Uzay hakkında doğru bilinen yanlışlar: 15 efsane ve gerçeği

Kısa cevap: Uzay hakkında en çok tekrarlanan bilgilerin bir kısmı, okul kitaplarına kadar girmiş yanlışlar. Kıyafetsiz kalan bir insan uzayda patlamaz, anında da donmaz. Ay'ın karanlık bir yüzü yoktur, Güneş sarı değil beyazdır, Kutup Yıldızı en parlak yıldız değildir. Astronotlar da yerçekimi olmadığı için değil, sürekli serbest düşüşte oldukları için süzülür. Aşağıda en yaygın 15 efsaneyi, kısa ve rakamlı cevaplarıyla bir araya getirdik. Ayrıntısını merak ettiğiniz her madde için ilgili sayfamızın bağlantısını da ekledik.

Vücut ve uzay boşluğu

1. Uzayda kıyafetsiz kalan insan patlar mı?

Hayır. Bu sahne filmlerin icadı. Düşük basınçta vücut sıvılarında kabarcıklar oluşur ve doku şişer. Bu duruma ebülizm denir ve deniz seviyesinden yaklaşık 19 kilometre yukarıda, Armstrong sınırı denen basınçta başlar. Ancak deri ve doku yırtılmayacak kadar esnektir. Asıl tehlike oksijensizliktir: Oksijeni azalmış kan beyne 9-12 saniyede ulaşır ve bilinç kaybolur. Hayvan deneylerinde 90 saniyeden kısa maruz kalmalarda tam iyileşme görüldü. İnsanda 30 saniyeye kadar bir maruz kalmanın kalıcı hasar bırakması beklenmiyor.

Bunu yaşayan bir insan da var. 1966'da NASA mühendisi Jim LeBlanc, vakum odasında bir uzay giysisi denerken giysinin hortumu çıktı ve basınç 10 saniyeden kısa sürede neredeyse sıfıra indi. LeBlanc yaklaşık 14 saniye bilinçli kaldı. Bayılmadan önce dilindeki tükürüğün kaynamaya başladığını hissettiğini anlattı. Oda bir dakikada yeniden basınçlandırıldı ve LeBlanc kalıcı bir hasar olmadan kurtuldu. Uzayda boşluğa maruz kalarak hayatını kaybettiği bilinen tek insanlar, 1971'de dönüş hazırlığı sırasında bir vanası açılan Soyuz 11'in üç kişilik mürettebatı.

Verileri göster

Vücut sıvılarının kaynamaya başladığı yükseklik	yaklaşık 19 km
Bilinç kaybı	9-12 saniye
Jim LeBlanc'ın bilinçli kaldığı süre (1966)	yaklaşık 14 saniye
Kalıcı hasar beklenmeyen süre	30 saniyeye kadar
Hayvan deneylerinde tam iyileşme	90 saniyeden kısa

Boşlukta neler olduğunu, sıcaklığı ve radyasyonu uzay boşluğu sayfamızda anlattık. Astronotları bu ortamdan koruyan donanım için uzay yürüyüşü ve uzay giysisi maddemize bakabilirsiniz.

2. Uzayda insan anında donar mı?

Hayır. Uzay soğuktur ama boşluk ısıyı çok kötü iletir. Dünya'da bizi hızla üşüten şey, çevremizdeki havanın ya da suyun ısıyı alıp götürmesidir. Boşlukta bu yol yok. Vücut ısısını yalnızca ışınım yoluyla yavaş yavaş kaybeder, bu yüzden anında donma tehlikesi yoktur. Ağız gibi nemli yüzeylerde buharlaşmayla biraz kırağı oluşabilir, ama ölümcül olan donma değil, yine oksijensizliktir.

Ay ve Güneş

3. Ay'ın karanlık bir yüzü var mı?

Hayır. Ay bize hep aynı yüzünü gösterir, çünkü Dünya çevresindeki turunu yaklaşık 27 günde tamamlarken kendi çevresinde de aynı sürede döner. Ancak öbür yüz sürekli karanlıkta değildir. Evreler boyunca o da Güneş ışığı alır. Doğru terim "uzak yüz". Uzak yüzü ilk kez 1959'da Sovyet Luna 3 sondası görüntüledi. Ayrıntısı Ay'ın karanlık yüzü yoktur sayfamızda, yüzeyin haritası ise Ay'ın yüzeyi maddemizde.

4. Güneş sarı renkte mi?

Hayır, Güneş'in rengi beyazdır. Görünür yüzeyi yaklaşık 5.800 kelvin sıcaklıkta ve görünür ışığın bütün renklerini birlikte yayar. Bu da gözümüze beyaz görünür. Güneş'i sarı, turuncu ya da kızıl gösteren şey Dünya'nın atmosferidir. Özellikle Güneş ufka yakınken ışık daha kalın bir hava tabakasından geçer ve mavi tonlar saçılarak yoldan ayrılır. Uzaydaki astronotlar Güneş'i beyaz görür. Güneş'in temel özellikleri için Güneş'in özellikleri nelerdir? sayfamıza bakabilirsiniz.

5. Güneş bir ateş topu gibi yanarak mı enerji üretir?

Hayır. Güneş'te bildiğimiz anlamda bir yanma yok. Yanma bir kimyasal tepkimedir ve oksijen ister. Güneş'in enerjisi ise çekirdekteki nükleer füzyondan gelir. Yaklaşık 15 milyon derecelik çekirdekte hidrojen çekirdekleri birleşip helyuma dönüşür. Güneş saniyede yaklaşık 600 milyar kilogram hidrojeni helyuma çevirir ve bu sırada yaklaşık 4 milyar kilogram madde enerjiye dönüşür. Bu dönüşümün hesabı Einstein'ın E=mc² denklemiyle yapılır. Güneş'in katmanlarını Güneş'in iç yapısı maddemizde anlattık.

6. Ay'a hiç gidilmedi mi?

Gidildi. 1969 ile 1972 arasında altı Apollo görevi Ay'a indi ve 12 astronot Ay yüzeyinde yürüdü. Bu görevler toplam 381 kilogram Ay kayası ve toprağı getirdi. Sovyetler Birliği, o yıllarda rakibi olduğu ABD'nin uçuşlarını kendi istasyonlarından takip ediyordu. Apollo programında on yıla yakın bir süre 400 binden fazla kişi çalıştı.

Bugün de doğrulanabilen bir kanıt var: Apollo 11, 14 ve 15 astronotlarının Ay'a bıraktığı ayna dizileri. Dünya'dan gönderilen lazer darbeleri bu aynalardan yansıyıp geri dönüyor. Bu ölçümler sayesinde Ay'ın her yıl yaklaşık 3,8 santimetre uzaklaştığını biliyoruz. NASA'nın Lunar Reconnaissance Orbiter aracı da iniş basamaklarını ve astronotların yürüdüğü izleri yörüngeden fotoğrafladı. Görevlerin tamamı Ay'a yolculuklar maddemizde.

Yıldızlar ve gökyüzü

7. Kutup Yıldızı gökyüzünün en parlak yıldızı mı?

Hayır. Kutup Yıldızı (Polaris) parlaklık sıralamasında ancak 47. sırada gelir. Görünür parlaklığı 1,98 kadirdir. Gece gökyüzünün en parlak yıldızı, −1,46 kadirlik Sirius'tur. Sirius'u bu kadar parlak gösteren şey büyük ölçüde yakınlığıdır, yalnızca 8,6 ışık yılı uzakta. Kutup Yıldızı'nı değerli kılan ise konumu: Gök kuzey kutbuna çok yakın durduğu için gece boyunca neredeyse hiç yer değiştirmez. Ayrıntısı en parlak yıldız Sirius sayfamızda. Ayrıca Kutup Yıldızı ve Sirius maddelerimize bakabilirsiniz. Parlaklığın nasıl ölçüldüğü görünür parlaklık (kadir) sözlük maddemizde.

8. Kayan yıldız gerçekten bir yıldız mı?

Hayır. Gökyüzünde bir anlığına çizgi çeken ışık, atmosfere çok yüksek hızla giren küçük bir taş ya da toz tanesidir. NASA'nın tanımına göre bu taneciklerin çoğu kum zerresi ile bezelye arası büyüklüktedir ve neredeyse tamamı yere ulaşmadan atmosferde yok olur. Parlayan şey taşın önünde sıkışıp ısınan havadır. Uzaydaki parçaya meteoroid, gökteki ışığa meteor, yere düşen parçaya meteorit denir. Tahminlere göre Dünya'ya her gün yaklaşık 44.000 kilogram göktaşı kökenli madde düşüyor. Ayrıntısı meteorlar ve göktaşları maddemizde.

9. Uzayda ses duyulur mu?

Hayır. Ses, havada, suda ya da katı bir maddede ilerleyen bir basınç dalgasıdır ve taşıyacak bir ortam ister. Uzay ise neredeyse boştur. Yıldızlar arasındaki her metreküpte ortalama bir milyon kadar parçacık bulunur. Bu, Dünya atmosferinin yanında yok sayılacak kadar az. Filmlerdeki gürültülü uzay patlamaları kurgudur. Astronotlar uzay yürüyüşünde telsizle konuşur. Ayrıntısı uzayda ses var mı? sayfamızda. Sinemanın bu ve benzeri hataları için uzay filmlerinde en sık yapılan bilim hataları yazımıza göz atabilirsiniz.

Dünya'dan bakınca

10. Çin Seddi uzaydan çıplak gözle görülür mü?

Kolay kolay görülmez. NASA'nın değerlendirmesine göre sed alçak yörüngeden ancak çok iyi koşullarda zar zor seçilebiliyor ve başka pek çok insan yapısından daha belirgin değil. Ay'dan görülmesi ise imkânsız. NASA, sedin Ay'dan görünür genişliğini 3 kilometre uzaktan bakılan bir insan saçına benzetiyor. Sorun uzunluk değil, darlık ve çevresiyle aynı renkte olması. Astronotların tanıklıkları da bu yüzden çelişkili. Ayrıntısı Çin Seddi uzaydan görülür mü? sayfamızda.

11. Uzay istasyonunda yerçekimi yok mu?

Var, hem de oldukça güçlü. NASA'ya göre Uluslararası Uzay İstasyonu'nun dolandığı 200-250 mil, yani yaklaşık 320-400 kilometre yükseklikte Dünya'nın kütleçekimi yerdeki değerin yaklaşık yüzde 90'ı. Astronotların süzülmesinin nedeni serbest düşüştür. İstasyon ve içindekiler Dünya'ya doğru sürekli düşer. Ama saatte yaklaşık 28.000 kilometrelik yatay hızları yüzünden yere hiç çarpmazlar, Dünya'nın eğriliği boyunca düşmeye devam ederler. Bu duruma mikro yerçekimi denir. İstasyonun hızı ve yörüngesi ISS ne kadar hızlı gider? maddemizde, bu ortamın vücuda etkileri ise uzay insan vücudunu nasıl değiştirir? maddemizde.

12. Yazın sıcak olması Güneş'e yaklaştığımız için mi?

Hayır. Mevsimlerin nedeni Dünya'nın dönme ekseninin yörünge düzlemine göre 23,4 derece eğik olması. Bir yarımküre Güneş'e doğru eğildiğinde ışınlar daha dik gelir ve gündüzler uzar, o yarımkürede yaz yaşanır. Uzaklığın etkisi küçüktür. Hatta kuzey yarımkürede kışın ortasında Güneş'e daha yakınız. Dünya Güneş'e en yakın noktasına ocakta (147,1 milyon km), en uzak noktasına temmuzda (152,1 milyon km) gelir. Ayrıntısı mevsimler neden oluşur? sayfamızda. Mevsimlerin dönüm noktaları için gündönümü ve ekinoks sözlük maddelerimize bakabilirsiniz.

13. Dünya kendi çevresinde tam 24 saatte mi döner?

Hayır. Uzak yıldızlara göre ölçülen gerçek dönme süresi 23 saat 56 dakika 4,1 saniyedir. Bu süreye yıldız günü denir. Günlük hayatta kullandığımız 24 saat ise güneş günüdür, yani Güneş'in gökte aynı yere dönmesi için geçen süre. Aradaki yaklaşık 4 dakikalık fark, Dünya'nın aynı sırada Güneş çevresinde de ilerlemesinden kaynaklanır. Ayrıntısı Dünya kaç saatte döner? sayfamızda.

Gezegenler ve kara delikler

14. Güneş'e en yakın gezegen Merkür en sıcak gezegen mi?

Hayır, en sıcak gezegen Venüs. NASA'nın verilerine göre Merkür'ün gündüz yüzeyi 430 °C'ye çıkıyor, ama atmosferi olmadığı için gece −180 °C'ye kadar soğuyor. Merkür'den neredeyse iki kat uzaktaki Venüs'ün yüzeyi ise gece gündüz yaklaşık 467 °C. Sebep, neredeyse tümüyle karbondioksitten oluşan kalın atmosferin yarattığı sera etkisi. Yüzeydeki basınç Dünya'dakinin yaklaşık 93 katı. Ayrıntısı en sıcak gezegen Venüs sayfamızda ve Venüs'ün atmosferi maddemizde.

15. Kara delikler her şeyi elektrik süpürgesi gibi içine çeker mi?

Hayır. NASA bu benzetmeyi açıkça düzeltiyor: Yeterince uzaktan bakıldığında bir kara deliğin kütleçekimi, aynı kütledeki herhangi bir cismin kütleçekimiyle aynıdır. Güneş'in yerine aynı kütlede bir kara delik koysaydık Güneş Sistemi çok soğuk bir yer olurdu, ama gezegenler yörüngelerinde dolanmayı sürdürürdü. Kara deliği özel kılan, kütlenin çok küçük bir hacme sıkışmış olmasıdır. Işığın bile kaçamadığı sınır olan olay ufkuna çok yaklaşmadıkça kara delik bir yıldızdan farklı çekmez. Ayrıntısı kara delikler emmez sayfamızda, genel bilgi kara delikler maddemizde.

Merak edebilecekleriniz

Doğrulanmış ve şaşırtıcı bilgilerin bir derlemesi için uzay hakkında en şaşırtıcı gerçekler sayfamıza bakabilirsiniz. Uzayın tam olarak nerede başladığını uzay 100 kilometrede mi başlar? yazımız anlatıyor. Plüton'un neden artık gezegen sayılmadığı ise kaç gezegen var? sayfamızda.

Kısaca

• Boşlukta insan patlamaz ve anında donmaz. Asıl tehlike oksijensizlik, bilinç 9-12 saniyede kaybolur.
• Ay'ın karanlık yüzü yok, uzak yüzü var. Güneş sarı değil beyaz ve enerjisini yanarak değil füzyonla üretiyor.
• En parlak yıldız Kutup Yıldızı değil Sirius. Kayan yıldızlar da yıldız değil, atmosferde yanan toz ve taş tanecikleri.
• ISS yüksekliğinde kütleçekimi yerdekinin yaklaşık yüzde 90'ı. Astronotlar serbest düşüş yüzünden süzülür.
• Mevsimleri uzaklık değil 23,4 derecelik eksen eğikliği belirler. Kuzey yarımkürede kışın Güneş'e daha yakınız.
• Kara delikler süpürge gibi çekmez. Apollo'nun Ay'a bıraktığı aynalar ise bugün hâlâ lazerle ölçüm için kullanılıyor.