Çoban Yıldızı, Zühre, Kervankıran: Venüs'ün kültürdeki yeri

Gün batımından hemen sonra batı ufkunda ya da şafaktan önce doğu ufkunda, diğer bütün yıldızlardan çok daha parlak, titremeyen bir ışık görürsünüz. Çoğu kişi ona Çoban Yıldızı der. Oysa bu bir yıldız değil, Güneş Sistemi'nin ikinci gezegeni Venüs'tür. Türk Dil Kurumu sözlüğü ona verilen adları tek tek sıralar: Akşam Yıldızı, Ak Yıldız, Çolpan, Çulpan, Kervankıran, Kervan Yıldızı, Zühre. Bir gök cismine bu kadar çok ad verilmiş olması, onun insanların hayatında ne kadar yer tuttuğunu gösterir.

Çolpan mı, çoban mı?

Türk, Altay, Moğol ve Buryat mitolojilerinde Çolpan, gezegenleri yöneten ve onların birbirine çarpmadan hareket etmesini sağlayan bir varlık olarak anılır. Adı gökyüzünün en parlak gezegenine verilmiştir. Türk halk astronomisi üzerine yapılan derlemelerde Venüs'e verilen "Çoban Yıldızı" adının, Çolpan sözcüğünün kelime benzerliği nedeniyle dönüşmesinden doğmuş olabileceği ileri sürülür. Bir başka görüşe göre ise çobanlar bu yıldızı yön bulmak için kullanmış, Çolpan da çoban kılığında dağlarda gezen bir koruyucu olarak düşünülmüştür.

Adın tarihteki izleri şaşırtıcı yerlerde çıkar. MS 493'te Bizans ordusunda Hun birliklerine komuta eden Zolban adlı bir generalin adının da Venüs anlamına gelen Çolpan sözcüğünden geldiği kabul edilir. Uygur Türklerinin Ülker efsanesinde ise Güneş'e âşık olan Ülker, aşkını açmak için Çolpan'dan yardım ister. Kervankıran adı ise Farsça "kervan" anlamındaki kârbân ile Türkçe "kıran" sözcüğünün birleşmesinden oluşur. Arapça kökenli Zühre adı ise "parlak beyaz olan" anlamına gelir ve İslam geleneğinde güzellikle özdeşleştirilmiştir. Bazı tefsir anlatılarında yeryüzüne inen Harut ve Marut adlı iki meleğin Zühre adlı güzel bir kadın yüzünden yoldan çıktığı, kadının ise sonunda göğe yükselip sabah yıldızına dönüştüğü anlatılır. Bu hikâyenin bir yankısı 17. yüzyılda İngiliz şair William Percy'nin bir oyununda bile karşımıza çıkar.

İnanna'nın inişi

Venüs'ün kültürdeki en eski izleri Mezopotamya'dadır. Sümerler bu gezegeni aşk ve savaş tanrıçası İnanna ile, Babilliler İştar ile özdeşleştirdi. Eski Babil döneminde gezegenin adı "göğün aydınlatıcısı, ilahi hanım" anlamına gelen Ninsianna'ydı. Araştırmacılar İnanna'nın yeraltı dünyasına inip orada öldürülmesi ve üç gün sonra dirilip göğe dönmesi hikâyesinin, Venüs'ün Güneş'e yaklaşıp günlerce gözden kaybolması ve sonra öbür ufukta yeniden belirmesiyle paralellik taşıdığını belirtir.

Babilliler Venüs'ü yalnızca tanrılaştırmadı, titizlikle de izledi. Ammisaduka Venüs Tableti olarak bilinen çivi yazılı metin, gezegenin 21 yıl boyunca ufukta ilk ve son görünüş tarihlerini kaydeder. Bu kayıtlar bugün antik Yakın Doğu kronolojisini belirlemek için bile kullanılmaktadır.

Sabah yıldızı, akşam yıldızı

Venüs, Güneş'e Dünya'dan daha yakın olduğu için hiçbir zaman gece yarısı gökyüzünün tepesinde görünmez; ya sabah ya akşam görülür. Bu yüzden pek çok kültür onu iki ayrı yıldız sandı. Antik Yunanlar sabah yıldızına "ışık getiren" anlamında Phosphoros, akşam yıldızına Hesperos dedi. İkisinin aynı cisim olduğunun Pisagor sayesinde anlaşıldığı aktarılır. Bu örnek o kadar ünlüdür ki 19. yüzyılda filozof Gottlob Frege, anlam ile gönderim arasındaki farkı açıklamak için "sabah yıldızı" ve "akşam yıldızı" örneğini kullandı.

Latincede sabah yıldızının adı da "ışık getiren" anlamına gelen Lucifer'dir. Bu sözcük, sonradan bambaşka bir anlam kazanmadan önce yalnızca şafağı müjdeleyen gezegeni anlatıyordu. Vietnam halk şiirinde sabah ve akşam yıldızının hiç buluşamaması ayrılık acısının, ayrı düşmüş sevgililerin benzetmesi oldu.

Amerika kıtasında Mayalar Venüs'e "Büyük Yıldız" dedi ve onu gökyüzünün en önemli cismi saydı. Venüs'ün hareketlerine dayanan bir dinsel takvim geliştirdiler, savaş gibi önemli işlerin zamanını belirlemede bu gezegene baktılar ve gezegenin görünme döngüsünü günün yüzde biri hassasiyetle hesaplayabildiler. Kuzey Avustralya'daki Yolngu halkı ise gün batımından sonra Barnumbirr dedikleri Venüs'ün doğuşunu bekler; onun yeryüzüne bağlı bir ışık ipi çektiğine ve bu ip aracılığıyla ölmüş sevdikleriyle iletişim kurabildiklerine inanırlar.

Bilim ne diyor?

Venüs, Güneş ve Ay'dan sonra gökyüzünün en parlak cismidir; parlaklığı -4,4 kadire kadar çıkabilir. Bunun nedeni hem Dünya'ya yakınlığı hem de onu tümüyle saran, güneş ışığını güçlü biçimde yansıtan kalın bulut tabakasıdır. Güneş çevresindeki turunu yaklaşık 224 günde tamamlar, ancak Dünya'dan bakıldığında aynı konuma dönmesi, yani kavuşum dönemi yaklaşık 584 gün sürer. Sabah yıldızı ile akşam yıldızı arasındaki geçişler bu döngüyle belirlenir.

1610'da Galileo Galilei, teleskobuyla Venüs'ün de Ay gibi evreler gösterdiğini ve görünür boyutunun bu evrelerle birlikte değiştiğini fark etti. Bu gözlem, gezegenin Güneş'in çevresinde döndüğünün güçlü bir kanıtı oldu ve Güneş merkezli sistemin kabulünde önemli rol oynadı.

Efsanelerdeki aşk tanrıçasının gezegeni, gerçekte Güneş Sistemi'nin en sıcak gezegenidir. 1932'de yapılan kızılötesi ölçümler atmosferin ana bileşeninin karbondioksit olduğunu gösterdi. 1970'te Sovyet Venera 7 sondası, başka bir gezegenin yüzeyine inip veri gönderen ilk uzay aracı oldu ve yüzeyde yaklaşık 475 derece sıcaklık ile 90 atmosferlik basınç ölçtü. Güneş'e Merkür'den daha uzak olmasına rağmen daha sıcak olmasının nedeni, yoğun atmosferin ısıyı hapsettiği kontrolsüz bir sera etkisidir.

Kısacası çobanın yol bulduğu, kervancının sabahı beklediği, şairin ayrılığı anlattığı o parlak ışık, kurşunu eritecek kadar sıcak bir dünyadan yansıyan güneş ışığıdır. Ama bu gerçek, ona bakarken duyulan hayranlığı azaltmıyor.