Simorgh ve İran roketleri: nasıl çalışır, kaç kez uçtu, özellikleri

Simorgh, İran Uzay Ajansı'nın Safir roketinin yerine geliştirdiği, iki kademeli (isteğe bağlı üçüncü kademeli) sıvı yakıtlı bir uydu roketidir. Semnan'daki İmam Humeyni Uzay Fırlatma Terminali'nden uçar ve 250-350 kg'lık yükü alçak yörüngeye taşıması hedeflenir; bu, Safir'in yaklaşık 50 kg'lık kapasitesinin kat kat üstündedir. İran'ın uydu fırlatma programı yalnız Simorgh'tan ibaret değil: Devrim Muhafızları'nın katı yakıtlı Qaem-100 ve Qased roketleri de var. Bu sayfada Simorgh'u ana başlık alıp Safir, Qased ve Qaem-100'ü yalnız doğrulanabilen uçuşlarıyla anlatıyorum.

Kim yaptı, ne işe yarar?

İran'ın uydu roketleri iki ayrı kurumdan gelir. Safir ve Simorgh, sivil kurum olan İran Uzay Ajansı'nın roketleridir. Qased ve Qaem-100 ise İslam Devrim Muhafızları Ordusu Havacılık-Uzay Kuvvetleri'nin roketleridir ve Şahrud'daki ayrı bir fırlatma merkezinden uçar. Vikipedi'nin Qased sayfası bunu "paralel bir askerî uzay programı" diye anar. Roketlerin işi uyduyu alçak Dünya yörüngesine çıkarmaktır: haberleşme, uzaktan algılama ve test uyduları.

Simorgh projesi, Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad tarafından 3 Şubat 2010'da tanıtıldı. Vikipedi'ye göre roket Safir'den türetilmiştir ve bazen "Safir-2" diye de anılır. Safir, 2009'da Omid uydusunu yörüngeye çıkarıp İran'ı kendi roketiyle uydu fırlatabilen dokuzuncu ülke yapmıştı. Safir'in emekliliği, Zülcenah (Zuljanah) fırlatıcısının tanıtımı sırasında yapılan bir açıklamayla duyuruldu: Safir'in emeklilik durumunda olduğu ve başka fırlatma planlanmadığı söylendi.

Nasıl çalışır?

Simorgh'un birinci kademesi dört adet değiştirilmiş Shahab-3 motoru ve dört yardımcı (vernier) motordan oluşur; ikinci kademede ise Sovyet R-27 füzesinin vernier motorundan gelen dört LRE-4 motoru vardır. Üçüncü kademe isteğe bağlıdır: Saman-1 adlı katı yakıtlı bir yörünge aktarma kademesi (Vikipedi'de "uzay römorkörü" olarak da anılır) yükü son yörüngeye taşır. Safir de benzer biçimde değiştirilmiş Shahab-3 motorları ve UDMH ile azot tetroksit gibi hipergolik, yani birbirine temas edince kendiliğinden tutuşan yakıtlarla çalışırdı.

Bu motorlar sıvı yakıtlı roket motorlarıdır: yakıt ve yükseltgen ayrı tanklarda durur, pompayla yanma odasına gider. Qased'in birinci kademesi de bir orta menzilli balistik füzeden (Ghadr) türemiş sıvı yakıtlı bir kademedir; ikinci ve üçüncü kademeleri ise katı yakıtlıdır. Qaem-100 ise Vikipedi'ye göre İran'ın tüm kademeleri katı yakıtlı ilk operasyonel üç kademeli uydu fırlatıcısıdır ve Qased'in deneyimine dayanır. Bu fark önemlidir: katı yakıtlı roket basit ve hazır tutulabilirdir, ama itkisi uçuşta ayarlanamaz; sıvı yakıtlı roket daha karmaşıktır ama kontrolü daha esnektir.

Fizik hepsinde aynıdır. Alçak yörüngede kalabilmek için yaklaşık 7,8 km/s hız gerekir; roket denklemi gereği çok kademeli roket, tükenen kademeyi atarak bu hıza ulaşır. Simorgh'un geçmişi bunun ne kadar ince bir eşik olduğunu gösterir: Vikipedi'ye göre Şubat 2020 uçuşunda roket 7.400 m/s'lik gereken hızın 6.500 m/s'sine ulaşabildi ve yörüngeye giremedi. Bu roketlerin hepsi tek kullanımlıktır; kademe kurtarma yapılmaz.

Teknik özellikler

Aşağıdaki Simorgh değerleri Vikipedi'den alınmıştır ve büyük ölçüde İran'ın açıkladığı tasarım değerleridir; bağımsız bir doğrulama yoktur.

Özellik	Değer
Yükseklik	25,9 m
Çap	2,4 m (birinci kademe), 1,5 m (ikinci kademe)
Kalkış kütlesi	87 ton
Kademe	2 (isteğe bağlı üçüncü kademe: Saman-1)
Motor	1. kademe: 4 değiştirilmiş Shahab-3 motoru + 4 vernier; 2. kademe: 4 × LRE-4
İtki	1.590 kN (kalkışta)
Alçak yörüngeye yük	250-350 kg (500 km yükseklikte)
Yerdurağan geçiş yörüngesine yük	Doğrulanmış bir değer yok
Fırlatma yeri	İmam Humeyni Uzay Fırlatma Terminali, Semnan
Yeniden kullanım	Yok (tek kullanımlık)

Uçuş geçmişi

Simorgh

Tarih	Yük	Sonuç
19 Nisan 2016	Yok (yörünge altı test)	Başarılı
27 Temmuz 2017	Test uçuşu (yük bilgisi kaynaklarda farklı)	Başarısız: ikinci kademe uçuşun 136. saniyesinde arıza yaptı
15 Ocak 2019	Payam (yaklaşık 90 kg)	Başarısız: üçüncü kademe arızası
9 Şubat 2020	Zafar-1 (yaklaşık 113 kg)	Başarısız: ikinci kademe 475. saniyede arıza yaptı
30 Aralık 2021	Üç araştırma yükü	Başarısız: İran devlet medyası başarı bildirdi, ama fırlatma sonrası yörüngede nesne tespit edilmedi
28 Ocak 2024	Mahda, Keyhan-2, Hatef-1	Başarılı: ilk yörünge başarısı
6 Aralık 2024	İki uydu (Fakhr-1 dahil) ve Saman-1 aktarma kademesi	Başarılı: Saman-1'li ilk başarılı fırlatma

Bu tabloya almadığım bir uçuş var: 12 Haziran 2021'de bir fırlatma yapıldığı uydu görüntüleri ve bir ABD yetkilisinin "İran'ın roket fırlatma başarısızlığından haberdarız" açıklamasıyla bildirildi, ama İran'ın iletişim bakanı bunu yalanladı. Vikipedi bunu başarısız bir uçuş olarak listeler; yalnız doğrulanmış uçuşları yazma ilkesiyle onu sayımın dışında tuttum. Bu hâliyle 11/2026 itibarıyla kabul edilen yedi uçuşun yörüngeye yönelik altı denemesinin ikisi (Ocak ve Aralık 2024) başarılıdır.

Ocak 2024 uçuşunda üç uydu yaklaşık 1.100 × 450 km'lik yörüngeye bırakıldı. Aralık 2024 uçuşunda roket, Vikipedi'nin aktardığı açıklamaya göre yaklaşık 300 kg'lık toplam yükle bir ağırlık rekoru kırdı; yükler yaklaşık 300 × 410 km'lik bir yörüngeye bırakıldı. KeepTrack'e göre Fakhr-1 ve Saman-1 2025'te atmosfere girdi; bu tür alçak yörüngelerin neden kalıcı olmadığını uydu yörünge bozulması maddesi anlatır.

Safir

Safir 22 m boyunda, 1,25 m çapında, yaklaşık 26 ton kütleli iki kademeli bir roketti. Vikipedi'ye göre 4 Şubat 2008'de öncülü Kavoshgar-1 yörünge altı bir testi başardı. 17 Ağustos 2008'deki ilk Safir uçuşunda İranlı yetkililer başarı açıkladı, ABD savunma yetkilileri ise birinci kademeden sonra arıza olduğunu söyledi; bu uçuş tartışmalıdır. Sonrası:

• 2 Şubat 2009, Omid: 27 kg'lık uydu, 381 × 245 km yörünge; İran'ın ilk yörünge başarısı.
• 15 Haziran 2011, Rasad: 15,3 kg.
• 3 Şubat 2012, Navid: 50 kg.
• 2 Şubat 2015, Fajr: 52 kg; Vikipedi'ye göre yörüngede manevra yapabilen ilk İran uydusu.
• 5 Şubat 2019, Doosti: Başarısız; İran başarı açıkladı, bağımsız analizler başarısızlık gösterdi.
• 29 Ağustos 2019: Fırlatma hazırlığı sırasında kaza.

Vikipedi, Safir'in 2008-2019 arasında 7 operasyonel ve 2 test uçuşu yaptığını, 4 yörünge başarısına karşılık 3 başarısızlık yaşadığını yazar.

Qased ve Qaem-100

Qased, 18,6 m boyunda, 1,25 m çapında ve alçak yörüngeye 40 kg taşıyan üç kademeli bir roketti. Vikipedi'ye göre dört uçuşunun hepsi başarılı oldu: Noor-1 (22 Nisan 2020), Noor-2 (8 Mart 2022), Noor-3 (27 Eylül 2023) ve 20 Temmuz 2025'teki yörünge altı test. Qaem-100 üç kademeli katı yakıtlı bir roket olup 500 km'de 80 kg taşır. Dört uçuşu var: 5 Kasım 2022 yörünge altı test (başarılı), 4 Mart 2023 Nahid-1 (başarısız), 20 Ocak 2024 Soraya (başarılı; yaklaşık 750 km'lik yörünge, İran'ın o güne dek ulaştığı en yüksek) ve 14 Eylül 2024 Chamran-1 (başarılı).

2026: fırlatma merkezlerine saldırılar

Uluslararası Stratejik Araştırmalar Enstitüsü'nün (IISS) 14 Ekim 2026'da yayımladığı uydu görüntüsü analizine göre, Semnan'daki İmam Humeyni Uzay Merkezi 24-26 Mart 2026'da, Şahrud Uzay Merkezi ise 6-10 Mart'ta, 2026 ABD-İran savaşı sırasında ABD ve/veya İsrail saldırılarında vuruldu. IISS, İmam Humeyni'de Simorgh fırlatma kompleksi çevresinde dört yapının hasar gördüğünü ya da yıkıldığını, Safir'in kullandığı ayrı rampada ise görünür hasar olmadığını bildirir. Aynı analiz, Safir ve Qaem-100'ün taşınabilir rampa araçlarıyla başka yerlerden de fırlatılabileceğini, yeniden inşanın uzun vadede mümkün olduğunu ve gelecekteki fırlatmaların büyük olasılıkla Rusya'ya devredileceğini söyler. KeepTrack'e göre 2026'da İran kendi roketiyle yörüngeye fırlatma yapmadı. Rusya'nın fırlatıcılarından biri Soyuz roketidir.

Taşıdığı önemli görevler

Sitemizde bu roketlerin yüklerine ait görev sayfası yok. Yine de önemli olanlar şunlardır: Omid (2009, İran'ın ilk uydusu), Fajr (2015), Soraya (2024, 750 km), Mahda, Keyhan-2 ve Hatef-1 (2024, Simorgh'un ilk yörünge başarısı) ile Chamran-1 (2024). Uyduların nasıl çalıştığını yapay uydular yazısında, bir yükün yörüngeye nasıl yerleştirildiğini yörüngeye oturma maddesinde okuyabilirsiniz.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Roket	İlk uçuş	Alçak yörüngeye yük
Safir (İran)	2008	50 kg
Qased (İran)	2020	40 kg
Qaem-100 (İran)	2022 (yörünge altı)	80 kg
Simorgh (İran)	2016 (yörünge altı)	250-350 kg
Electron	2017	300 kg (500 km)
Kuaizhou-1A	2017	400 kg
Nuri (Güney Kore)	2021	yaklaşık 3.300 kg
PSLV (Hindistan)	1993	3.800 kg (PSLV-XL)

Simorgh'un açıklanan kapasitesi Electron sınıfındadır; İran'ın daha küçük Safir, Qased ve Qaem-100 roketleri ise onun çok altında kalır. İran'ın roketlerinin kökeni balistik füze teknolojisine uzanır; bu fark için füze ile roket arasındaki fark yazısına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Simorgh kaç kez uçtu?

11/2026 itibarıyla kabul edilen yedi uçuş yaptı: 2016'daki yörünge altı test ve altı yörünge denemesi. Yörünge denemelerinin ikisi (28 Ocak ve 6 Aralık 2024) başarılı oldu. Haziran 2021'deki tartışmalı fırlatmayı saymadım.

Ne kadar yük taşır?

İran'ın açıkladığı tasarım değeri 500 km'de 250-350 kg'dır. Aralık 2024'te uçan yükün toplamı yaklaşık 300 kg'dır. Yerdurağan geçiş yörüngesi için doğrulanmış bir kapasite bulamadım.

Şu an fırlatma yapabiliyor mu?

IISS'in analizine göre 2026'daki saldırılar fırlatma kompleksini zarara uğrattı; KeepTrack'e göre 2026'da İran'ın kendi roketiyle yörüngeye fırlatması olmadı. Programın geleceği belirsizdir.

Türkiye'den yük taşıdı mı?

Hayır. Doğruladığım uçuşların hepsi İran yapımı uydulardı. Türkiye'nin uydu fırlatma planları için ŞİMŞEK-1 uydu fırlatıcısı yazısına bakabilirsiniz.