WhatsApp X Facebook Telegram LinkedIn E-posta

Valentina Tereshkova

Uzaya giden ilk kadın: 1963'te Vostok 6 ile Dünya çevresinde 48 tur attı ve uzaya tek başına uçan tek kadın olarak tarihe geçti. Sonradan mühendis ve siyasetçi oldu.

Doğum tarihi: 6 Mart 1937
Ülke: Rusya
Görevi: Kozmonot, mühendis ve siyasetçi
Kurum: Rusya Devlet Duması; Yuri Gagarin Kozmonot Eğitim Merkezi (eski)
Rolü: Astronot

Valentina Tereshkova, 16 Haziran 1963'te Vostok 6 uzay aracıyla yörüngeye çıkarak uzaya giden ilk kadın oldu. Üstelik bu görevi tek başına yaptı: bugüne dek uzaya yalnız başına uçan tek kadın hâlâ odur. Tekstil işçiliğinden ve amatör paraşütçülükten gelen bir genç kadının dünya tarihine geçmesi, Soğuk Savaş'ın uzay yarışının en çarpıcı hikâyelerinden biridir.

Hayatı

Tereshkova 6 Mart 1937'de Rusya'nın Yaroslavl bölgesinde, Volga kıyısındaki Bolşoye Maslennikovo köyünde doğdu. Ailesi Belarus kökenliydi. Babası traktör sürücüsüydü ve sonradan tank komutanı çavuş olarak orduda görev yaptı; Sovyet-Fin Kış Savaşı'nda hayatını kaybettiğinde Valentina henüz iki yaşındaydı. Annesi üç çocuğuyla birlikte Yaroslavl'a taşındı ve bir pamuk fabrikasında çalışmaya başladı.

Tereshkova sekiz yaşında okula başladı, on altı yaşında okulu bitirdi. Önce bir lastik fabrikasında, ardından bir dokuma tesisinde çalıştı; bu sırada mektupla eğitim görerek 1960'ta hafif sanayi teknik okulundan mezun oldu. Yerel havacılık kulübünde paraşüt atlayışı öğrendi ve ilk atlayışını 21 Mayıs 1959'da, yirmi iki yaşındayken yaptı. Bunu bir süre ailesinden gizledi. Aynı yıllarda Komsomol'un yerel örgütünde görev aldı, 1962'de de Komünist Parti'ye girdi.

Yuri Gagarin'in 1961'deki uçuşundan sonra Sovyet yönetimi, Amerikalı kadın pilotların astronot eğitimi aldığına dair haberler üzerine, uzaya çıkan ilk kadının mutlaka bir Sovyet vatandaşı olması gerektiğine karar verdi. Adayların paraşütçü olması, otuz yaşın altında bulunması, boyunun 170 santimetreyi ve kilosunun 70'i geçmemesi isteniyordu. Dört yüz kadar aday arasından seçilen beş kadından biri olan Tereshkova, 16 Şubat 1962'de kozmonot birliğine katıldı. Eğitimleri yalıtım odası, santrifüj, basınç odası testleri ve MiG-15UTI ile uçuş derslerinden oluşuyordu. Kadınlar önce er rütbesiyle başladı, aralık 1962'de de Hava Kuvvetleri'nde genç teğmen oldu.

Uzay yolculukları

Başlangıçta iki kadının art arda uzaya gönderilmesi planlanıyordu; ancak plan değişti ve Vostok 5'e erkek kozmonot Valeri Bıkovski, Vostok 6'ya ise Tereshkova atandı. Bıkovski 14 Haziran 1963'te fırlatıldı. Tereshkova iki gün sonra, çağrı adı "Çayka" (Martı) olarak, Baykonur'dan kalktı. Telsizden söylediği ilk sözlerden biri şuydu: "Ben Martı! Her şey yolunda. Ufku görüyorum; mavi gökyüzü ve koyu bir şerit. Dünya ne kadar güzel."

Uçuş yaklaşık üç gün sürdü: Tereshkova Dünya çevresinde 48 tur attı ve uzayda 2 gün 22 saat 50 dakika geçirdi. Tek bu uçuşta, ondan önce uzaya çıkmış tüm Amerikalı astronotların toplam uçuş süresinden daha fazla zaman kaydetti. İki araç ilk turda birbirine yaklaşık beş kilometreye kadar yaklaştı ve telsizle konuşabildi. Kabin içindeki kameralardan alınan görüntüler Sovyet televizyonunda yayınlandı. Tereshkova uçuş günlüğünü tuttu, ufkun fotoğraflarını çekti; bu görüntüler sonradan atmosferdeki aerosol katmanlarını belirlemek için kullanıldı. Uçuşun büyük bölümünde mide bulantısı ve rahatsızlık yaşadı, yine de görevini tamamladı.

Vostok kapsülleri yere değil, Dünya'ya yaklaşık altı kilometre kala fırlatılan pilotla paraşütle inerdi. Tereshkova 19 Haziran'da Kazakistan'daki Karaganda'nın kuzeydoğusuna indi; kuvvetli rüzgâr paraşütünü yönetmeyi zorlaştırdı ve burnunu yaralayarak yere ulaştı. Altay bölgesindeki köylüler ona yardım edip uzay giysisinden çıkmasını sağladı, onunla yemek yedi.

Dönüşünde Hero of the Soviet Union (Sovyetler Birliği Kahramanı) unvanını ve Lenin Nişanı'nı aldı. 22 Haziran'da Kızıl Meydan'da yapılan törende, babasının savaşta öldüğünü hatırlatan konuşmasında barış çağrısı yaptı. Ödül olarak, babasının ölüm yerinin bulunup yayımlanmasını istedi; bu yapıldı ve Karelya'daki alana bir anıt dikildi. Aynı yıl kozmonot Andriyan Nikolayev'le evlendi; kızı Elena 1964'te doğdu.

Sonraki yılları

Tereshkova 1963 ile 1970 arasında kırk iki yurt dışı gezisi yaptı; Küba'da Fidel Castro ile, Birleşik Krallık'ta Kraliçe Elizabeth ile görüştü. Siyasette de yer aldı: 1966-1989 arasında Sovyetler Birliği Yüksek Sovyeti üyesiydi, 1974'ten itibaren başkanlık kurulunda görev yaptı, Dünya Barış Konseyi'nde yer aldı. Bu yoğun halkla ilişkiler programı, bir kez daha uzaya uçma isteğini geri plana itti. Gagarin'in 1968'deki ölümünden sonra yönetim, ikinci bir ulusal kahramanı riske atmak istemedi.

Kadın kozmonot birliği 1969'da dağıtıldı. Tereshkova aynı yıl Jukovski Hava Kuvvetleri Mühendislik Akademisi'ni onur derecesiyle bitirdi, 1977'de havacılık mühendisliği alanında doktora yaptı. Yuri Gagarin Kozmonot Eğitim Merkezi'nde eğitmen olarak çalışmayı sürdürdü ve yeniden uçuş için sağlık kontrolünden geçti, fakat bir daha uzaya çıkmadı. 1995'te fahri general rütbesi aldı, 1997'de askerlikten emekli oldu.

Sovyetler Birliği'nin çöküşünden sonra siyasete devam etti: 1995 ve 2003 seçimlerinde Devlet Duması'na giremedi, 2011'de ise Yaroslavl'dan Birleşik Rusya Partisi adayı olarak Duma'ya seçildi ve sonraki dönemlerde görevine devam etti. 2007'deki 70. yaş günü kutlamasında, tek yönlü bile olsa Mars'a uçmak istediğini söyledi. Siyasi tutumları, özellikle 2022'de Ukrayna'nın bazı bölgelerinin ayrılmasını tanıyan oylamadan sonra çeşitli ülkelerin yaptırım listelerine alınmasına yol açtı; bu yönüyle tartışmalı bir kamu figürü olarak da anılır.

Mirası

Tereshkova'nın adı kadınların uzay araştırmalarındaki yerinin simgelerinden biridir. Uçuşu, insan vücudunun uzay koşullarına verdiği tepkilerin kadınlarda da incelenmesini sağlayan değerli veriler sundu. Ondan sonra Sovyetler Birliği'nin bir sonraki kadın kozmonotu Svetlana Savitskaya'yı uzaya göndermesi için 1982'ye, yani on dokuz yıl beklemek gerekti. Çağrı adı "Çayka", 1671 Chaika asteroidine verildi. Ayın uzak yüzündeki bir krater de adını taşır. Dünyanın dört bir yanında okullar, sokaklar ve müzeler onu anar.

Pek çok kız çocuğu için o, mesleklerin cinsiyetle sınırlanmadığının canlı bir örneği oldu. Yaşayan son Vostok kozmonotu olarak bu dönemin tanığı olmayı sürdürüyor.