbir yöntem her uzaklıkta çalışmaz; bu yüzden yöntemler bir merdiven gibi basamaklanır ve her basamak bir üsttekini kalibre eder. Doğrudan ölçüm yaklaşık 1000 parsek içindeki cisimler için mümkündür; merdivenin tabanı gök birimi ve paralaks ölçümleridir. Basamaklar yaklaşık olarak paralaks, Cepheid/RR Lyrae/kırmızı dev kolu ucu, Ia süpernovası ve en sonunda Hubble yasası (kırmızıya kayma) biçiminde ilerler. Tek bir galaksi için belirsizlik klasik Cepheidde 0,16 kadir, novada 0,4, Ia'da 0,10 kadirdir. Uzak basamaklar, yakın basamakların sistematik ve istatistiksel hatalarını da taşır.

Karanlık enerji ve Hubble gerilimi
1998'de uzak Ia süpernovalarının gözlemleri evrenin hızlanarak genişlediğini gösterdi; iki ekipten üç üye bu keşif için Nobel Ödülü aldı. Bu sonuç karanlık enerji kavramına yol açtı. Hubble sabitinin değeri de bugün açık bir sorudur: erken evrenden (kozmik mikrodalga arka plan) çıkan değer ile yakın evrende Cepheid ve Ia temelli ölçümlerden çıkan değer birbirini tutmaz. Bu uyuşmazlığa "Hubble gerilimi" denir; birkaç teleskobu ve iki yöntemi birden etkilemesi gereken bir ölçüm hatasıyla açıklanması zordur, bu yüzden hâlâ tartışılmaktadır.
Sık karıştırılanlar
- "Bütün Ia'lar tıpatıp aynı parlaklıktadır": hayır; parlaklıkları ışık eğrisi şekline göre düzeltilir. Homojenlikleri zayıftır, ama bu parlaklıkta başka bir sınıf bulunmadığı için kullanılırlar.
- Standart mum ≠ standart ışık kaynağı: tek bir cisim değil, ışıtması sınıf özelliklerinden bilinen bir cisim türüdür.
- Sönümleme unutulursa: toz ışığı zayıflatır; düzeltilmezse cisim gerçekte olduğundan daha uzak hesaplanır.






















