GSLV Mk II roketi: nasıl çalışır, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

GSLV Mk II (Geosynchronous Satellite Launch Vehicle Mark II, Yerdurağan Uydu Fırlatma Aracı Mk II), Hindistan Uzay Araştırma Örgütü ISRO'nun üç kademeli, orta sınıf fırlatma roketidir. Birinci kademesi katı, ikinci kademesi ve dört yan iticisi sıvı yakıtlı, üçüncü kademesi ise sıvı hidrojen ve sıvı oksijen yakan kriyojenik bir kademedir. 49,13 m boyundaki roket alçak Dünya yörüngesine 6.000 kg, yerdurağan geçiş yörüngesine 2.500 kg taşır.

GSLV'nin hikâyesi 1990'da, Hindistan'ın kendi iletişim uydularını kendi roketiyle yerdurağan yörüngeye çıkarma hedefiyle başladı. Roketin Mk I sürümü Rusya'dan alınan kriyojenik üst kademeyle uçtu; Mk II ise Hindistan'ın kendi geliştirdiği CE-7.5 kriyojenik motorunu kullanır. 11/2026 itibarıyla GSLV ailesi 20 kez uçtu; bunların 14'ü Mk II'dir ve 12'si başarılı olmuştur. Aşağıda roketin nasıl çalıştığını, neden uzun süre "yaramaz çocuk" lakabıyla anıldığını ve NISAR gibi görevleri nasıl taşıdığını topladık. Genel arka plan için Roket nedir, nasıl çalışır? sayfasına da bakabilirsiniz.

Nasıl çalışır?

GSLV Mk II'nin üç kademesi üç ayrı itki teknolojisine dayanır. Birinci kademenin merkezinde S139 adlı katı yakıtlı bir motor bulunur: 138,2 ton HTPB esaslı yakıt taşır, yaklaşık 100 saniye yanar ve yaklaşık 4.847 kN itki verir. Bu motorun yanlarına, her biri 42,7 ton yakıt taşıyan dört adet L40H sıvı yakıtlı güçlendirici bağlıdır. Bunlar Vikas-1+ motorlarıyla çalışır, toplamda yaklaşık 3.040 kN itki verir ve yaklaşık 154 saniye yanar. Yani kalkışta hem katı hem de sıvı yakıtlı motorlar birlikte çalışır; böylece roket, 414,75 tonluk kalkış kütlesini yerden kaldıracak itkiyi elde eder.

İkinci kademe (GS2), Vikas-2B motorlu sıvı yakıtlı bir kademedir. 39,5 ton UDMH (bir hidrazin türevi) ve azot tetroksit taşır, yaklaşık 139 saniye çalışır ve yaklaşık 847 kN itki verir. Bu iki madde birbirine temas edince kendiliğinden tutuşur; bu yüzden ayrı bir ateşleyici gerekmez, ama zehirlidir ve elleçlenmesi zordur.

Üçüncü kademe, kriyojenik üst kademedir ve roketin teknik açıdan en ayırt edici parçasıdır. CE-7.5 motoru, yakıt olarak sıvı hidrojen, yükseltgen olarak sıvı oksijen yakar. Hidrojen yaklaşık −253 °C'de, oksijen yaklaşık −183 °C'de sıvıdır; bu yüzden tanklar yalıtılmak ve motor bu sıcaklıklara dayanmak zorundadır. Karşılığında bu yakıt çifti, hidrazin türevlerine göre yakıtın ne kadar verimli kullanıldığını gösteren özgül itkiyi belirgin biçimde artırır. Üst kademede verimli yakıt kullanmak roket denklemi gereği yükü büyük ölçüde artırır; GSLV'nin yerdurağan geçiş yörüngesine taşıyabildiği kütle bu yüzden kriyojenik kademeye bağlıdır. Motor 75 kN itki verir (en çok 93,1 kN'a kadar çıkabildiği belirtiliyor). Kademenin iki sürümü vardır: CUS12, 12,8 ton yakıtla yaklaşık 718 saniye, CUS15 ise 15 ton yakıtla yaklaşık 846 saniye çalışır.

Rusya'dan yerli motora

ISRO, kriyojenik teknolojiyi önce Rusya'dan almak istedi: 1991'de Glavkosmos'la yapılan anlaşmadan Rusya, ABD'nin Füze Teknolojisi Kontrol Rejimi'ne (MTCR) aykırı bulan itirazı üzerine Mayıs 1992'de çekildi. Bunun üzerine ISRO Nisan 1994'te Kriyojenik Üst Kademe Projesi'ni başlattı ve CE-7.5 motorunu kendisi geliştirdi. Mk I sürümü Rus kriyojenik kademeleriyle uçtu; Mk II yerli kademeyi kullanır.

Teknik özellikler

Özellik	Değer
Üretici	ISRO (Hindistan)
Yükseklik	49,13 m
Çap	2,8 m
Kalkış kütlesi	414,75 ton
Kademe	3 (katı, sıvı, kriyojenik) + 4 sıvı yakıtlı yan itici
Birinci kademe	S139 katı motor, yaklaşık 4.847 kN, yaklaşık 100 sn
Yan iticiler	4 × L40H (Vikas-1+), toplam yaklaşık 3.040 kN, yaklaşık 154 sn
İkinci kademe	GS2, Vikas-2B, yaklaşık 847 kN, yaklaşık 139 sn
Üçüncü kademe	CUS12/CUS15, CE-7.5 (sıvı hidrojen/oksijen), 75 kN
Alçak yörüngeye yük	6.000 kg
Güneş eşzamanlı yörüngeye yük	3.000 kg
Yerdurağan geçiş yörüngesine yük	2.500 kg
Fırlatma yeri	Satish Dhawan Uzay Merkezi, Sriharikota
Yeniden kullanım	Yok (tek kullanımlık)

Kapasite değerleri, belirli bir yörünge yüksekliği ve eğimi için verilir; yerdurağan yörüngeye ya da Güneş eşzamanlı yörüngeye çıkarılan yük, hedef yörünge değiştikçe farklılaşır.

Uçuş geçmişi

GSLV ailesinin ilk uçuşu 18 Nisan 2001'de yapıldı; Mk I sürümüyle yapılan bu uçuş (GSLV-D1) kısmi başarısızlık sayıldı. 2001-2010 arasındaki yedi denemede ailenin yalnızca iki başarılı uçuşu oldu (2003'te GSAT-2, 2004'te GSAT-3). Roket, bu dönemde ISRO'da "yaramaz çocuk" (naughty boy) lakabıyla anıldı. Mk II'nin ilk uçuşu 15 Nisan 2010'daki GSLV-D3'tü: GSAT-4'ü taşıyan bu uçuş, yerli kriyojenik kademenin ilk denemesiydi ve kriyojenik kademedeki bir arıza yüzünden başarısız oldu; arızanın yakıt besleme türbopompasıyla ilgili olduğu aktarılıyor.

Yerli kriyojenik kademe, 5 Ocak 2014'te GSLV-D5 ile GSAT-14'ü taşıyarak ilk kez başarıyla çalıştı. Ardından GSLV-D6 (27 Ağustos 2015, GSAT-6), GSLV-F05 (8 Eylül 2016, INSAT-3DR), GSLV-F09 (5 Mayıs 2017, Güney Asya Uydusu), GSLV-F08 (29 Mart 2018, GSAT-6A) ve GSLV-F11 (19 Aralık 2018, GSAT-7A) başarıyla tamamlandı. 12 Ağustos 2021'deki GSLV-F10 (EOS-03/GISAT-1) ise Mk II'nin ikinci başarısızlığı oldu: kriyojenik üst kademe ateşlenmedi, olası neden olarak bir tahliye ve emniyet valfi sızıntısı değerlendirildi.

2021'deki başarısızlığın ardından roket 2023'te yeniden uçtu: GSLV-F12 (29 Mayıs 2023, NVS-01), GSLV-F14 (17 Şubat 2024, INSAT-3DS), GSLV-F15 (29 Ocak 2025, NVS-02), GSLV-F16 (30 Temmuz 2025, NISAR), GSLV-F17 (Eylül 2026 başı, EOS-05/GISAT-1A) ve GSLV-F18 (30 Ekim 2026, NVS-03). 11/2026 itibarıyla Mk II 14 kez uçtu; 12 uçuş başarılı, iki uçuş (2010 ve 2021) başarısız oldu. Bu, 11/2026 itibarıyla yaklaşık yüzde 86'lık bir başarı oranına denk gelir; 2021'deki başarısızlıktan sonraki altı uçuşun hepsi başarılı oldu.

Mk I dönemindeki başarısızlıklar

Ailenin diğer başarısızlıkları Mk I'e aittir: 2006'daki GSLV-F02'de yan iticilerden biri kalkışta arızalandı, 2007'deki GSLV-F04 kısmi başarısızlıkla bitti, 25 Aralık 2010'daki GSLV-F06'da ise üst kademe motor bölmesinin arka kaplaması aerodinamik yükler altında parçalandı. Bu yüzden ailenin toplam kaydı 20 uçuş, 14 başarı, dört başarısızlık ve iki kısmi başarısızlıktır; Mk II'ye ait olan kısım ise yukarıdaki gibi 14 uçuş ve 12 başarıdır.

NVS-02 ve yükün kaderi

Roketin başarılı sayılan bir uçuşunda bile yük sorun yaşayabilir. 29 Ocak 2025'te GSLV-F15, 2.250 kg'lık NVS-02 navigasyon uydusunu yerdurağan geçiş yörüngesine bıraktı; ancak uydunun ana motorunun yükseltgen valfleri yörünge yükseltme sırasında açılmadı. ISRO'nun kurduğu inceleme kurulu, ateşleme sinyalinin pirovalfe ulaşmadığını ve ana ile yedek valflerin yakıt konektörlerinde bir temasın kopmuş olabileceğini belirledi. Uydu, yaklaşık 165 × 36.577 km'lik geçiş yörüngesinde kaldı ve hedef konumuna ulaşamadı. Bu, roketin değil uydunun arızasıdır; GSLV görevini yaptı.

Taşıdığı önemli görevler

• NISAR (30 Temmuz 2025): NASA ile ISRO'nun ortak yer gözlem uydusu, yaklaşık 2,4 ton kütleli; yaklaşık 747 km'lik, 98,5° eğimli Güneş eşzamanlı yörüngeye çıkarıldı. NASA L-bant, ISRO S-bant radarını sağladı. Uydu, fırlatmanın ardından 90 günlük devreye alma dönemine girdi ve 7 Kasım 2025'te operasyonel ilan edildi. Sitede bu görevin ayrı bir sayfası yok.
• NVS-01, NVS-02 ve NVS-03: Hindistan'ın NavIC yön bulma sisteminin yeni nesil uyduları. NVS-03'ün GSLV-F18 ile fırlatılışı sitede NVS-03 yörüngede yazısında, fırlatma kaydı da GSLV Mk. II fırlatması: IRNSS-1L (NVS-03) sayfasında bulunuyor; fırlatma öncesi haber ise ISRO, NavIC'in yeni nesil üçüncü uydusu başlığını taşıyor.
• INSAT-3DS (Şubat 2024): Hindistan'ın INSAT serisinden bir hava gözlem uydusu.
• EOS-05 (GISAT-1A) (Eylül 2026): Bir yer gözlem uydusu.
• GSAT serisi: GSAT-14, GSAT-6 ve GSAT-6A gibi iletişim uyduları, roketin ilk kullanım alanıdır.

ISRO'nun, 2024 sonu itibarıyla GSLV Mk II'yi yeni ticari sözleşmelere sunmadığı, mevcut envanterle stratejik yükleri (navigasyon uyduları gibi) taşıyacağı aktarılıyor; kalan uçuş sayısını doğrulayamadık.

Benzer roketlerle karşılaştırma

GSLV Mk II'nin yerdurağan geçiş yörüngesi kapasitesi 2.500 kg'dır. ISRO'nun LVM3 roketi 43,43 m boyunda ve 640 ton kalkış kütlelidir; alçak yörüngeye 10.000 kg, yerdurağan geçiş yörüngesine 4.200 kg taşır, yani GSLV'den belirgin biçimde güçlüdür. PSLV 44 m boyundadır ve PSLV-XL sürümüyle yerdurağan geçiş yörüngesine yaklaşık 1.300 kg, alçak yörüngeye 3.800 kg taşır; GSLV ile PSLV, ISRO'nun orta sınıfında birbirini tamamlar. Yabancı örnek olarak Falcon 9, SpaceX'in yayımladığı değerlere göre yerdurağan geçiş yörüngesine 8.300 kg (tek kullanımlıkken) taşır; yani GSLV'nin yaklaşık üç katından fazla. Üstelik Falcon 9 birinci kademesini geri indirebilir, GSLV ise tek kullanımlıktır.

Sık sorulan sorular

GSLV Mk II kaç kez uçtu?

11/2026 itibarıyla 14 kez: 12 başarı, iki başarısızlık (2010 ve 2021). Mk I sürümüyle birlikte tüm GSLV ailesi 20 kez uçtu; 14'ü başarılı oldu.

GSLV Mk II ne kadar yük taşır?

Alçak yörüngeye 6.000 kg, Güneş eşzamanlı yörüngeye 3.000 kg, yerdurağan geçiş yörüngesine 2.500 kg.

GSLV ile LVM3 aynı roket mi?

Hayır. LVM3'ün eski adı GSLV Mk III'tür, ama GSLV Mk II'den ayrı, daha büyük bir roket ailesidir: kalkış kütlesi 640 ton, yerdurağan geçiş yörüngesi kapasitesi 4.200 kg'dır.

Türkiye'den bir yük taşıdı mı?

Doğruladığımız uçuş kayıtlarında Türk yükü görünmüyor; yük listelerinin tamamını denetleyemediğimiz için kesin bir "hiç taşımadı" demiyoruz. Türkiye'nin roket çalışmaları için Türkiye'de roket var mı? sayfasına bakabilirsiniz.